Hausa Language Academic Website

Monday, 18 June 2018

Nazarin Kalmomi Masu Ma’ana Da Matsayinsu A Rubutun Hausa

 

https://www.amsoshi.com/about-us/

 

NA



RUK’AYYA SANI             10442


AMINA SANI                     10443


KHADIJAH M. SANI         10512



KUNDIN BINCIKE WANDA AKA GABATAR A SAHEN HAUSA NA TSANGAYAR HARSUNA A KWALEGIN ILMI DA K’ERE-K’ERE TA GARIN GUSAU, JIHAR ZAMFARA



 

 

 

Sadaukarwa


Na sadaukar da wannan bincike ga iyayenmu da suka had’a da: Malama Khadijatu Abdullahi Abdu Show da Malama Saratu Abdullahi Mai Shud’iya da Malama Maimunatu Umar Sani da dukkan wad’anda suka bamu gudummuwa wajen gudanar da wannan karatu namu Allah ya saka masu da alheri. Amin.

 

 Jinjina


Muna masu jinjinawa babban malaminmu kuma jagoran wannan bincike wanda ya kula da mu wato malam Habibu Lawal K’aura na tsangayar harsuna sashen Hausa. Saboda nuna k’wazonsa wajen duba wannan kundi tare da mayar da hankalinsa wajen wannan aiki tun farkon lokacin da aka fara har Allah ya kawo mu a wannan lokaci. Allah ya saka masa da mafificin alheri. Amin.

 

 

https://www.amsoshi.com/game-da-mu/

 

 

Godiya.


Muna godiya ga tabbataccen Sarkin wanda bai haifa ba, ba a haife Shi ba. Kuma tsira da amincin Allah su tabbata ga fiyayyen halittu annabi Muhammad (SAW).

Haka kuma muna mik’a kyakkyawar godiyarmu zuwa ga iyayenmu, maza da mata da sauran ‘yan’uwana da suka taimaka a cikin wannan karatu namu Allah ya saka masu da alhairi.

Haka kuma muna mik’a kyakkyawar godiyarmu zuwa ga Malam Habibu Lawal K’aura wanda ya d’auki tsawon lokaci yana duba aikinmu da  Dr. Haruna Umar Bungud’u( H.O.D) na sashen Hausa a Tsangayar Harsuna Kwalejin Ilimi Da K’ere-K’ere Ta Gwamnatin Tarayya Da Ke Garin Gusau Jihar Zamfara, kuma ina mik’a godiyata ga dukkan malaman wannan sashe, kamar su Malam Salisu Sadi Tsafe da malam Sani Aliyu Soba da Malam A.D ‘Dan’amarya da Malam Habibu Lawal K’aura da Malam M.A saleh da Mal. Muhammad Abubakar da Mal. Bashir Tsafe da Mal. ‘Dahiru Sankalawa da mal. Haruna Maikwari, na gode ga baki d’aya Allah ya bar zumunci ya sa ma karatun da muka yi albarka ya sa abin da za a taimaki wannan jiha da k’asa baki d’aya ne.

 

K’umshiya



  1. Shedantarwa -        -        -        -        -        -        ii

  2. Sadaukarwa -        -        -        -        -        -        iii



  • Jinjina -        -        -        -        -        -        -        iv



  1. Godiya -        -        -        -        -        -        -        v

  2. K’umshiya -        -        -        -        -        -        vi



  • Babi Na ‘Daya


1.0. Gabatarwa      -        -        -        -        -        -        -        1

1.0.1 Yanayin Bincike    -        -        -        -        -        -        2

1.0.2 Manufar Bincike    -        -        -        -        -        -        3

1.0.3 Muhallin Bincike   -        -        -        -        -        -        3

1.0.4 Hanyoyin Gudanar Da Bincike   -        -        -        -        4

1.0.5 Matsalolin Da Suka Taso           -        -        -        -        5

1.0.6 Matsalolin Da Aka Fuskanta                -        -        -        6

2.0    Babi Na Biyu

2.0.1 Waiwaye (Ayyukan Da suka Gabata)   -        -        -        9

2.0.2 Salo, Zubi Da Tsarin Bincike     -        -        -        -        15

3.0    Babi Na Uku

3.0.1 Ma’anar Kalma      -        -        -        -        -        -        17

3.0.2 Azuzuwan Kalmomi        -        -        -        -        -        18

3.0.3 K’a’idojin Rubuta Kalmomi                -        -        -        25

3.0.4 Saiwa/Tushen Kalma       -        -        -        -        -        28

Babi Na Hud’u

4.0.1 Had’a kalmomi A Rubutu -        -        -        -        -        31

4.0.2 Kalmomin Ishara/Manuni -        -        -        -        -        37

4.0.3 Kalmomin Tambaya        -        -        -        -        -        39

4.0.4 Kalmomin Jam’u    -        -        -        -        -        -        41

4.0.5 Raba kalmomi A Hausa    -        -        -        -        -        44

4.0.6 Kalmomin Sharad’i -        -        -        -        -        -        47

4.0.7 Kalmomi Masu Zaman Kansu    -        -        -        -        50

4.0.8 Ga’bo’bin Kalmomin Hausa      -        -        -        -        51

4.0.8.1 Rabe-Raben Kalmomin Hausa -        -        -        -        51

4.0.8.2 Tsarin Ga’ba        -        -        -        -        -        -        52

4.0.8.3 Yawan Ga’bo’bin Hausa         -        -        -        -        -        55

Babi Na Biyar

5.01 Jawabin Kammalawa        -        -        -        -        -        56

5.0.2 Shawarwari  -        -        -        -        -        -        -        57

Manazarta    -        -        -        -        -        -        -        -        59

 

Babi Na ‘Daya.


1.0   Gabatarwa


Wannan aiki mai taken “Nazarin Kalmomi Masu Ma’ana Da Matsayinsu A Rubutun Hausa” mun gudanar da shi ne wannan mataki na wannan makaranta, da manufar cika wani ‘bangare na karatunmu domin samun takardar shaidar Malanta ta k’asa wato (N.C.E).

Wannan bincike ya k’unshi sassa guda biyar, babi na d’aya ya k’unshi, Gabatarwa, Yanayin Bincike, Muhallan Bincike, Hanyoyin Gudanar da Bincike, Matsalolin Da Suka Taso da kuma Matsalolin Da Aka Fuskanta.

Babi na biyu kuwa ya k’unshi Waiwaye ga Ayyukan Da Suka Gabata, sannan da irin Salo Da Zubi Da Tsarin Marubutan suka yi amfani da shi.

Shi kuwa babi na uku ya k’unshi Ma’anar kalma da Azuzuwan Kalmomi da K’a’idojin Rubutu da Sassan Kalma.

Babi na hud’u nan ne muka yi bayani a kan Had’a Kalmomi A Cikin Rubutu, da Kalmomin Ishara/Manuni, da Kalmomin Tambaya da Kalmomin Jam’u da Raba Kalmomi da kalmomin Sharad’i da Kalmomi masu Zaman Kansu da Ga’bo’bin Kalmomin Hausa da Tsarin Ga’bo’bin Kalmomin Hausa da Yawan Gabo’bin Hausa Kamar Masu Ga’ba ‘Daya, da Masu ga’ba biyu da ga’ba uku da ga’ba hud’u da ga’ba biyar da ga’ba shida.

Babi na biyar nan ne muka k’ulle zare wannan bincike, wato nan ne muka kammala wannan aiki. A babin dai mun kawo: Jawabin Kammalawa da Shawarwari ga mai nazarin aikinmu.

Yanayin Bincike


Wannan aikin yana da zimmar yi wa kalmomin Hausa nazarin ta natsu. Ma’ana dai za a kalli kalmomi da matsayinsu tare da nuna yadda ya dace a rubuta su, kana a yi bayani mai gamsarwa ga masu karatun wannan fage na nazarin harshen Hausa.

Haka kuma aikin yana da manufar zak’ulo wasu bayanai sahihai dangane da yadda kalmomi suka kasu tun daga ga’ba ta d’aya har zuwa ga’ba ta shida.

A sabili da haka ne muke ganin ya kamata a matsayi mu na masu nazarin harshen Hausa muka ga ya dace mu tuntu’bi masu ilimi a wannan fanni domin samun makamar wannan aiki.

1.0.2 Manufar Bincike


Wannan aiki namu yana da manufar samar da sahihan bayanai da suka danganci samar da inganci ga haryar rubutun Hausa, da nuna yadda ya dace a yi shi, tare da bayyana azuzuwan kalmomin na Hausa.

Har wa yau aikin zai bamu damar kar’bar takardarmu ta shaidar malanta ta k’asa wato (N.C.E) Sannan ya kuma shedi zamanmu a wannan makaranta.

Muhallin Bincike


Babu shakka mun yanke shawarar yin wannan bincike ta ‘bangaren Nahawun Hausa a Nahawun ma mun ke      ‘bance a wani muhimmin rukuni na Nahawu guda wato ilimi Ma’ana wato (Semantic). Haka kuma a cikin aikin akwai wani ‘bangare da zai k’unshi Ginin Kalma/Tasrifi wato (Morphology). Saboda haka binciken namu zai ta’allak’a ne a wad’annan ‘bangarori na Nahawu. Wannan bincike zai taimaka wa manazarta da masu sha’awar karatun wani rubutu domin samun wani darasi a kan rubutun Hausa.

https://www.amsoshi.com/tuntubi-masu-gudanarwa/

 

 

1.0.4 Hanyoyin Gudanar Da Bincike


Kamar dai yadda aka sani cewa kowane bincike da za a gabatar to ya zama wajibi a san hanyoyin da za a bi wajen yin sa. Wannan  ya sa muka fito da wasu hanyoyi guda uku saboda manufar wannan binciken ta kammala.

Hanya ta farko da muka bi domin cimma nasara wajen gudanar da wannan bincike ita ce, ta tattara bayanai daga littatafan da aka wallafa masu dangantaka da wannan aiki, da mujallu da kundaye da muk’alu da dai makamantansu wad’anda suka shafi Nahawu. Wannan zai bamu dama mu bi wad’ansu hanyoyi da suka had’a da:

Karance-karancen bugaggun littattafai da kundaye da muk’alu da Mujallu domin zak’ulo wasu bayanai masu nasaba da aikin. Za a kai ziyara a d’akunan karatu da suka had’a da nan cikin makarantarmu wato Kwalejin Ilimi da K’ere-K’ere Ta Gwamnatin Tarayya da ke Garin Gusau, (FCET) , da Kwalejin Fasaha da Kimiyya (ZACAS) Gusau, da Kwalejin Ilimi ta Jihar Zamfara da ke Maru (C.O.E.) Maru, da sauransu domin tattara bayanai masu nasaba da wannan aiki.

Hanya ta gaba kuwa ita ce hanyar zantawa da wasu mutane da suke da masanniya a kan abin da yake gudana a ‘bangaren Nazarin Harshen Hausa.

Matsalolin Da Suka Taso.


A nazarce – nazarce da fad’i-tashi da malamai da d’alibai suka yi domin fad’ad’a wannan fanni na harshe, sai ya yi k’amari sosai. Amma har yanzu wannan fanni buk’ace yake da a kaimasa d’auki. Domin akwai abubuwa ko mu ce sassa da dama a ‘bangaren harshe da ke fuskantar rashin kulawa musamman wannan batu da muke magana wato Nazarin kalmomi masu ma’ana da matsayinsu a rubutun Hausa.

Bisa ga wannan muka ga cewa ya dace mu d’auki wannan batu domin mu shiga cikin irin wad’ancan d’alibai da suka yi rubuce-rubuce a wannan fanni, don mu bayar da tamu gudummuwa bisa ga wannan matsala da ta taso wa wannan fanni na rashin samu yawaitar manazarta.

Haka kuma akwai matsalar rashinsamun isassun littattafai da kuma isassun kundayen bincike. Wannan matsala ce wadda ta kawo muna farmaki a lokacin da muke cikin karatu sai muka yanke shawarar cewa, duk lokacin Allah ya kai mu lokacin da za mu rubuta kundin bincike za mu tallafa wa wannan fanni da tamu gudummuwa domin a kawar da wannan matsala.

Matsalolin Da Aka Fuskanta


Bisa ga al’adar bincike irin wannan , duk lokacin da aka ce za a yi wani bincike to lallai ba za a rasa wasu ‘yan matsaloli da suke yin barazana ba. Wannan ya tabbatar muna da cewa, lallai ya dace mu yi la’akari da matsaloli da za mu fuskanta. Tabbas a cikin wannan aiki na gudanar da wannan kundin mun had’u da matsaloli daban-daban da suka had’a da:

  • Matsalar rashin samun isassun littatafan da za mu nazarta don gudanar da wannan bincike.

  • Matsalar ganawa da wasu daga cikin wad’anda muke buk’atar zantawa da su.

  • Matsalar “masu gida rana” wato kud’i kenan wad’anda suke su ne abokan tafiya a cikin wannan aiki namu.

  • Matsalar wutar lantarki na daga cikin matsalolin da muke fuskanta saboda sanin jama’a ne cewa a k’asar ma baki d’aya babu wadatacciyar wutar lantarki yanzu-yanzu duk an d’auke wutar wannan ya kawo ma wannan aiki tafiyar hawainiya.

  • Wata matsala da muke fuskanta ita ce, a lokacin da muke gudanar da wannan binciken muna da buk’atar tattaunawa da wasu malamai da d’alibai dangane da wannan aiki da muke da k’udurin yi.

  • Matsalolin k’arancin lokaci saboda abin ya zame muna biyu ga bincike ga karatun jarabawa da yake ana gudanar da wannan bincike tare da karatun zango na farko da na biyu a k’arshen kammalawa.


To, Alhamdulillahi duk da irin wannan barazana da muke fukanta ta wad’annan matsaloli Allah Mad’aukakin Sarki Gagara Misali bai sa muka yi k’asa a guiwa ba sai da muka ga gurinmu ya cika na aiwatar da wannan kundin.

 

Babi Na Biyu


2.0.1 Waiwaye A Kan Abubuwan Da Suka Gabata.


Wajibi ne ga duk wanda ke son aiwatar da bincike irin wannan ya waiwayi baya don ganin irin ayyukan da suka gabata, wannan zai ba shi damar sani inda aka kwana da inda za a tashi.

Shi wannan waiwaye ya zama tilas domin ta wannan ne mai nazari zai san inda ya dosa, wato yana da masanniya game da wasu ayyuka da suka shafi binciken da zai aiwatar, don haka, sai ya d’ora a kan su ko ya rushe su ya gina nasa tsarin ko ya d’auki wad’ansu abubuwa ya watsar da wasu, gwargwadon yadda ya fahimta ko ya d’ora daga inda aka tsaya.

A wannan binciken mun yi k’ok’ak’arin bincika ayyukan da suka gabata na masana da manazarta daba-daban da suka had’a da bugaggun littattafai da kundaye wad’anda suke da alak’a da namu aikin. Ga dai wasu daga cikin ayyukan da suka gabata na wasu masana da manazarta da muka ci karo da su yayin gudanar da wannan bincike.

 

 

Garba C.Y (1984) a littafinsa mai suna “Nazarin Hausa a K’ananin Makarantun Sakandare Littafi na Farko”. Marubucin ya tsara wannan littafin nasa a kan kanun batutuwa, ta hanyar amfan i da sautukan A,B,C,D,. Da farko ya fara bayani ne a kan harshe da sadarwa da adabi da furuci da adabin gargajiya da furuci na biyu da al’adu da furuci na uku da Hausa a fakaice da jimlar Hausa. Aikin na Garba yana da nasaba da wannan aikin da muke gudanarwa domin kan batun “A” yayi tsokacinsa ne a kan harshe. Haka kuma ya bambanta da namu aiki domin bai ce komai ba a kan azuzuwan kalmomi da matsayinsu a cikin rubutu.

Bagari (1986), “Bayanin Hausa Jagora Ga Mai Koyon Ilimin Bayanin Harshe.” Marubucin ya yi bayani mai gamsarwa a kan abin da ya shafi harshe, inda ya kawo ‘bangarori daban-daban, yayin da a wani ‘bangare na littafinsa ya ta’bobayani a kan azuzuwan kalmomi, wanda cikin wannan ‘banagare, akwai k’arin haske ga abin da muke buk’ata. Sai dai na namu aikin ya karkatu ne a kan ma’anar kalmomi da kuma matsayinsu a rubutu.

Zurruk R.M da Wasu (1986) a littafinsu mai suna “Sabuwar Hanyar Nazarin Hausa, Don K’ananan Makarantun Sakandare Littafi na I,II,III”. A wannan littafi marubutan sun tsara aikin nasu a kan kashi-kashi kuma a k’ark’ashin kowane kashi ana samun babi-babi, a cikin littafi na d’aya kashi na hud’u babi na takwas, sun yi tsokaci a kan harshe da sifofin harshe da amfanin harshen.

Wannan aiki da su Zarruk suka yi ya taimaka ainun wajen gina namu aiki. Da wannan ne muke ganin cewa, aikin nasu yana da alak’a da namu aiki saboda sun yi magana a kan harshe yayin da muma namu aikin abin da yake magana kenan. Haka kuma aikinmu yana da bambanci da nasu saboda su ba su yi maganar komai ba game da Azuzuwan kalmomi da kashe-kashensu.

Yahaya I.Y. (1988), ya rubuta littafi mai suna “Hausa A Rubuce” a cikin wannan littafi masanin ya yi bayanin rubutu, tarihin samuwar rubutu yadda aka samu rubutun zube, wasu daga cikin littafan da aka samu na zube, gasar da aka shirya don samun littattafan zube tarihin wasu hukumomi na gudanar da ayyukan rubutu musamman na boko da na Arabiyya.

Wannan aikin na shaihin malami Yahaya I. Y. Yana da alak’a da aikinmu saboda ya yi tsokaci a kan wasu manyan harshen Hausa kuma ya kawo wasu ayyuka da aka gudanar musamman a wasu manyan cibiyoyi na wallafa ayyukan Hausa, kuma su wad’annan cibiyoyi suna da matuk’ar muhimmanci idan za a kula da tsarin rubutun Hausa da tarihin Rubutu da dai sauransu. Aikin yana kuma da bambanci da namu saboda shi yana magana ne a kan adabi da harshe da al’adun Hausawa da zubensu da tarihinsu yayin da  mu namu aikin ya ta’allak’a ga harshe kawai kuma ko harshen mun mayar da hankali ga Nahawu da kuma ginin kalma.

Bunza (2002) “Rubutun Hausa Tadda Yake Da Yadda Ake Yinsa” a wannan littafin marubucin ya yi k’ok’ari inda ya zak’ulo abubuwa da dama a cikin littafin kamar abin da ya shafi asalin rubutu musamman rubutun boko, haka kuma ya kawo bayanai a kan yadda ake samar da kalmomi da wani d’an haske a kan yadda ake rubutun Hausa da K’a’idojin Rubutu da had’ewa da rabewa a cikin rubutu.

Wannan aiki na Bunza yana da alak’a da namu aikin saboda shi Bunza yana bayani ne a kan rubutun Hausa, da yadda yake da yadda ake yinsa. Mu kuma muna bayani ne a kan kalmomin Hausa masu ma’ana da matsayi a cikin rubutu. Inda gizo ke sak’a kuwa shi ne ayyukan suna da bambanci ta fuskar yadda aka tsara su. Shi Bunza ya a nasa aiki ya mayar da hankali ne ga rubutun Hausa da k’a’idojinsa. Mu kuma mun fi mayar da hankali ne ga kalmomin Hausa da kuma matsayinsu a cikin rubutu.

Muhammad Y.M (2009) “Rubutun Hausa Da K’a’idojinsa” wannan marubuci ya fito da bayanai a cikin littafinsa wad’anda suka had’a da rabe-raben kalmomi da da amsu karan d’ori  na Hausa.

Wannan aikin nasa yana da alak’a da namu, domin duk a fannin harshe mu ke bayani, sai dai ya sha bamban da namu aikin, saboda ma’anar kalmomi muke yi tare da nuna matsayinsu a cikin rubutu.

Mukhtar A.B. (2010) “Nazarin Harshen Hausa: Sigar Hatsin Bara” a cikin littafin ya kawo bayanai da suka had’a da ga’bar kalma da sauransu duk da cewa wannan marubuci yana bayani a kan harshe sai dai kuma mun samu k’arin haske a kan ma’anar kalmomi.

Wannan aikin yana da alak’a da namu aikin, saboda ya yi magana a kan ga’bar kalmomi, yayin da mu ma za mu yi bayani a kansu. Inda muka sha bamban kuwa shi ne wannan aiki na Mukhtar ya mayar da hankali ne a kan ga’bobi kalma. Yayin da mu kuma muke kallon kalmomi da ma’anar su da matsayinsu.

Yakasai S.A. (2012) “Ilimin Walwalar Harshe” wannan masani ya yi k’ok’ari k’warai a cikin wannan aiki. Saboda ya kawo bayanai da suka had’a da kalmomin Ishara da kalmomin malamai da kalmomin mata da sauransu. Masanin ya yi bayanin yadda harshe yake da yadda ake amfani da shi a al’ummar Hausa. ya kawo yadda ake walwalar harshe da kuma irin mutanen da ke amfani da shi a cikin al’ummar Hausawa.

Wannan littafi na Yakasai yana da alak’a da aikinmu saboda ya yi tsokaci a kan wasu kalmomi yayin da namu aikin yana bayani ne a kan kalmomin Hausa. inda kuma muka sha bambanci da shi, shi ne Yasakai yana kallon gabad’ayan harshen Hausa ne da kuma walwalar shi tare da wasu kalmomi da wasu rukuni ko jinsi ke amfani da su. Yayin da mu kuma muna kallon kalmomin Hausa ne tare da yadda ma’anarsu da matsayinsu a cikin rubutun Hausa.

2.0.2 Salo/ Zubi Da Tsarin Aiki


Salo shi ne hanyar da marubuci ke bi domin samun nasarar isar da sak’onsa ga masu karatu ko sauraro.

Idan aka ce salo to, ana nufin duk wata dubara da marubuci ko mai magana ya bi wajen isar da sak’onsa a cikin sauk’i.

Gusau (1993: 5), cewa ya yi. “salo shi ne hanyar da ake bi a nuna gwaninta da dubara a cikin furuci ko rubutu, kuma yana nuna yadda mutum ya shirya wani abu ta bin yanayin harshensa da za’bar abubuwan da suka dace game da abin da yake son bayyanawa.

A duk lokacin da aka yi maganar salo ana magana ne a kan irin k’warewar manazarci, wajen aikin bincike da kuma yadda yake jawo hankalin mai karatu a kan aikin da marubucin ya yi a kowane lokaci.

A wannan kundin dai za mu yi amfani da salo mai burgewa wajen aiwatar da wannan kundin ta yadda duk wani ya d’aga shi sai ya amfana matuk’a. Wannan ba ya rasa nasaba da irin yawo da za mu rik’a yi saboda tattara bayanai da suka shafi wannan kundin. Don haka muka yarda cewa dukkanmu za mu ziyarci d’akunan karatun d’alibai don ganin yadda abin ke gudana.

https://www.amsoshi.com/contact-us/

 

 

Babi Na Uku


3.0.1 Ma’anar Kalma


Mukhtar A.B. (2010) ya bayyana ma’anar kalma da cewa, “Kalma ita ce inda ake samun had’uwar ga’bo’bi wuri guda domin su ba da kalma mai ma’ana. A Hausa kalma tana iya kasancewa ga’ba d’aya tak, ko biyu ko fiye da haka kamar yadda za a ga wasu misalai kamar haka:

Kalma                               Ga’bo’bi

Rai                                 Ga’ba d’aya Misali- Rai

Dawa                              Ga’ba Biyu Misali- Da+Wa

Masara                            Ga’ba Uku Misali- Ma+sa+ra

Makaranta                      Ga’ba Hud’u Misali- Ma+ka+ran+ta

Yarjejeniya                     Ga’ba Biyar Misali- Yar+je+je+ni+ya

Nuk’urk’usasshiya          Ga’ba shida- Misali- Nu+k’ur+k’u+sas+shi+ya

Yakasai S.A. (2012) ya bayyana kalma da cewa, “Kalma sautuka ne ake had’awa wuri guda a cikin k’ayyadajjen tsari a gina zantuka masu ma’ana.

Idan aka yi la’akari da bayanan da masanan nan suka bayar game da ma’anar kalma za a ga cewa, “Kalma dai ita ce had’uwar ga’bo’bin furucin magana bisa ga wani tsari wanda zai bayar da sunan wani abu ko aiki ko umurni da ko sifa ko bayanau ko wani abu makamancin su.

3.0.2 Azuzuwan Kalmomi


A Hausa akwai azuzuwan kalmomi wad’anda kowace kalma da inda ta fad’a. ga dai wasu azuzuwan kalmomi da muke da su a harshen Hausa:

  1. Suna

  2. Wakiln Suna

  3. Sifa

  4. Aikatau

  5. Bayanau

  6. Nunau

  7. Mafayyaciya

  8. Ma’auni


Domin d’aure akuyarmu a kan magarya, ma’ana kafa hujja yanzu za mu d’an yi bayanin kowane daga cikinsu a tak’aice.

  1. Ajin Suna: Kamar yadda sunan ya nuna kalma ce da ke nuna sunan abu, mai rai ko maras rai, wanda ake iya ta’bawa ko wanda ba a iya ta’bawa, wanda ake gani ko wanda ba a iya gani. Misali matum, zakara, ruwa, iska, haske, duhu, murmushi yunwa da dai sauransu.


Suna dai ya kasu kashi-kashi kamar yadda za a gani. Misali:

  1. Sunan Yanka

  2. Suna Gama-gari

  3. Suna Tattarau

  4. Gagara-K’irga


Yanzu bari mu d’an yi tsokaci kad’an dangane da su:

  1. Sunan Yanka: Sunan yanka dai suna ne wanda ake kiran mutum kodabba ko k’asa ko gari ko wani abu da shi wanda kowa ya san shi da shi. Misali Mutum: Muhammadu, Abubakar, Umar, Haruna da sauransu. Sunan Gari: Sakkwato, Zamfara, Kebbi, Zariya, Kano. Da sauransu. Sunan K’asa: Nijeriya, Kamaru, Saudiyya Nijar, da sauransu.

  2. Suna gama-gari: Wannan nau’in suna, suna ne wanda baya rarrabe abu d’aya. Kuma shi wannan suna idan aka ambace shi to duk wani abu da yake jinsi ko dangi ko mai asali d’aya da shi ake. Misali: Mutum, Mota, Sutura, Tuwo, da dai sauransu.

  3. Suna Tattarau: Wannan nau’in suna, suna ne da ake amfani da shi yayin da ake son a kira wasu da suke da yawa da shi. Misali: Gungu, K’ungiya, Ayari, Runduna da sauransu.

  4. Suna Gagara-K’irga: Kamar dai yadda sunan ya nuna wannan ya shafi abubuwa wad’anda ba a iya k’irgawa. Misali: Gishiri, Mai, Ruwa, Gero Dawa, Suga, da dai sauransu.

  5. Wakilin Suna:Wakilin suna dai kalma ce mai wakiltar suna a cikin jimla, ma’ana aka iya yin amfani da shi a maimakon jimla. Misali: Ni, Kai, Ke, Shi, Ku, Mu, Su, Ita, da sauransu.


Ana iya mafani na kalmar Ni, shi, kai a maimakon Haruna, Musa, Habibu da sauransu. Kuma ana iya amfani da ke, a maimako A’isha, ko Binta ko Hadiza da sauransu. Haka kuma ana iya amfani da wad’annan duka a maimakon kalmomin nan ma su nuna sunayen jam’i. Misali: mu, su, ku,.

Wakilin suna ya kasu kashi-kashi kamar haka: wato ‘Boyayye, Katsattse, Gama-Duniya, Tamabayau. Ga dai su kamar yadda za a gani:

‘Boyayye: Wannan nau’i na wakilin suna shi kamar haka: Wane, wance su wane, da su wance.

Katsattse: shi kuma wannan shi ne kamar: Ni, mu, su, ku, kai, shi, ke, ita da dai sauransu.

Gama-Duniya: Wannan nau’o’in wakilin suna sun had’a da: Kowane, kowace, ko wad’annan.

Tambayau: Wannan nau’in wakilin suna kamar yadda sunan ya nuna, wannan nau’i ne da ya danganci tambaya. Misali: Wa?, Me, wacce?, wanne? da sauransu.

  1. Ajin Aikatau: Aikatau kalma ce dake d’auke da aiki a cikin jilma. Ma’ana duk wani abin da aikata a cikin jimla, dunk’ule yake a cikin aikatau. Misali.



  • Audu ya Share d’aki.

  • Bala ya k’are rubutu

  • Binta ta dafa abinci

  • Hauwa ta d’umama ruwa


A wad’annan jimloli guda hud’u kalmomin Share, da K’are da Dafa, da K’umama dukan su aikatau ne domin su suke d’auke da abin da aka aikata.

Dangane da shiga jimla aikatau iri biyu ne. ga shi kamar haka:

  1. So-Kar’bau

  2. K’i-Kar’bau


Ga dai bayanan su kamar haka:

So-Kar’bau: Wannan shi ne wanda aiki ya fad’awa. Abin nufi anan shi ne a cikin jimla akan fad’i aiki kuma aikin ya fad’a wa wani abu, wannan shi ne so kar’bau. Misali:

  • Audu Ya Tara kud’i

  • Binta ta girka abinci

  • Musa ya wanke mota

  • A’isha ta yi bacci


A wad’annan jimloli za a fahimci cewa kalmomi kamar: Kud’i, Girka, Wanke, bacci dukkan su aki ne kuma sun fad’a wani abu.

K’i-Kar’bau: Wannan aikatau akasin wancan ne saboda aikin da aka yi yana komawa ne ga wanda ya yi aikin. Misali:

  • Tulu ya cika

  • Yaro ya ‘bace

  • Riga ta wanku

  • Kaza ta dahu


Idana aka lura kalmomi irin su cika da ‘bace da wanku da dahu dukkan su sun fad’a ne a kan wad’annan abubuwa da aka amfata cewa sun aikata wannan aiki.

  1. Mafayyaci: Wannan kamar yadda sunan ya nuna kalma ce mai fayyace abu. Misali Wani yaro, wata, yarinya, wad’ansu mutane. Da sauransu. Wannan ya nuna kalmar wani da wata da wad’ansu suna fayyacewa ne. a misali na farko yaro ne jinsin namiji, a misali na biyu kuwa wata yarinya ake son a fayyace jinsin mace a misali na k’arshe kuma wad’ansu, mutane ne wannan yana k’ok’arin fayyace wa ne cewa jam’i mutane ake son a fayyace.

  2. Ajin Sifa: Sifa kalma ce da take k’arin bayani ga suna. Misali: Bak’i, fari, Dogo, gajere da sauransu. Sifa ta kasu kashi-kashi kamar haka:

  3. Sassauk’a

  4. Aiwatau

  5. Nanatau


Sassauk’a:Wannan ta k’unshi kalmomi irin su bak’i, Fari, dogo, gajere da dai sauransu.

Aiwatau: wannan nau’in sifa ya k’unshi kalmomi kamar: Maguji, Magujiya, Maguda, Mak’aryaci Mak’aryaciya, Mak’aryata, Malalaci, malalaciya, Malalata da sauransu

Nanatau: Sifa nanatau dai ita ce nau’in sifar da ake ambaton kalmar da ake nanatawa a yayin fad’inta. Ga dai misalin wannan nau’in sifa: Bak’i-bak’i, Fari-fari, dogo-dogo, gajere-gajere. Da sauransu

  1. Ajin Ma’auni: shi kuma wannan kamar yadda sunan ya nuna, “Ma’auni” kalma ce da danganci yawa ko adadin abu. Misali:

  2. Doki d’aya

  3. Mutane bakwai

  4. ‘Dalibai tuli

  5. Littafai kad’an


Kamar yadda aka gani a sama kalmar d’aya, da bakwai da tuli, da kad’an. Dukkan su suna nuna adadi ko ma’aunin kimanin yawan yawan abubuwan da aka lissafa. Wannan shi ake nufi da mau’ni.

3.0.3 K’a’idojin Rubuta Kalmomi


K’a’idojin rubutu na nufin daidaitattun hanyoyi na rubutu, wad’anda kan fara k’arfafa sadarwa ta fuskar k’ara fito da ma’anar sak’o. Su k’a’idojin rubutu abubuwa ne kamar harshe; wato sukan samu kar’buwa su game jama’a ta hanyoyi sanannu.

Manyan matsalolin d’alibai ta fuskar k’a’idojin rubutu sun had’a da, rashin amfani da daidaitacciyar Hausa da rashin rubutu mai kyau da rashin sanin wuraren amfani da manyan bak’ak’e da da rashin fahimtar rabawa da had’awar kalmomi da rashin gane amfanin alamomin rubutu.

Ga dai bayanan wasu abubuwa daga cikin k’a’idojin rubutu musamman wad’anda suke shige wa d’alibai cikin duhu.

Amfani Da Manyan Bak’ak’e

Yana daga cikin kura-kurai da sakaci da d’alibai ke yi a cikin rubutunsu, musamman abin da ya shafi bincike sai a ga sun yi amfani da k’aramin bak’i a muhallin babba ko kuma akasin haka. Ga dai muhimman wuraren da ya dace d’alibai su kiyaye domin amfani da manyan bak’ak’e:

Sunayen Yanka Ko Lak’abi

  1. Sunayen Allah da lamiransa

  2. Mala’ikku - Azara’ilu


iii. Mutane        -        Garba Buba Makau Ta Sallah.

Sunayen Harsuna

Hausa Ingilishi/Turanci, Larabci, Yarbanci da sauransu

Sunayen Garuruwa

Gusau Sakkwato

Tsafe

K’aura

Zariya

Sunayen Fannonin Ilimi/Darussa

Ilimin K’asa, Lissafi, Tarihi da Sauransu.

Sunayen Gulabe/Kogona, Duwatsu/tsaunuka:

Kwara, Benuwe, Chadi, Dala, Kufena da sauarnsu

Sunayen K’asashe. Nijeriya, Masar Chana, Pakistan, Platsine.

Sunayen Iskoki: Ifiritu, “Yar Fulani, da sauransu

  1. farkon kwace jimla

  2. bayan kowace aya ko alamar yambaya ko ta motsinrai

  3. farkon kowane sakin layi

  4. Wata matashiya ko kan labari

  5. Harafi na farkon bayan alamar zancen wani.

  6. Farkon jawabin motsinrai


Rabawa Da Had’a kalmomi

Wani abu da yake da gagarumin muhimmanci da kuma taka rawa wajen kyautatawa ko lalata ma’ana da manufar rubutun Hausa, shi ne rabawa da had’a kalmomin Hausa. Dalili kuwa, rabawa da had’a kalmomi yana hardasa abubuwa masu yawa da suka had’a da lalata ma’ana da inganta ma’ana da canzawa ko fad’ad’a ma’ana. Duba wad’annan misalai na jimlolin da ke biye irin na su Zarruk:

  • Akuya ta fi kiyo

  • Akuya tafi kiyo

  • Aku ya ta fi kiyo


Haka kuma ga wasu misalai da za a gani.

  • Sa mata kai biyu

  • Sama ta kai biyu

  • Sa matakai biyu


Wani misalain shi ne:

  • Abarshiyajekaratu

  • Abarshi ya je karatu

  • A bar shi ya je karatu


3.0.4 Saiwar/Tushen Kalma


Saiwa ko tushen k’are-k’aren kalma muhimmin abu ne. a lura dai cewa wad’annan k’are-k’aren ma’ana ne ake gina kalmomi daga saiwoyi. Ma’anonin kalmomi kuwa ko da saiwar su d’aya ce suna bambanta sosai. Bayan haka yana yiwuwa saiwa ta zama kalma cikakkiya. Amma idan an k’ara mata k’are-k’aren ma’ana sai a sami wasu kalmomi daban. Misali idan an k’ara wa kalmar karanta “ma” a baya, zai zama Makaranta wato kalmar ta tashi daga aikatau ta koma suna.

Saiwar Kalma/Tushen Kalma: Wannan dai ita ce ainihin farko ko tushen da kalma ta samo asali. Saiwa dai kamar yadda sunan ya nuna, ta samo asali ne daga ainihin abin da ake kira saiwa/saye/tushe/farko na wani abu, kamar icce/bushiya. Amma a wannan fage ba bushiya ake nufi ba, Kalma ake nufi. Ga dai misalin wasu kalmomi da saiwoyin su:

Kalma                               Saiwa/Tushen Kalma

Sama                                        Sam

K’asa                                       K’as

Yaro                                        Yar

Gona                                        Gon

Karatu                                      Kar

Masara                                     Mas

Gada                                        Gad

Jarunta                                     Jar

Kwalabe                                   Kwal

Gulbi                                       Gul

Katifa                                       Kat

Da dai sauransu.

Irin wad’annan suna nan da yawa a kuma kowace saiwa aka d’auka ana iya yi mata k’arin ka kwayar ma’ana da samar da ainihin kalamar da za a gina daga cikinta.

 

 

Babi Na Hud’u


Had’e Kalmomi a Rubutu


Masana da manazarta harshen Hausa sun zauna sun tsara yadda ya dace rubutun Hausa ya kasance saboda samar da sauk’i da fitar da ma’anar abin da yake a rubuce a cikin takar da ga mai karatu. Wannan ya ba da dama ga masanan suka shata wasu dokoki da suke gani su, suka fi cancanta mai karatu ya bi domin samun sauk’i wajen farautar ma’ana.

Kasancewar had’e rubutu da raba shi suna taka muhimmiyar rawa ya sa masanan suka ga ya dace su rarrabe tsakanin inda ya dace a raba da inda ya dace a had’a rubutu. Ga dai misalan wuraren da ya dace a had’e rubutu. Misali

Mallaka: A harshen Hausa idan aka ce mallaka ana nufin abin da aka fi k’arfinsa aka rinjaye shi, aka mallake shi so da k’i. Ai don haka aka ce ma Turawan da suka yak’i k’asar nan suka shugabance ta “Turawan Mulkin Mallaka”. Ta ‘bangaren masana Nahawu kuwa, mallaka ita ce wasu alamomi da ake rubutawa a masu nuna an mallaki wani abu ga abin da aka danganta shi da shi, ko abin da ake magana a kai. Masana Nahawu sun bayyana cewa wannan mallaka iri biyu ce. Akwai Doguwar Mallaka da kuma Gajeruwar Mallaka.

Doguwar Mallaka: A wajen masana Nahawu doguwar mallaka takan kasance tilo ko jam’u, namiji ko mace. Kalmomin da ke nuni ga irin wannan mallaka ba a ware ake rubuta su ba, a had’e ake rubuta su a jikin kalmar da aka mallaka ta. Wata kila shi ya sa masana Nahawu suke kiran ta doguwar mallaka. Dubi wannan fasali sosai ka rarrabe yadda ake rubuta doguwar mallaka da rabe-rabenta.

Namiji                       Mace

Naka                              Naki

Nasa                               Nata

Nashi

Tilo                          Jam’u

Nawa                              Namu

Tawa                              Tamu

Naka                              Naku

Nasa                               Nasu

Naki                               Naku

Nashi                              Nasu

Da sauransu.

Wad’annan kalmomi da aka gani a sama ana had’e “Na” da “Wa” don ya zama “Nawa” wato mallaki na. Ko “Na” da “Mu” wato “Namu” abin da yake mallakin mu. Haka abin yake ga sauran kalmomi da muka zayyano a sama.

Ga dai su a cikin jimla don a ga yadda ake rubuta su.

  • Ki daina hanzari ni na kar’bi naki

  • Saurayinta ya hana a kar’bi nata

  • Ki daina wasa da namu kar ya mutu

  • In an had’o da namu a bamu

  • Ibrahim ya san nasu ba ya da yawa

  • An baka naka littafin?


Idan aka lura da wasu kalmomi da aka ja ma layi a cikin wad’annan jimlilo da muka kawo, za a ga cewa, wad’annan kalmomi su ne muka bayar da misalai a kan su sama, kuma su ne muka ce ake kira doguwar mallaka. Idana aka lura ko yaushe a had’e ake rubuta kalmomin ba a kuma had’e su da kowace kalma. Bugu da k’ari za a lura da cewa, ita doguwar mallaka ga’ba biyu ce. Kuma in ba mallaka ba ce ba a had’e kowace ga’ba da wata, amma idan doguwar mallaka ce ana had’e wad’annan ga’bo’bi.

Gajeruwar Mallaka

Gajeruwar mallaka, mallaka ce amma duk ma’anar su d’aya. Tsarin gajeruwar mallaka ya sa’ba wa doguwar mallaka tun siffar su har i zuwa hukuncinsu. Ga alamomi biyu da ke iya rarrabe gajeruwar mallaka da doguwar mallaka. Misali:

Jinsi                      Yawa

R – Mace                        Tilo

N – Namiji                     Jam’i/Tilo

Bayyanar wad’annan haruffa a ga’bar harshe ta suna yana iya bayyana a matsayin mallaka. Wato a mallaka wani abu ga wani mutum ko dabba, ko wani abu daban. Misali

 

Jinsin Mace (r)                     Jinsin Namiji (n)

Motarsa                                    wandonsa

Matarsa                                    takalminsa

Rigarsa                                     hannunsa

Ijiyarsa                                     littafinsa/mu

Babarsa                                    babansa/su/mu

Jakarta                                      zaninta

Ha’barta                                   d’akinta

d’iyarta                                    d’iyanta/d’ansa

Butarshi                                   garinmu

Idana aka lura da kyau za a fahimci cewa wad’annan misalai da aka bayar a sama harafin (r) yana nuna cewa wannan abin da aka mallaka ga wani ko wasu ta hanyar amfani da wakilin suna jinsin mace ne. shi kuwa harafin (n) ana dangata shi ne ga wani suna wanda yake daga cikin jinsin namiji.

Dubi yadda had’uwar suna mai (r) da (n) zai kasance da wakilin suna mai ga’ba d’aya. Ga tsarin kamar haka:

Suna mai d’auke da wakilin suna mai ga’ba d’aya /r/


Rigarka                 Matarsa

Hularka                 Motarsa

Jigidarta                Gyad’arsu

Matsalarku            Masarautarmu

K’ungiyarku          Mak’abartarsu

‘Darik’arku           Mashek’armu

Siyasarku              Mashigarmu

 

Manufarsa             gangarka

Abokiyarsa           amaryarka

Budurwarsa          darajarka

Ha’barsa               jakarka

Ijiyarsa                  bindigarka.

Suna Mai K’auke da wakilin suna mai /n/

Halinta                  kayansu

‘Dakinta                garinsu

Zanenta                 gidansu

Gidanta                 buk’atunsu

 

Gidanku               yaranmu

d’akinku               kayanmu

Garinku                kud’inmu

Filinku                  abokanmu

Abin lura anan shi ne, kowane wakilin suna da ya zo cikin misali mai ga’ba d’aya ne. haka kuma kowane d’aya daga cikin wakilan sunan an lik’a su ga suna da ya gabace su. Ga d’an misalin yadda suke bayyana a cikin jimlilon Hausa, kamar haka:

Misalan /r/

  • Cikin gonar ta ya mutu

  • K’ofar gidansu ya kwanta

  • Masarautarmu tana yamma da tasu

  • Budurwarsa ta musulunta jiya

  • Bindigarka ko ‘bera ba ta kashe ba


Masalan /n/

  • Sun rinjayi yaranmu da hujjoji

  • Naira dubu goma ya sayo jakinsa

  • Akuyar Ali ta zubar masa da kununsa

  • Kai d’ai ka rik’a bayar da kalihun kayanka

  • Kar ka yarda su gane halinka


 

Ko yaushe za ka rubuta gajeruwar mallaka ka kula a lik’a da sunan da ke d’auke da wannan mallaka suna bayyana a kowane bagire. Abin da ya kamata a kula anan shi ne, wasu kalmimon doguwar mallaka sun fi kusa ga wasu karuruwan harshe. Abin nufi anan doguwar mallaka: nasa, nashi, tasu, sun fi kusa da Sakkwatanci

Kalmomin Ishara/Manuni


A k’a’idar rubutun Hausa, kalmomin ishara ko manuni a had’e ake rubuta su. Abin da ake nufi da ishara ko manuni, kalmomi ne masu nuna abin da mai magana ke magana a kai. Anan ba sai ya nuna abin da hannunsa ba, matuk’ar an ga bayyanar kalmomin ana iya fahimtarsa a gane abin da yake nufi. Ga tsarin kalmomin kamar haka:

  • Wancan,

  • Waccan

  • Wad’annan,

  • Wad’ancan

  • Wad’anga

  • wannan


a ko’ina, wad’annan suna bayyana dokar rubutun Hausa ta ce, a had’e ake rubuta su. Hud’u daga cikinsu an fi amfani da su a daidaitacciyar Hausa. yayin da biyu kuma an fi yin amfani da su a karin harshen Sakkwatanci, amma duk da haka dokar rubuta su d’aya ce, a had’e ba a rabawa. Dubi yadda ake son su bayyana a cikin jimla kamar haka:

  • wancan yaron Bakane ne

  • wad’ancan matan sakkwatawa ne

  • wad’annan littaffan na malama ne

  • wannan gida na kakana ne

  • wane yaro ne wancan?

  • Na had’a su da wad’ancan

  • Manta da zancen wannan

  • Ku yi hattara wancan zai ruga

  • Jaye wannan wad’ancan nake nufi

  • An fi samun wad’annan a kasuwa

  • Gajeren ya fi wannan k’wazo da naci


A tsarin Nahawu wannan fasalin za a lura da cewa, kalmomin: “Wannan da Wad’annan” suna nuni ga abin da yake kusa sosai, haka kuma “wannan” tilo ne amma “Wad’annan” jam’i ne a tsarin nahawu. Su kuwa “wancan da wad’ancan” suna nuni ga abin da yake nesa ko yake da ‘yar tazara. “wancan” tilo ne amma “wad’ancan” jam’i ne ga tsarin nahawu. Tattare da wad’annan bambance-bambancensu na nahawu duka, idan an zo a rubutu a had’e ake rubuta su.

Bayan haka, idana aka dubi wad’annan kalmomi wato kalmomin ishara kalmomi ne masu nuna abin da ake magana a kanshi. Haka kuma mun kawo misalai daban-daban masu ma’ana wad’anda ke da dangantaka da wannan aikin kamar yadda aka jera su a cikin jimla domin su k’ara bayar da ma’ana, saboda haka kalmomin ishara/manuni suna nuna abin da ake magana a kansa ko mai nisa ko kuma wanda yake kusa.

Kalmomin Tambaya


A kowane lokaci mai rubutu ke son ya yi tambaya, ko kawo wata tambayar da wani ya yi, zai yi amfani da wasu kalmomi, kalmomin da yake yin amfani da su, masu nuna tambaya su ne kalmomin tambaya. Ba ainihin kalmomin ne tambaya ba, amma su ke bayyana domin su k’ara fito da tambayar a fili a fahimceta. Ga tsarin kalmomin tambaya kamar haka:

 

        Jinsi                          Adadi

  • Wane? Namiji tilo

  • Wace? Mace tilo

  • Mene? Mace/namiji Jam’i/tilo

  • Wad’anne? Mace/Namiji Jam’i.


Da yawa sabon d’an koya ke rud’ewa, idan wad’annan kalmomin tambaya sun had’u dirka, wani lokaci sai a kwa’be su taru a rasa gane bakin zaren. Ga yadda tsarin yake idan suka had’u da dirka:

  • Wane ne wancan?

  • Wace ce wannan?

  • Mene ne bayanin malam

  • Wad’anne ne yaran sarki


Wad’annan kalmomi had’uwar su a kalmomin dirka na “ne” ko “ce” kar ya rud’a ka, kalmomin tambaya had’e ake rubuta su, su kuwa “ce” da “ne” a rubuta su daban.

  • Ya d’aga kai ya ce wane?

  • Bayan wannan wace?

  • Don ya hana ka mene?

  • Ko kun san wane ne wannan?

  • In ka san ta wace ce a cikinsu?


Dalilin yi musu sunan kalmomin tambaya ke nan. A kowane hali suka zo, akwai sigar tambaya a jimlar da suke.  Kalmomin ba su da wata doka, a tsarin nahawun jimla ko ma’ana domin a kowane bagire suna bayyana ga jimla su ba da ma’ana. Misalai da suka gabata suna bayyana a farkon jimla, da k’arshen jimla da kuma tsakiyar jimla.

Haka kuma kalmomin tambaya suna nuni ne a kan tambayar wani abu kamar yadda sunan ya nuna. Mun kawo misalai da dama wad’anda mai karatu ko mai rubutu da ya duba zai ga alamun tambaya kuma zai fahimta ya gane abin da ake ce ma kalmomin tambaya. Haka kuma wad’annan kalmomi na tambaya suna da dangantaka da wannan aikin namu wato” kalmomi masu ma’ana” da kuma wasu sauran kalmomi da za mu dubu a can gaba. Domin samun bayanai masu inganci.

Kalmomin Jam’u


A tsarin nahawun rubutun Hausa, Kalmomin da ke nuni zuwa ga tarsashin abu dukkanninsu a had’e ake rubuta su. Kalmomin wannan rukuni sukan kasance na jinsin namiji ko na mace, tilo ko jam’i duk hukuncin rubuta su d’aya ne. a had’e ba a ware su ba. Dubi tsarin wad’annan kalmomi. Misali:

Rukuni na d’aya:

  • Kowa

  • Komai

  • kowane


Rukuni na biyu:

  • Kowace

  • Ko yaushe


Rukuni na uku

  • Ko’ina


A tsarin wannan rukuni, rukuni na farko kalmomin jam’u ne wanda ya had’e komai da komai. Kalmar “kowa” ana yin ta ga dukkan jisunan biyu wato na namiji da mace duka. Kalmar “komai” kuwa ana danganta da da kowane irin abu. Sai kalmar “kowane wadda ake danganta ta da jinsin namiji kuma jam’i. Sai kalmar “kowace wadda ake dangantawa da jinsin mace, kuma jam’i. Ita kuma kalmar “Koyaushe” ana danganta ta da lokaci. Kalmar “Ko’ina” kuwa ana dangantata da bagire. Don haka ne ake ce ma wad’annan kalmomi “Kalmomin jam’u”. Idan mai rubutu ya ci karo da su ana rubuta su a had’ ba a ware ba.

A cikin wannan fasali akwai wasu kalmomi masu kama da kalmomin jam’u kuma suma idan mai rubutu ya ci karo da su a had’e ake rubuta su ba a rabe ba. Ga tsarin kalmomin kamar haka:

  • Wad’ansu

  • Sauransu

  • irinsu


wad’annan kalmomi duk lokacin da suka bayyana a rubutu a had’e ake rubuta su ba a rabe ba. Ga dai sigar yadda wad’annan kalmomi su ke a cikin jimla:

  • kowa ya zo nan kusa

  • ba ni son a ce komai

  • na fahimci kowane daga cikinsu

  • kowace rana da irin k’addarar da ke ciki

  • a rik’a tunawa da makoma koyaushe

  • ko’ina kake ba ka tsere wa ajalinka

  • bayan ta’asar wad’ansu ‘barayi suka shigo

  • da tsinkayarsu na gangame sauransu

  • irinsu ne ke girma su hinjire wa malamansu


Kamar yadda muka ga misalai a sama na wad’annan kalmomi wato “Kalmomin Jam’u”. Kalmar Jam’u kalma ce da ke had’a jimillar wani abu domin samun sauk’i ga mai magana. Idan aka ce kowa ba sai an ce da ke da ke ba ko da kai da shi ba, wato kowa ta game ku duka. Haka idan aka ce komai ba sai an ce da wannan da wancan ba wato iata ma kalmar ta komai ta game su duka. Haka idan aka ce, ko yaushe, ba sai an ce da rana ko dare da safe ba, wannan kalma duk ta had’e su. Haka abin yake ga sauran kalmomin kamar, ko’ina, wad’ansu, sauransu, irinsu.

Raba Kalmomi A Rubutu


dukokin raba kalmomi na daga cikin manyan babuka cikin babukan rubutun Hausa. Raba kalma shi ne a bai wa kowace mai cin gashin kanta damar a rubuta ta ita kad’ai ba tare da an lik’a ta da wata ba. Dokokin raba kalmomi a rubutun Hausa sun fi dokoin had’e kalmomi yawa, kuma sun fi su rikitarwa da wuyar ganewa ga d’an koyo. Wannan shi ne dalilin da ya sa muka fara gabatar da dokokin had’a kalmomi. A k’a’idar raba kalmomi dole a kiyaye da hukunce-hukuncen nahawu sosai. Domin da su ake kafa hujja wajen raba kalmomin. Hak’ik’a zumuntar raba kalmomi da nahawun Hausa irin ta jini da tsoka ce. Don haka da nahawu za mu dinga tafiya wajen yin bayanin wad’ansu matsaloli da yadda ake warware su.

Dokar Wakilin Suna Da Aikatau

        Had’uwar wakilin suna da aikaltau wata matsala ce babba mai rikitarwa. Kasancewar wakilin wata kalma mai wakilta kalmar suna ya sa ake kiran wannan kalmar da wakilin suna. Ita kuma kalmar aikatau kalma ce da ke d’auke da aiki a cikin jimla.

Doka ta farko dai ita ce ba a had’e wakilin suna da aikatau. Wakilin suna dai shi ne: Ni, Kai, Shi, Ita, Ku, Su, Mu, Ke da sauransu. Aikatau kuwa yana da kalmomi da suka danganci: ci sha, yi, kama, kashe, zo, tafi, guga, goge, ranke, sa, zuba, share, da dai sauransu. Ga dai yadda wad’annan kalmomi suke a cikin jimla:

  • Musa ya tafi kasuwa

  • Ali ya ­ je makaranta

  • Sani ya kama akuya

  • Binta ta d’ora girki

  • Musa ya yanka rago

  • Aminu ya saye mota

  • Ladi ta share d’aki


Idan aka yi la’akari da wad’annan jimloli da aka kawo daga sama za a lura cewa, za a ga an ja ma wasu kalmomi layi a k’asa. Wad’annan kalmomi dai akwai wakilin suna a cikinsu kuma akwai aikatau. Kalmomi kamar: ya, ta, dukkan su wakilan suna ne. kuma kalmomi kamar: share, yanka, tafi, je, zo, d’ora, kama. Dukkan su aikatau ne.

Haka kuma za a lura cewa, dukkan su an rubuta su a rabe ba a had’e ba. Wannan ke nuna cewa, haka ake rubuta su. Ga dai yadda a dace a rubuta su idan sun zo a cikin rubutu.

Wakilin suna na Farko           Aikatau

Naa                                          zo

Naa                                          tafi

Naa                                          share

Naa                                          je

 

Wakilin suna na Biyu            Aikatau

Kaa                                          zo

Kaa                                          tafi

Kaa                                          kama

Kaa                                          share

Kaa                                          tafi

Ke                                            zo

Ku                                           zo

Wakilin suna na Uku             Aikatau

Shi                                           je

Ta                                            je

su                                             zo

Ana raba wad’annan kalmomi a duk inda aka gan su a cikin rubutu saboda dukkan su malmomi ne masu zaman kansu. Saboda haka kalmomin wakilin suna da na aikatau ba a had’e su a cikin rubutu.

4.0.6 Kalmomin Sharad’i


Sharad’i wani abu ne da za a aza a kan aukuwar wani abu. Wani lokaci yakan kasance ba da za’bi. A wani lokaci kuma yana kasancewa ba da shawara a kan abu d’aya. A cikin kalmomin sharad’i akwai:

  • In

  • Idan

  • Sai


Fagen rubutu a wasu wurare kalmomin sharad’i sukan sukan rikitar da mai rubutu, idan sun had’u da wakilin suna ko aikatau mai ga’ba d’aya. K’a’idar rubutun Hausa cewa ta yi ba a had’e kalmomin sharad’i da aikatau balle wakilin suna ko wata kalma can daban. Dubi wad’annan misalai kamar haka:

  • Kira shi in ya shiga ciki

  • Hana ta in ta ce sai ta yi

  • Bi shi sai ya aminta da kai

  • Buge shi sai ya mutu

  • Kara mata in ta yi godiya

  • Gaya masa idan na fita waje

  • In an ce sai ya yi, ya yi

  • A kore su idan sun k’i yarda

  • In sai ya yi, idan ba a yi ba, ya yi


Ashe kalmomin sharad’i na aukuwa sau d’aya ko biyu ko uku a jimla d’aya. Haka kuma duk lokacin da suka had’u da wakilin suna ba a had’e su, rubuta su ake yi a had’e. Idan kuwa da aikatau suka had’u anan ma raba su ake yi, ba had’e su ake yi ba. Dubi misalan aikatau da suka fi sa kuskure a rubutu: Ci, Bi, Yi, Ba. Ga wasu misalai a cikin jimla.

An ce sai ya tabbatar, in ce a ba shi kud’in

Sharad’in salla musulunci, in ba shi ba salla

In ka ba ni izini, sai in yi magana da ita

Idan an ba shi sarautar, sai in yi hijira kawai

Ba a had’e kalmar sharad’i da aikatau da wakilin sun. Za a ba kowanen su damar ya ci gashin kansa ne a rubutu.

A wannan kuwa wato kalmomin sharad’i shi ma nau’i ne na raba kalmomi. Wato bayanin yadda za a rubuta kalmomi ba tare da an game wata kalma a cikin wata ba. Ko kuma su samu cinkoso. A nan kalmomin sharad’i kamar yadda sunan ya nuna kalmomi ne da ke ba da sharad’in wani umurni, ko shawara a kan wani abu wanda za ace ka aikata ko kuma a ce kada ka aikata. Misali:

  • Idan ka tafi kasuwa, ka dawo da wuri

  • In an baka kaya ka kawo mini

  • Ka aje kud’in a cikin jaka, kada su ‘bace.


Wannan k’arin bayani ne a kan wad’annan kalmomi na sharad’i, su ma wad’annan kalmomi su na da dangantaka da wannan aikin namu na bincike.

4.0.7 Kalmomi Masu Zaman Kansu


Abubuwan da muka tattauna a baya sun isa su baka damar sanin duk kalmar da ke cin gashin kanta. Kuma ita kalmar da ke cin gashin kanta daban ake rubuta ta. Duba wad’annan kalmomi da kyau. Misali:

  • In ka zo da shi, ka ce da su, su baka shi.

  • Ya sa na k’i bin su, don ya fi su

  • Da shi, ya fi, ba da shi ba.

  • In an san da kai, ka san da su, da ni da kai

  • Ni na san da so da k’i, ya fi ku

  • In so, in k’i, in bi, in fi, ya fi, da, yi, ba da shi ba

  • Kun sa ya fi ni, su ke da k’i ba ni ba.


Abin lura anan duk cinkoson kalmomi masu ga’ba d’aya a jimloli bai sa aka had’a wata ga’ba da wata ba. Idan aka lura da jimla ta farko ta k’unshi kalmomi-kalmomi har goma sha uku babu wadda aka had’a da wata. A dubu jimla da bakwai za aga tana da kalmomi masu ga’ba d’aya-d’aya har ga’ba sha shida, kuma kowanen su gashin kansa yake ci ba a had’a ta da wata ba. Haka kuma komai yawan kalma in dai k’a’ida ta ce a rubuta ta a wuri d’aya to babu za’bi, wuri d’aya za a rubuta ta.

Ga’bo’bin Kalmomin Hausa


Ma’anar Ga’ba


Ga’ba: yanki ne na fadar kalma mai tsarin baki da wasali a jere  wato  baki da wasali ne tubalin gina kalma. Misali: Ka-ra-tu

4.0.8.1 Rabe-Raben Kalmomin Hausa

A gaba daya  dai ga’ba irin biyu ce ta fuskar tsari. Akwai Bud’ad’d’iya da Rufaffiya.

Bud’ad’d’iyar Ga’ba: ta kunshi bak’i ne sai wasali, wanda zai iya  kasancewa Dogo Ko Gajere, ko Tagwan wasali a Hausa. Ana nuna ta haka BW/BWW.

Ruffaffiya Ga’ba: kuwa ta k’unshi bak’i ne da Gajeren wasali, sannan wani bak’in. Ana nuna ta haka BWB.

4.0.8.2 Tsarin Ga’ba

Ga’bo’bin Hausa na da tsari na Musamman da ake iya rarrabe su da shi. A irin binciken da masana Hausa suka yi, Tsarin ga’bo’bin Hausa yana da matakai guda shida. Adadin ga’ba na kalma ya danganta da tsawon wannan kalmar. Akwai kalma mai ga’ba d’aya tak da mai ga’ba biyu da mai uku da mai hud’u ko fiye da haka. Duba wannan misalai:

  • Mu

  • Gida

  • Littafi

  • Makaranta

  • Masana’anta

  • Almubazzaranci


Yanzu abin tambaya mutum bambancin da zai fi saurin lura dashi tsakanin kalmominnan shida, ba shakka cewa zai yi kalma ta farko  ta fita biyu gajerta, ta biyu tafi ta uku, ta uku tafi ta hudu, da dai sauransu. Amma kuma  tawace hanya za a iya bayyana wannan bammanci na tsayi? Hakika za a iya yi ta hanyoyi biyu:  (a) ta hanyar tattashiya da kuma  (b) hanyar kasha rauji. Dangane da (a) yayin da kalma ta farko ta kunshi haruffa biyu ‘M’ da ‘U’ ta biyu hudu ta kunsa, ‘G,I,D da ‘A” da suaransu. Dangane da (b) kuma Yayin da kalma ta biyu gareta “GI da “DA”. Fadi sauran kalmomin hud’u da kanka tare da bugun kashin raujin kowacce. Za ka lura da cewa ta uku na da kanshi rauji na kalma, shi ake nufi da “Ga’ba”. Saboda haka, kowane kashin rauji na wad’annan misalai yana zaman “Ga’ba” ne.

A dukkanin ga’bo’bin nan iri biyu, ana kiran bak’in farko gashi, wasali da ke biye cibiya, sannan a wasalin k’arshe dangane da rufaffiyar ba’ba sai a dubi wad’annan misalan na k’asa

(a) Cibiya gajeren wasali




























Ci“BW’Eat
Ji‘BW”Hear
Wa-ni‘BW-BW’Samobody
Wa-je‘BW-BW’Outside
Sa-la-la“Bw-BW-BWThin gruel

(b) Cibiya dogon Wasali




























Cii‘BWW’Eating
Jii‘BWW’Hearing
Kii-fii‘BWW-BWW’Fish
Goo-naa‘BWW-BWWFarm
Buu-laa-laa‘BWW-BWW-BWW’Whip

 

(c ) Cibiya tagwan wasali























Yau‘BWW’Today
Kai‘BWW’Head
Tuu-rai‘BWW-BWW’Europe
Sau-ruu‘BWW-BWW’Mosquito

 

Rufaffiyar Ga’ba




























Nan‘BWW’Here
Can‘BWW’There
Kum-fa‘BWW-BWW’Form
Bi-yar‘BWW-BWW’Five
Kan-ka-naa‘BWW-BW-BWW’Water-melon

Ya kyautu mu jawo hankalin a kan cibiyar rufaffiya Ga’ba

Ko yaushe  gajeren wasali ne. A nan  watakila  za a yi  tambaya   a ce yaya lamarin yake. Misali, idan an zo k’ara dafa k’eya –nl-r Ga Bud’ad’d’iyar Ga’ba wadda cibiyarta  dogon wasali ne ko tagwan wasali yadda k’arshen za ta komo rufaffiyar ‘Ga’ba. Shi wannan dogon wasali ko tagwan ba zai zauna yadda yake ba? A zahirin gaskiya ko da  a irin  wannan  hali, dogon wasali nan ko tagwai sai an mayar da shi gajeren wasali, kamar yadda za mu  misalta nan k’asa:

‘Daa (son) + d’afa-k’eya –n d’an (the Son), ba d’aan ba

‘Yaa (daughter) + d’afa-k’eya –r   ‘yar ( the daughter) ba ’ yaar ‘ ba.

Mai (oil) + d’afa-k’eya –n Man (the Oil) ba main ba

4.0.8.3 Yawan Ga’bo’bin Hausa

Adadin gaba na kalma ya dangata ne da tsawon wannan kalma

Akwai mai gaba daya, Misali

Mu, Ku, Su, Zo, Je, shi , ci, yi, ni, ki, kai, sha, yi, da sauransu.

Akwai mai gaba biyu Misali:

Tafi, Waje, Wani, Wawa, kusu, mari, zagi, taya, kare, kaza, rago, tasa, mota, kwano, kwakwa, mara, fari, jika, zani, ido, da dai sauransu.

Akwai mai gaba uku

Karatu, Rubutu, Kujera, Taburi, akuya, agwagwa, alewa, akwati, da sauransu.

Akwai mai Ga’ba Hud’u:Misali:

Makaranta, Massalaci, Mahaukaci, malalaci, mahank’urci, marowaci, marowata, sakatare, madakata, mazambata, makarkata, mak’aryaci, da dai sauransu.

Akwai mai gaba Biyar

Masana’anta,  Marubuciya, Bagidajiya. Ta’bar’barewa, damalmalawa, sakankancewa, Cumuimuyewa, Duk’unk’ulewa da dai sauransu.

Akwai mai gaba shida

Damokuradiya, Al-mubazzaranci, da sauransu.

 

 

Babi Na Biyar


5.0.1 Jawabin Kammalawa


        Babu shakka wannan bincike ya kawo k’arshe kuma a cikin wannan babi ne za mu gabatar da jawabinmu domin kammala wannan bincike. Wannan aiki, aiki ne da muka ba taken “ Nazarin kalmomi Masu Ma’ana da Matsayinsu A Rubutun Hausa” Kuma mun kasa wannan kundin bisa ga tsari na babi-babi inda muka zuba shi bisa ga babi biyar.

Baya ga babi na d’aya da babi na biyu wad’anda suke su abin da ake gudanarwa a cikinsu bai  wuce abin da aka tsara ba a k’a’idar gudanar da aiki irin wannan.

A babi na uku dai nan ne muka kawo bayanai a kan ma’anar kalma da azuzuwan kalmomi inda har muka yi tsokaci a kan azuzuwan kalmomin kamar suna da wakilin suna da aikatau da bayanau da dai makamantansu. Kuma duk a ciki ne muka kawo yadda ake rubutun kalmomi da sassan jimla.

A babi na hud’u kuma nan ne muka yi tsokaci a kan Dokokin rubutu na had’e kalma da rabata, kuma mun kawo wasu wurare da suke buk’atar a had’e kalmomi da kuma inda ya dace a had’e su. Mun bayyana cewa dokar rubutu ba ta aminta da had’e wakilin suna ba da aikatau ko suna, haka kuma bata yarda a had’e suna da aikatau ba. Mun kawo wasu misalai domin kafa hujja. Kuma duk a wannan babi ne muka yi bayanin ga’ba da yadda take tare da kawo wasu kalmomi da za su taimaka wajen fito da manufar wannan aiki namu.

A babi na biyar kuwa nan ne muka kwashe kayanmu da muka baza a yayin da muke gudanar da wannan bincike. Kuma nan ne muka kawo k’arshe a wannan bincike don haka muke kammala wannan bincike a nan. Kamar yadda aka gani a Jawabinmu na kammalawa sai ko shawarwari da za a gani a nan k’asa kad’an.

5.0.2. Shawarwari


A matsayinmu na masu nazarin harshen Hausa muna ba duk wanda zai yi nazari a wannan fanni shawara cewa, in dai ya ci karo da kundin mu kuma in har binciken nasu yana da alak’a da namu da su yi k’ok’arin d’orawa daga inda muka tsaya kar su kwashe d’ai wannan ba ya taimaka wa nazari. Kamar yadda muka za’bo taken da wani bai ta’ba yi ba muka yi shige –shige har muka tattaro bayanan da suka gina muna wannan kundin ya zama abin karatu ga wasu to lallai suma ya zama wajebi su dage don su samar da wani abu mai amfani, ba wai su kwashe abin da wasu suka yi ba.

 

 

Manazarta.


https://www.amsoshi.com/contact-us/

1 comment:

  1. munji dadin Karo da wannan bincike NAIA a internet muna godiya visa jajircewarku wurin karfafa wannan yare namu mai fading gaske

    ReplyDelete