Hausa Language Academic Website

Sunday, 5 November 2017

Budurcin Maguzawa A Faifan Nazari: Darussa Ga Hausawan Zamani

 Amsoshi

 


 


IBRAHIM ABDULLAHI SARKIN SUDAN


Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya da Kimiyyar Harshe


Jami’ar Jihar Kaduna


Kaduna, Nijeria





Mak’alar da aka gabatar a taron k’ara wa juna sani na k’asa da k’asa na farko a kan Nazarin Hausa a K’arni na 21 wanda Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano, ta shirya daga ranar Litinin 10 zuwa Alhamis 12 ga Nuwanba, 2014.







  • Gabatarwa




 

A yanayin tunani na d’an’adam, mace takan amsa sunanta ne idan ta fara mallakar hankalinta. Shi wannan mallaka na hankali, yakan zo ne da yawan shekaru. Duk da yake kaifin tunani ko saurin mallakar hankali sukan bambanta daga mutum zuwa mutum. Haka kuma yanayin abincin da aka d’abi’antu da ci da muhallin da al’umma take zaune, sukan yi tasiri ga bayyanar alamonin shiga budurci ga mace. Duk da haka adadin shekarun da ake d’ammahar mace ta fara ganin ‘bullowar wasu siffofi a jikinta kamar nono da gashin hammata da na gaba, suna kamawa daga shekara bakwai zuwa goma. Sannu a hankali har ta fara jin sha’awa musamman ta d’a namiji a ran ta. Wannan yanayi yakan kai k’arshe ne idan ta fara ganin al’ada (jinin haila).

 

Kowace al’umma takan yi tanadi na musamman ga irin wad’annan yara mata na yadda za su tunkari wannan sauyin da kuma yadda falsafar rayuwarsu za ta kasance. Daga cikin irin wad’annan al’adu akan sami hani da aikata wasu al’amurra saboda munin da ke gare su ga yanayin da ake ciki. Wasu al’adun kuma sun k’unshi horo ne ga aikata wasu abubuwa saboda ganin irin taimakon da za su ba rayuwar ta budurwa a wannan yanayin.

 

Wannan nazari, zai mayar da hankali ne wajen duban yadda al’ummar Maguzawa suka d’auki lamarin Budurci da kuma irin tanade-tanaden da al’adunsu suka yi mata. An ke’be wannan nazari ne ga Maguzawa, bisa tunanin cewa, su ne Hausawan asali da al’adunsu na gargajiya suka yi tasiri a kan su. Haka kuma nazartar wad’annan al’adu za su taimaka wajen kwatanta halin da budurcin Hausawa ya sami kansa a ciki a yau ta la’akari da talala’biyar zamani.

 


  • Maguzawa




Nazarce- nazarcen da masana suka yi a baya a kan al’ummar Maguzawa, zai iya wadatar da masu nazari a kan ko su wane ne wad’annan mutanen. Amma a k’ok’arin tabbatar da dugadugan wannan nazarin, akwai bukatar a yi ‘yar shimfid’a don a waiwayi wasu ayyukan da suka gabata wajen fayyace mutanen da ake kira Maguzawa. Misali, ayyuka irin na Ibrahim (1982) da Last (1993) da Abdullahi (2008) sun tabbatar da cewa, ba wasu mutane ne ake kira Maguzawa ba, illa Hausawan asali wad’anda ba musulmi ba, wad’anda yanayin rayuwarsu ta dogara ne ga tunaninsu da al’adunsu da addininsu na gargajiya. Maguzawa Hausawa ne wad’anda suka sami wannan suna daga ’yan’uwansu da suka kar’bi addinin musulunci. Su kuma da suka za’bi zama cikin yanayin addinin nasu da al’adunsu na gargajiya, aka kira su Maguzawa. Duk da yake musulunci da kiristanci da yanayin zamantakewar Hausawa na zamani  ya yi tasiri matuk’a a rayuwar Maguzawa, har yanzu ana samun su a wasu sassa na jihohin Katsina da Kano, da Zamfara a Nijeriya.     

https://www.amsoshi.com/2017/10/30/nazarin-littafin-kibiya-ratsa-maza-na-abdulaziz-sani-madakin-gini/


  • Budurci a Yanayin Tunanin Maguzawa




 

Budurci a al’umar Maguzawa wata rayuwa ce da ’yanmata suke shiga daga lokacin da suka fara ganin alamar balaga zuwa lokacin da za su yi aure. A wannan lokacin ne ’yanmatan Maguzawa suke gudanar da wasu al’adu da ke ba da dama namiji ya kusance su don samun abokin zama a matsayin ma’aurata. Wad’annan al’adun sun ba da damar budurwa ta saki jiki, ta darje, ta za’bi saurayin da take ganin za su iya gina dangantakar soyayya da shi, wadda ake d’ammahar ta kai ga aure. Bayan saurayi ya ga budurwa a kasuwa ko a wurin wani buki, ya nuna yana son ta, akwai wata dama da al’ada kan k’ara ba shi don ya tabbatar wa jama’a ko yarinyar ko wasu masu sha’awar ta cewa, da gaske yake yi. Wad’annan al’adu sukan tabbatar wa iyayen Budare cewa, ’yarsu tana da masoya. Wannan zai ba su haske su yi shawarar wanda suka ga ya dace, ta yadda za a ba shi dama, a kuma sallami sauran da ba a so. A tunanin Maguzawa, yanayin budurci wata ishara ce ga iyaye su san cewa, ’yarsu ta fara fafutikar barin gida.   Wasu daga cikin wad’annan al’adu, ba a d’ammahar yarinya da fara aiwatar da su in ba ta kai wannan matsayi na budurci ba.

 


  • Al’adun Maguzawa da Suka Shafi Bayyanar da Budurci




 

A wannnan fasalin, za a waiwayi al’adun tabbatar da budurcin Maguzawa tare da fayyace abin da aka tanada na aiwatar da kowace al’ada.

 

4.1 Gaisuwar Makad’i


 

A lokacin kaka akan sami makad’a daga cikin Maguzawa wad’anda sukan zagaya k’auye-k’auye don nishad’antar da jama’a da neman kud’i. Idan makad’i ya sauka a k’auye zai nemi gidajen da ’yanmata suke. Zai tafi wajen maigida ya ce, yana neman izinin ya zo rana kaza ya yi wa Wance wasa. Idan maigida ya amince, to za a sa rana ta musamman. Kafin wannan ranar, makad’in zai tabbatar da labari ya kai ko’ina musamman ga samarin da ke wannan k’auyen da kewaye. Idan ranar ta zo, samari da ’yanmata za su had’u. Makad’i da jama’arsa za su yi ta kid’a, ’yanmata suna rawa. Su kuma samari za su yi ta musu kari/lik’i. Wannan ya sa kud’i, ya ce budurwa kaza ta fito ta yi rawa, wani ya zo ya d’ora a kai. Ta haka ake gane masoyan budurwa da farin jininta. Idan jama’a sun watse, makad’i kan yi godiya wurin maigida, ya k’ara gaba. Duk karin da samari suka yi wa ’yanmata na makad’in ne. Su kuma samari sun sami damar da za su nuna son su ga budurwa. Daga nan sai dangantaka ta k’ara ginuwa. Su kuma ’yanmata wata dama ce da za su k’ara tabbatar da masu son su ko farin jinin da suke da shi. Abin murna ne ga budurwa da iyayen ta, a ga ana ta karakaina a kanta. Wannan ya nuna tana da farin jini ke nan. Miji kuma  sai  ta za’ba.

 

4.2 Shasshawa/Jarfa


 

Shasshawa ko Jarfa tsaga ce k’anana da ake yi a jikin mata don ado. A lokacin kaka ‘yanmatan unguwa ko k’auye sukan ke’be wani lokaci su gayyaci wanzami don ya yi musu irin wad’annan tsage-tsage a jiki. Wanzaman sukan zo ne tare da makad’i. ’Yanmata za su zauna bainar jama’a su bayar da k’irjinsu da bayansu a yi musu Shasshawa. A wannan lokacin ne samari za su ta yi wa makad’in da wanzamin kari/lik’i. Saurayin da ya yi fice wurin son yarinya shi zai yi wa wanzami kyauta mafi yawa da cika ido. Haka kuma, shi zai kawo wa budurwarsa d’an akuyan da za ta sallami wanzami da shi. Ita ma uwar budurwa za ta ba wanzamin zani idan an watse taro a matsayin sallama. Wasu Maguzawan sukan yanka kaji, a yi abinci a ci a wurin taron. A wànnán gidan wanzamin da makad’an za su kwana. Idan gari ya waye, za a sallame su, su tafi, sai kuma an k’ara gayyatar su. Wannan shi ake kira jarfa, wasu kuma su kira shi shasshawa. Duk saurayin da ya kasa d’aukar d’awainiyar wannan tsagar, ko ya kasa ta’buka abin kirkin da zai tabbatar wa jama’a lallai shi masoyin ta ne, to zai iya rasa ta a matsayin matarsa.

 

4.3 Wasannin da Bera Kan Shirya


 

A wasu k’auyuka na Maguzawa, akan za’bi wani saurayi a matsayin shugaban ’yanmatan k’auyen. Ana kiran wannan saurayi bera (béerà). A lokacin kaka, Bera kan kar’bi ’yanmata daga hannun iyayensu su rink’a zagayawa daga k’auye zuwa k’auye ko daga unguwa zuwa unguwa suna yin wasa. Zai ba iyaye tabbacin ’yanmatan suna hannunsa. Duk abin da ya same su shi ne. Za su yi kwanaki da yawa ba su gida. Idan aka je fagen wasa, makad’i zai nemi alfarma wurin Bera da ya ba shi ’yanmatan su yi masa rawa yana kid’a. Su kuma samari za su yi ta nuna soyayyarsu ga ’yanmatan nan ta hanyar yi musu kari/lik’i. Abin da aka samu za a raba tsakanin makad’i da Bera. Shi kuma Bera ya sami abin da ya  ba ’yanmata. Bera yana tak’ama da makad’i, shi kuma makad’i yana tak’ama da ’yanmata. Su kuma ’yanmata suna tak’ama da samari. Ko da budurwa ta nuna tana son saurayi, ba za ta yarda da shi ba, ko ta amince masa su yi zance, sai da yardar Bera. Shi kuma Bera ganin cewa, ya d’auko alk’awari tsakaninsa da iyayen ’yanmatan, to ba zai yarda ya bar budurwa ta bi saurayin da bai amince da tarbiyarsa ba. Shi ke da ikon ya ce budurwa ta tafi wurin Wane, kada ta je wurin Wane. Haka kuma shi ke da ikon ya ce ga lokacin da za ta dawo, ko ya ba da sharad’in kada a wuce lokaci kaza. Shi kuma saurayi, Bera zai ja kunnensa cewa, idan ya sa’ba masa, kowane irin mataki soyayyar ta kai zai iya ruguza ta. Ko da suna son junansu, sai dai su hak’ura. A lokacin irin wad’annan wasanni, farin jini ’yanmata yakan fito a fili. Haka su ma samari sukan sami damar nuna soyayyarsu da gane budurwar da ke son su ta yadda za a ci gaba da gina dangantakar har a kai ga aure.

 

4.4 Gad’a


 

A lokuta daban-dabam, bayan an gama cin abincin dare, ’yanmata sukan had’u a wani fili a unguwa ko a k’auye don yin wasanninsu na gad’a. A nan ma akan sami makad’an da sukan zo su taya su cashewa. Su kuma samari suna amfani da wannan damar wurin sa kud’i ko wani abu ga wata budurwa don ta fito ta yi rawa. Idan tana da masoya da yawa a wannan fili, lokacin za su fito su nuna, ta hanyar ajiye kud’i su sa ta yin rawa. Ita ma a irin wannan wuri takan nuna ra’ayi ko rashin son saurayi. Idan ta k’i fitowa ta yi rawa na kud’in da saurayi ya sa, hakan ya nuna ba ta ra’ayinsa. Wanda ta yi rawa a kan bukatarsa, to shi ake gane tana so. Daga nan sannu a hankali wanda ta nuna tana son zai yi ta gina dangantakar har ta kai ga wani mataki.

 


  • Hikimomin Al’adun Bayyana Budurcin Maguzawa




 

Da dama daga cikin Hausawa za su kalli wad’annan al’adu da mummunar fuska musamman saboda ‘bir’bishin rashin wayewa ko kwamacalar da ke ciki. To amma idan da za a nazarce su da idon basira, a kuma kwatanta su da yanayin wayewar Hausawa  a yanzu, za a yaba da hikimar Maguzawa da suka assasa wad’annan al’adu kuma suka jaddada su. A wannan fasali, za a baje wad’annan al’adu a faifan nazari don zak’ulo alfanun da suka yi wa rayuwar ta Maguzawa wanda ya samar musu da kariyar mutunci ta fuskoki da dama.

 

5.1       Ba Samari da ’Yanmata Damar Bayyana Soyayya


 Kunya da rayuwar Hausawa kamar tsoka da jini suke. Wannan al’ada ta kunya tana daga cikin d’abi’un da suka k’ara bayyanar da kimar Bahaushe a idon duniya tun fil-azal. Akwai kunya matuk’a ga saurayi ya fito kai tsaye ya ce wa mace yana son ta. Babu laifi ya yi ta kiwon hankalinta da sha’awar siffofin jikinta da kuma yaba nasabarta. Had’uwar da ake yi a wad’annan wurare tsakanin samari da ’yanmata, inda za su sa wa budurwa kud’i ta fito ta yi rawa, ko in tana rawa saurayi ya yi mata kari/lik’i, wata dama ce da saurayi ya samu ta fitowa ya bayyana so. Wannan sa’bani ne ga abin da ke faruwa a yanzu, inda samarin Hausawa ke cire takunkumin kunya da al’ada ta k’argama musu, su tunkari budurwa kai tsaye don su bayyana  mata ra’ayinsu na soyayya. Wannan ba al’adar Hausawa ba ce, kuma ga dukkan alamu samo ta aka yi daga wani tunani na daban. Su ma ‘yanmata ko budare a nasu ‘bangaren, wata dama ce da za su fito kai tsaye, su nuna amincewa ko rashin amincewa da saurayi ba tare da munafunci ko yaudawa ba. Da zarar saurayi ya sa kud’i aka k’i fitowa a yi masa rawa, ya ga alamar babu haske a wannan wurin. Ita kuma ta sami shedu da yawa da za su tabbatar da cewa, tun farko ba ta amsa masa ba. Wannan sa’bani ne ga abin da ke faruwa a yanzu. Sai a yi shekara da shekaru ana yaudarar saurayi, alhalin ba a da niyyar auren sa.

 


  • Ishara ga Iyaye da Dangi




Wad’annan al’adu wani hannunka-mai-sanda ne ga iyayen ’yanmata da samari su san ra’ayin ’ya’yan nasu a kan lamarin aure. Da zarar iyayen budurwa ko wakilansu kamar su Bera suka ga alamar inda ra’ayin ta ya karkata a fagen aiwatar da wad’annan al’adu, an ba su hasken fara gudanar da bincike tun kafin iyayen saurayi su fito. Wannan kai tsaye ya sa’ba wa irin rayuwar k’arya da ake gudanarwa a yanzu. Budurwa sai ta yi shekara da shekaru tana tare da saurayi ko ma samari da yawa, ba tare da iyayenta sun sani ba. Wannan yanayi da ake ciki yanzu, ba ya ba iyaye damar sanin halin da ’ya’yansu ke ciki ta fuskar mu’amala da ake sa ran ya kai ga aure.

https://www.amsoshi.com/2017/06/30/almarar-wasa-kwakwalwa-mangoro-da-maigadi/

 


  • Kare ‘Diyaucin ’Ya’ya Mata




Al’adun bayyana budurcin Maguzawa, sun yi tanadi na musamman wajen kare d’iyaucin ‘ya mace. Wannan ya k’ara tabbatar da wayewar Maguzawa. Dabarar da ake yi wajen damk’a amanar ’ya mace ga Bera, wata katangar k’arfe ce a gare su. Irin amanar da ke tsakanin wanda suka ba ’ya’yansu, da kuma dagewar da yake yi na ganin bai ci amanarsu ba, ta hanyar barin a yi abin da aka ga dama da su, hak’ik’a wani abin sha’awa ne. Wannan dabara ta Maguzawa ta yi daidai da koyarwar musulunci na rashin bayar da dama ga mace ta yi tafiya ita kad’ai ba tare da rakiyar muharraminta ba. Wannan ya k’ara fito da wautar wayayyun Hausawa a yanzu da suke barin ’ya’yansu mata suna tafiya su kad’ai na kwana da kwanaki ba tare da kulawar kowa ba. Ashe ba zai zama abin ka-ce-na-ce ba idan aka ce Bamaguce ya fi wayayyen Bahaushen zamani hankali da zurfin tunani musamman a irin wannan lamari.

 


  • Fayyace Kyauta Tsakanin Saurayi da Budurwa




Duk abin da aka yi a k’udundune, to k’arshen ta a ji kunya. Wad’annan al’adu sun yi tanadin fayyace kyauta musamman na farko-farkon gina soyayya daga saurayi zuwa ga budurwa a bayyane. Idan saurayi na son budurwa, dole a irin wannan yanayi ya fito bainar jama’a ya sa kud’i a kan ta, kuma a bayyana wa jama’a. Haka kuma idan kari/lik’i zai yi mata, a fili ake yin hakan. Shi ma Bera, haka yake kasa abin da aka tara a wajen wasa, ya ba ’yanmata nasu. Wannan ya sa Maguzawa suka sami kariya daga tarkon zargi ko k’azafin cin kud’in saurayi daga budurwa da iyayenta. A duniyar Hausawa ta yau, Allah kad’ai ya san yawan rikice-rikicen da ke mak’ale a kotuna na zargin cin kud’i ko dukiya daga budare da iyayen su. Wannan yana faruwa ne saboda a duk’unk’une ake yin kyautar a lokacin da ake cikin shauk’in soyayya.

 


  • Samun Damar Za’be




Duk abin da aka bayyanar da yawa, to mutum yana da damar darjewa ya za’ba. Ga samari, wad’annan al’adu sun ba su damar ganin ‘yanmata da yawa suna fitowa wajen rawa. Ta nan saurayi zai za’ba ya darje, kafin ya fara tunanin jawo ra’ayin budurwar da ya ji yake so. Haka su ma ‘yanmatan, sukan yi amfani da damar karakainar samari a kan su, ta yadda sai sun za’bi wanda ya yi musu.

 


  • Dabarun Inganta Tattalin arziki




Ganin irin alherin da wanzami da makad’i da Bera suke samu a sakamakon aiwatar da wad’annan al’adu, ya nuna a fili cewa, wasu hanyoyi ne na farfad’o da tattalin arziki. Daga cikin abin da suke samu na kari/lik’in da ake yi wa ’yanmata, za su warware matsalolin rayuwa da suka yi musu dabaibayi musamman a wannan shekarar. Wannan ba k’aramar dama ba ce da hikima ta amfani da wad’annan al’adu a sami abin da ake so. Al’adun sun ba su damar mallakar abin da zai k’ara wa noman da suka yi auki, kuma su gudanar da hidimomin da suka sa a gaba cikin sauk’i. Haka kuma wannan damar ta kare su daga wulak’anta a hannun mutane ta hanyar rok’o ko neman gudunmuwar dangi idan wata lalura ta taso.

 


  • Nad’ewa




 

Wannan mak’ala ta yi k’ok’arin fito da wasu al’adun nuna budurcin Maguzawa tare da bayyana hikimomin da ke k’umshe a cikinsu. Wad’annan al’adu kamar yadda aka yi bayaninsu, sun had’a da gad’a da wasannin da Bera kan shirya da shasshawa da ziyarar makad’i. Iyaye suna amfani da wad’annan al’adu ta hanyar sanin ra’ayin ’ya’yansu mata da kuma bayyanar da su ga mabid’a ta yadda za su gina dangantakar da ake tunanin ta d’ore har abada. Ta fuskar manema aure kuma, su ma fitowar mata a irin wad’annan al’adun sukan sami damar za’be. Su kuwa wanzamai da makad’a da Bera, wata dama ce ta inganta yanayin rayuwa, baya ga abin da suka samu na noma. Wad’annan al’adu sun taimaka wa Maguzawa kasafta yanayin rayuwa da tsara ta, baya ga nishad’antarwar da kowane rukuni suka amfana da ita.

 


  • Manazarta




 

Abdullahi, I. S. S. 2008, ”Jiya Ba Yau Ba: Waiwaye a Kan Al’adun Matakan Rayuwar       Maguzawa na Aure da Haihuwa da Mutuwa.” Kundin Digiri na Uku (Ph.D Hausa Culture) Jami’ar Usmanu Danfodiyo, Sakkwato.

 

Abdullahi, I. S. S. 2008. “Fitattun ‘Dabi’un Maguzawa” Maiduguri Journal of Linguistics

and Literary Studies (MAJOLLS) Vol. X Department of Languages and Linguistics, University of Maiduguri.

 

Abu, M. (1985) “Al’adun Aure da Canje-canjensu a Katsina,” Kundin Digirin farko (B.A. Hausa),  Jami’ar Sakkwato.

 

Anchau, M. D. (1986), “Tasirin Zamani Da Illolinsu Kan Al’adun Auren Hausawa A Lardin Zazzau, Kundin Digiri na farko (B.A. Hausa), Jami’ar Sakkwato.

 

Gennep, A. V. (1960) The Rites of Passage. USA, The University of Chicago Press.

 

Ibrahim, M. S. (1982), “Dangantakar Al’adu da Addini: Tasirin Musulunci Kan Rayuwar Hausawa”, Kundin Digiri na Biyu (M.A. Hausa), Jami’ar Bayero, Kano.

 

Ibrahim, M. S. (1985), Auren Hausawa: Gargajiya Da Musulunci. Zaria, Cyclostyled Edition – Hausa Publications Centre.

 

Kado, A. A. (1987), “Kainafara Arnan Birchi”, Kundin Digiri na farko (B.A. Hausa), Jami’ar Sakkwato.

 

Krusius, P. (1915), “Maguzawa” in: Archiu, Anthropologies, NF Vol. XIV.

 

Last, M. (1993) “History as Religion: de constructing of Magians (“Maguzawa”) of Nigerian Hausaland.” Paris: Published in J-P. Chretie (ed), L’invention religieuse en Afriquue: histoire et religion en Afrique niire. Karthala.

 

Maikano, M. M. (2002), Maguzawan Yari Bori: Tarihinsu Da Al’adunsu”, Kundin Digiri na farko (B.A. Hausa), Jami’ar Usmanu Danfodiyo, Sakkwato.

 

Malumfashi, A. A. (1987) “Hausa Language Speech Usage Norms: A Case Study of Maguzawa Society in Malumfashi Area” (B. A. Hausa Project), Bayero University, Kano.

 

Mashi, B. U. (2001), “Maguzanci Da Zamananci: Nazari A Kan Al’adun Maguzawan ‘Bula A Gundumar Mashi”, Kundin Digiri na farko (B.A. Hausa), Jami’ar Usmanu Danfodiyo, Sakkwato.

 

Nyamwaya, D. and Parkin, D. (1987) Transformation of African Marriage. United

Kingdom, Manchester University Press.

 

Ottenberg, P. and Simon (Ed.) (1960), Cultures and Ethics of Africa. U.S.A.,  H. Wolff Book Mfg.Co., Inc.

 

Safana, Y. B. (2001), “Maguzawan Lezumawa (Babban Kada) Gundumar Safana”, Kundin Digiri na farko (B.A. Hausa), Jami’ar Usmanu Danfodiyo, Sakkwato.

 

Sallau, B. A. (2010), Wanzanci da Muhimmancinsa ga Rayuwar Hausawa. Kaduna: M. A. Najiu Professional printers.

 

Saulawa, I. A. (1986), “Yanayi da Tsarin Al’adun Aure A K’asar Katsina.” Kundin Digirin farko (B.A. Hausa), Jami’ar Sakkwato.

 

Tremearne, A. J.  N. (1913) Hausa Superstitions And Customs. United Kingdom, John Bale, Sons and Danielsson, LTD Oxford. University Press.

 

Yusuf, A. B. (1986), “Wasannin Maguzawan K’asar Katsina”, Kundin Digirin farko, Jami’ar Sakkwato.

 

 

No comments:

Post a Comment