ƘUNSHIYA
Wannan kundin binciken an samar da shi ne domin samun shaidar takardar karatun digiri na farko a Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Tsangayar Karatun Digiri, Kwalejin Ilmi Da Ke Gumel, Kulawar Jami'ar Bayero, Kano.
NAZARI A KAN
BAMBANCE-BAMBANCEN DA KE TSAKANIN WAƘOƘIN GARGAJIYA DA NA
ZAMANI, BINCIKE NA MUSAMMAN NA WAƘOƘIN SARAUTA NA ALHAJI
MUSA ƊANƘWAIRO DA NA GAMA-GARI
NA AMINU LADAN ABUBAKAR (ALAN WAƘA)
NA
ISAH MUHAMMAD KAWU
Lambar Waya: 07047484384
SADAUKARWA
Na
sadaukar da wannan kundin binciken ga mahaifiya ta; Maryam Muhammad (Inta) da
yaya ta Safiya Muhammad, waɗanda su ka bani gagarumar gudummawa maras adadi na ɗawainiyar karatuna ta
fannoni iri-iri tun daga farkonsa har zuwa ƙarshe don ganin na
kammala cikin aminci. Da fatan Allah ya saka musu da alkhairi ya ƙaro musu lafiya da
wadata ya kuma sa su amfani wannan karatun nawa ya bani damar faranta musu har
kullum.
GODIYA
Alhamdulillah.
Dukkan yabo da godiya su ƙara tabbata ga Allah maɗaukakin sarki mai kowa mai kowa, mai
yadda ya so akan wanda ya so, ko ana so ko ba a so. Wanda shi ne ya fahimtar ɗan Adam dangogin ilmi
ya kuma fifita shi a doron ƙasa ta hanyar ba shi hankali da tunani
da dabaru daban-daban sannan ya ba shi damar amfani da su wajen gano abubuwa.
Tsira da amincin Allah su ƙara tabbata ga Shugabanmu Annabi
Muhammadu, Sallallahu Alaihi wa sallama.
Bayan
haka, ina matuƙar godiya ta musamman waɗanda ba za su iya musultuwa ba ga
Malamin da yi jagorancin wajen duba wannan kundin binciken wato Dr. Musa Isah
Abubakar bisa shawarwari da ƴan gyare-gyaren da ya yi don ganin
wannan aikin ya ƙayatar da samun yabo da son barka ga ɗaliban ilmi da
manazarta da sauran al'ummar Hausa baki ɗaya. Sannan ina miƙa godiya ta ga dukkan
Malaman Sashen karatun Digiri na gida da na waje, tsangayar nazarin harsen
Hausa bisa ɗawainiya da mu da
kuma koyar damu ilmi da tarbiyya da su ka irin su; Malam Gambo Idris Abubakar,
Habu Isa Garki, Sani Suleiman, Ibrahim A. Garba, Dr. Binta Usaini Umar, Dr.
Haruna Alkasim Kiyawa, sai Malaman waje irin su; Farfesa Sa'idu Muhammad Gusau
da Farfesa Muktar Abdulƙadir Yusuf da su ke Jami'ar Bayero da kuma Dr. Hafsat
Bagari da ke Kwalejin Tarayya da ke Kano. Allah ya saka musu alkhairinsa, Amin.
Gaisuwa
ta ba za ta tsaya a nan ba sai na gaishe da malaman da suka koyar damu ilmi na
bai ɗaya kamar su; Dr.
Turaki Usman, Turaki Ɗahiru, Dr. Abubakar Aliyu, Malam Sagiru Birniwa, Dr. Ado
Na'iya Idris, Malam Jamilu Ringim, Dr. Lawan Shu'aibu, Dr. Dauda Habu Galadi,
Jamilu Sani, Baffa Dodo, Surajo Muhammad, Dr. Mus'ab Shu'aibu, Marigayi Dr.
Alasan Yahya Nahuce, Dr. Ishaq Jibril Isah, Dr. Shamsu Ibrahim, Shitu Ahmed, Ɗahiru Inuwa da kuma
Shugaban makaranta Dr. Nura Muhammad Ringim. Allah ya saka wa kowa da alkhairi
ya ƙaro
girma da ɗaukaka.
Sannan
ina miƙa saƙon godiya ta ga Malaman da suka kulawa
da a harkokin karatu da kuma tare da dukiyoyi da lafiyarmu irin su Shugaban
Sashen karatun Digiri; Dr. Lawan Shu'aibu Gumel, Dr. Ado Na'iya Idris, (Dr)
Bala Zakar, Mudassir Haruna, tare da sauran Malaman da su ka tsare mu a lokutan
da mu ke gudanar da jarabawar ƙarshen zangunan karatu sannan da masu
shige da fice irin su; Ayala da sauran laburori da masu gadi. Allah ya saka wa
kowa da mafificin alkhairi, Amin.
Daga
ƙarshe
kuma ina miƙa saƙon godiya ta ƴan uwa da abokan
arziki bisa addu'o'i da fatan alkhairi da su ka yi min ba dare da bara. Har ila
yau, ina kuma sake miƙa saƙon godiya ta ga Baba Gambo Abubakar,
Barista Garba Abubakar, Baba Isa Nakara bisa bani wani kaso da su ka yi a
matsayin tallafinsu wajen biyan kuɗin makaranta a shekarar ƙarshen zangon
karatuna. Da fatan Allah ya saka musu da alkhairi ya ƙara buɗi.
TSAKURE
Rubuce-rubucen
nazari da aka yi game da waƙoƙin baka na gargajiya
da na zamani musamman na Alhaji Musa Ɗanƙwairo da shi da Aminu
Ladan Abubakar (Alan waƙa) sun fi shurin masaƙi. A wannan kundin
binciken an ba da ma'anar waƙa da samuwarta a ƙasar Hausa sannan an
bibiyi taƙaitaccen tarihin Alhaji Musa Ɗanƙwairo da shi da Aminu
Ladan Abubakar da gudummawa da kuma ci gaban da suka bayar dangane da raya
adabi da kuma wasu muhimman abubuwa dake ƙunshe da su. Duk da
haka, mafi yawan rubuce-rubucen sun karkata ne kan zaƙulo fasahohi da ke
cikin waƙoƙin gargajiya da na
zamani tare da nuna yadda suke faɗakarwa da ilimantarwa da nishaɗantarwa da yabo da
zuga. Daga ƙarshe kuma an zayyano wasu daga cikin
kyawawan halayen mawaƙa wanda ake so da
kuma munana wanda ake ƙyama sannan an
binciko bambanci da kamancin da ke tsakanin waƙoƙin gargajya da na
zamani. Wannan kundin binciken na da fahimtar da al'umma cewa an bar wani
babban giɓi wanda shi ne
nazarin fanɗare wa dokokin addini
cikin waƙoƙin baka na Hausa.
Aikin nan na da manufar binciko muhallan da ɗiyan waƙoƙin baka na Hausa suka
keta dokokin da Allah ya shimfiɗa wa bayinsa. An tattara bayanai ta hanyar
sauraron waƙoƙin da tsamo misalan ɗiyan waƙoƙin da abin ya shafa,
tare da ciro hukunce- hukuncen da suka yi bayani kansu daga Alƙur’ani
da hadisan manzon Allah. Binciken ya fahimci cewa, akwai tarin misalan fanɗare wa addini a cikin
waƙoƙin baka na Hausa.
Daga ƙarshe an ba da shawarwarin da suka haɗa da ɗaukar matakan da suka
dace domin tabbatar da ire-iren waƙoƙin ba su yi tasiri
wajen gurɓata tarbiya nagartacciya
ba.
ABUBUWAN
DAKE CIKI
SHAFIN FARKO - i
SHAFIN AMINCEWA - ii
SADAUKARWA - iii
SHAIDAWA - iv
GODIYA - v
TSAKURE - vii
BABI NA DAYA
GABATARWA
1.0 Gabatarwa - 1
1.1 Matsalolin Bincike - 1
1.2 Dalilin Bincike - 3
1.3 Manufar Bincike - 3
1.4 Muhimmancin Bincike - 4
1.5 Hasashen Bincike - 4
1.6 Tambayoyin Bincike - 4
1.7 Farfajiyar Bincike - 5
BABI NA BIYU
BITAR AYYUKAN DA
SUKA GABATA
2.0 Gabatarwa - 6
2.1 Kundayen Bincike - 6
2.2 Bugaggun Littattafai - 11
2.3 Muƙalu - 18
2.4 Naɗewa - 20
BABI NA UKU
HANYOYIN GUDANAR
DA BINCIKE
3.0 Gabatarwa - 21
3.1 Dabarun Gudanar da Bincike
- 21
3.2 Tsarin Bincike - 21
3.2.1 Bincike ta Hanyar yi wa
Jama'a Tambayoyin Baka da Baka - 22
3.2.2 Raba Tambayoyi A Rubuce
(Questionnaire) - 22
3.3 Jama'ar Bincike - 22
3.4 Samfurin Bincike - 22
3.5 Tambayoyin Bincike - 23
3.5.1 Tambayar Bincike Ta Baki
Da Baki - 23
3.5.2 Tambayoyin Bincike Ta
Baki Da Baki - 24
BABI NA HUDU
4.0 Gabatarwa - 31
4.1 Ma’anar Waƙa - 31
4.2 Rabe-raben Waƙa - 32
4.2.1 Waƙar Gargajiya Ko Ta Baka - 32
4.2.2 Samuwar Waƙoƙin Gargajiya - 34
4.2.3 Waƙoƙin Gargajiya - 35
4.2.4 Mawaƙan Gargajiya - 36
4.3 Taƙaitaccen Tarihin Musa Ɗanƙwairo Maraɗun - 38
4.3.1 Haihuwarsa - 38
4.3.2 Ƙuriciyarsa da Tasowarsa - 38
4.3.3 Fara Waƙar Musa Ɗanƙwairo - 39
4.3.4 Ɗanƙwairo ya Kama Cin Gashin Kansa na Waƙa - 40
4.3.5 Ire-iren Waƙoƙin da Musa Ɗanƙwairo ya yi - 40
4.3.6 Yadda Musa Ɗanƙwairo Yake Shirya Waƙoƙi - 40
4.3.7 Mataimakan Musa Ɗanƙwairo Na Waƙa (Ƴan karɓi) - 41
4.3.8 Yawace-Yawacen Musa Ɗanƙwairo a Waƙa - 42
4.3.9 Waƙoƙin Fadar da Musa Ɗanƙwairo Ya fi Sha'awa - 42
4.3.10 Dangantakar Musa Ɗanƙwairo da sauran Makaɗa - 43
4.3.11 Shaharar Musa Ɗanƙwairo a Waƙa - 43
4.3.12 Iyalan Musa Ɗanƙwairo - 43
4.3.13 Rasuwar Musa Ɗanƙwairo - 44
4.3.14 Zuriyar Musa Ɗanƙwairo - 44
4.4 Gudummawa Da Ci gaban
Alhaji Musa Ɗanƙwairo da ya Bayar - 44
4.5 Waƙoƙin Zamani - 57
4.5.1 Samuwar Waƙoƙin Zamani - 59
4.5.2 Samuwar Waƙoƙin Baka na Situdiyo - 60
4.6 Taƙaitaccen Tarihin Aminu Ladan Abubakar - 61
4.6.1 Sunansa Na Yanka da Laƙabinsa - 61
4.6.2 Asalin Iyayen Aminudden
Ladan Abubakar da Nasabarsa - 61
4.6.3 Shekarar Haihuwar Aminu
Ladan Abubakar - 61
4.6.4 Ilmin Aminu Ladan
Abubakar - 61
4.6.5 Sana'a Wajen Aminu Ladan
Abubakar - 62
4.6.6 Rubutun Aminu Ladan Na
Labarun Zube - 62
4.6.7 Aminu Ladan a Ɓangaren Rubutun Waƙoƙi - 63
4.6.8 Aminu Ladan a Kiɗa da Waƙa - 63
4.6.9 Kayan Kiɗan Aminu Ala
- 63
4.6.10 Fara Waƙar Baka da Bunƙasar Aminu
Ala - 64
4.6.11 Iyali da Ƴaƴan Aminu Ala - 64
4.7 Mawaƙan Zamani Waɗanda Suke Haɗawa Da Kiɗa - 73
4.8 Taƙaitawa - 161
4.9 Sakamakon Bincike - 162
BABI NA BIYAR
KAMMALAWA,
SHAWARWARI, MANAZARTA
5.1 Jawabin Kammalawa - 163
5.2 Shawarwari - 164
Manazarta/Madogara - 165
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.