Hausa Language Academic Website

Sunday, 5 November 2017

Bukin Hawan Sadaka Na Maguzawa

Amsoshi

Daga


 


 


Dr. Ibrahim Abdullahi Sarkin Sudan


Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya,


Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato.


e-mail: ibrasskg@gmail.com


Lambar Waya: 0803 6153 050


 

 

1.0       GABATARWA


Mutuwa babban rashi ne da kan sa bak’in ciki da juyayi a kowace al’umma ta duniya. Wannan rashin yakan sa dangin mamacin su shiga cikin wani hali na kad’aici da kewa da matsaloli iri-iri musamman idan ya kasance wani ginshik’i ne aka rasa. Duk da irin wannan hali da akan shiga na sakamakon irin wannan rashin, al’ummomi da yawa musaman a nahiyar Afrika suna gudanar da bukukuwa daban-daban had’e da shagulgula don yi wa mutuwa rakiya. Dalilan wannan bukin yakan bambanta daga al’umma zuwa wata. Haka ma ko a cikin al’umma ko k’abila d’aya, matsayin mamaci ko jinsi ko yawan shekaru kan iya bambanta nau’in bukin da za a yi.

 

Mak’asudin wannan nazarin shi ne duban irin yadda al’ummar Maguzawa suke aiwatar da wani k’asaitaccen buki wanda ke yi wa mutuwa rakiya.[i] Wannan buki kuwa shi ne bukin cika shekara da mutuwar Bamaguje. Wasu Maguzawan suna kiran wannan buki da suna Bukin Juya Kafad’a. Maguzawan da suke zaune a k’asar Katsina  (ta yanzu) sun fi sanin wannan buki da suna Bukin Hawan Sadaka.  Masu gudanar da wannan bukin sun tabbatar da cewa, ba su sami wannan sunan ba sai bayan da wasu Maguzawa suka zama Musulmi. A lokacin ne suka maye gurbin wannan bukin na shekara da yin sadaka. Maimakon a yi tsafe-tsafe da kad’e-kad’e, sukan tara mutane ne a yi addu’oi, a ba jama’a abinci a matsayin sadaka. Su kuma ’yan’uwansu da ba su musulunta ba sai suka sauya wa bukin da suka saba yi suna da Bukin Hawan Sadaka maimakon Bukin Juya Kafad’a watak’ila don su tafi da ra’ayin ’yan uwansu musulmi ko don ganin su ma kwatankwacin sadakar suke yi a nasu bukin. Sun cusa kalmar Hawa ne saboda sukan hau dawaki a yi sukuwa a lokacin bukin. Wannan ya sa sunan ya sami kar’buwa ba ma ga Maguzawan kad’ai ba, har ga musulmin da ke zaune kusa da su. Abin da kawai suke ganin ya bambanta bukin hawan sadaka na Maguzawa da sadaka ta mutuwar Musulmi shi ne shan giya da tsafe-tsafe da sukuwar dawaki da kuma kad’e-kad’e. Ta fuskar bayar da abinci ga jama’a, in dai ba a ce sun d’ara na Musulmin da suke Maguzanci da ba, to ba za a  ce an d’ara su ba.

https://www.amsoshi.com/2017/10/19/hutawa-ka-alewa-man-gyada-ka-tuyar-kosai-barazanar-yanayi-da-kutsowar-lokaci-ga-aladunmu-aliyu-muhammadu-bunza/

 

 

2.0 MAMACIN DA AKE YI WA BUKIN HAWAN SADAKA


 

Bukin hawan sadaka na mutuwar Maguzawa shi ne kusan buki na k’arshe mai muhimmanci da ake gudanarwa idan Bamaguje ya mutu. Kafin wannan buki, Maguzawa suna gudanar da bukukuwa na kwana uku, da na kwana bakwai da kuma na kwana arba’in da mutuwar mutum. Idan yaro ya mutu ba a kan yi wani buki sosai. Da zarar an had’u a bukin rana ta bakwai da mutuwa, an k’are ke nan. Ita kuma mace komai girmanta ko matsayinta, akan k’are nata bukin mutuwar ne a rana ta arba’in da mutuwa. A al’adance babban mutum (namiji) kad’ai ake yi wa bukin hawan sadaka. Ko shi ma sai tsoho wanda ya bar zuri’a da yawa, ko wani shahararren Sarkin noma wanda ya yi dubu.[ii] Abin kunya ne ga ’ya’yan da irin wad’annan mamata suka bari idan suka kasa yi wa iyayensu wannan bukin, domin akan yi musu gorin da sukan kasa sakin jiki a al’umma. Haka shi ma mamacin, abin alfahari ne ya yi k’ok’arin kaiwa wannan mataki ko matsayi a al’umma da zai tabbatar da ko ya mutu ya bar zuri’a da halin da za a yi masa bukin hawan sadaka.

 

3.0  SHIRYE-SHIRYEN HAWAN SADAKA


Bukin hawan sadaka  buki ne da ba  kamar sa idan  ana maganar bukukuwan Maguzawa na mutuwa. Wannan  ya sa suka yi masa tanadi dangane da  shirye-shirye mataki-mataki. Muhimmancin wannan buki da shagulgulan da akan yi da d’aukar d’awainiyar mutanen da ke halarta kan sa sai wanda ya isa yake yi, kuma sai an yi kyakkyawan shiri. Duk da yake dangi da ’yan’uwa suna kawo gudummawa da yawa, akwai buk’atar wanda zai d’auki d’awainiyar ya shirya sosai. Idan shekarar mutuwar ta zagayo ba a gama shiri ba to ana iya jinkirtawa, sai wata shekarar ko kuma duk lokacin da aka sami hali. Abin kunya ne mutum ya kasa yi wa ubansa bukin shekara. Haka kuma, yakan zama abin jinjinawa da burgewa da nuna isa ga Bamaguje ya d’auke wannan nauyin a rayuwarsa. A k’ok’arin tabbatar da an yi wannan bukin yadda ya kamata, Maguzawa sukan aiwatar da shirye-shirye wad’anda suka had’a da:

 

3.1       Neman  Izini 


Kafin Bamaguje ya ce zai yi wa ubansa bukin hawan sadaka sai ya nemi izini daga shugaban wannan k’asar da ake k’ark’ashin rik’onsa. Ga misali Maguzawan Lezumawa idan za su yi bukin hawan sadaka sai an sanar da Babban Kada wanda shi ne shugabansu. In bai amince a yi ba, ba yadda za a yi sai a hak’ura. In kuma ya amince sai a ci gaba da sauran shirye-shirye. Za a sami lokaci na musamman a sanar da shi. Ko dai ya amince nan take, ko kuma ya ce a ba shi lokaci. Wannan kan ba shi damar ya yi shawara da makusantansa dangane da waiwayen ayyuka da mu’amalar mamacin a lokacin da yake raye. Idan sakamakon bai gansar da su ba, misali mamacin ya yi wasu munanan ayyukan da suka sa’ba wa zamantakewa, sai a yanke shawarar rashin cancantar a yi masa bukin. Haka kuma shugaban tsafin yakan yi k’ok’arin sanar da iskokin da suke bauta wa don neman yardarsu.

 

3.2       Gayyatar  Jama’a


Bayan shugaba ya amince za a aika wa dangi na kusa da na nesa. Su kuma su had’u a aika da goron gayyata ga jama’a. Duk yankin da ke da Sarkin Noma da jama’arsa, za a aika musu da goron gayyata. Da yake buki ne da ke bukatar shiri sosai, duk Sarkin Noman da za a gayyata yana bukatar ya sami labari da wuri don ya sa a shirya dawaki da tsafe-tsafe da makamai da kuma shirya adadin mutanen da zai zo da su. Ana rik’a makamai ne saboda bukin kamar wani yak’i ne da nuna bajinta ko buwaya ko fifiko a tsakanin Maguzawan da suka fito daga muhalli daban-daban. Da makaman ake amfani wajen gwagwarmayar fasa gidan mamacin.

 

3.3       Abinci da Muhalli


A lokacin da ake bukin hawan sadaka, shi uban sadakar (wanda zai yi wa ubansa sadaka) shi ke da alhakin saukar da duk wad’anda aka gayyata. Shi ne abincinsu, shi ne giyar da za su sha. Shi ne abincin dawakan da za su zo da su, shi ne wajen kwanansu. Don haka sai ya tabbatar da ya tanadi wad’annan kafin ya kira bukin. Wannan ne ma ya sa Maguzawa suke yi wa bukin kirari da “Hawan sadaka sai wanda ya shirya.” A nan ana nufin shiri na magani (neman buwaya ta hanyar tsafi) ga shi wanda aka gayyata da kuma shiri na d’aukar d’awainiya ga wanda ya gayyato jama’a. Uban sadaka zai tabbatar da rumbunan gidansa a cike suke da hatsi. Wannan hatsin za a ci, shi za a ba dabbobi su ci, domin akan sami dawaki fiye da d’ari biyar a lokacin bukin hawan sadaka. Kuma kowane doki damin dawa akan ajiye masa in ya cinye a k’ara ajiye masa wani. Daga hatsin  da aka  tanada za a d’iba a yi giyar da taro za su sha. Haka kuma, dole zai tanadi sa ko ma shanun da za a yanka wa taro su ci nama. Duk da yake ana samun gudummuwar ’yan awaki daga dangi, idan taro ya yi taro wane ’yan awaki wajen k’osar da su da nama! Haka kuma zai tanadi turakun da mutanen da aka gayyata za su d’aure dawakinsu. Za a yi rumfuna inda za a saukar da jama’a.

 

3.4       Gayyatar Makad’a


Bukin hawan sadaka bai ta’ba yiwuwa ba tare da makad’a ba. Wannan ne kan sa akan gayyato shahararrun makad’an da aka san sun yi fice a k’asar wajen iya kad’e-kad’en bukin. Su ma dole a tanadar musu rumfar sauka da kuma abin sallama. Wad’annan makad’an ne za su rik’a kad’a taken mamacin a lokacin bukin. Su ma sarakunan noman da za a gayyata, in za su zo, yawanci suna zuwa da makad’ansu. Su kuma aikin su shi ne su rink’a wasa gwarzayen da aka zo da su.  Uban sadaka yakan yi wa makad’an da suka burge kyauta ta musamman, baya ga abin da iyayen gijinsu za su sallame su da su. Idan makad’i ya yi sa’a a wajen bukin hawan sadaka, baya ga ’yan k’ananan kyaututtuka da zai samu daga jama’a, har kyautar doki yana iya samu.

https://www.amsoshi.com/2017/10/19/darussan-daular-sakkwato-ga-musulman-nijeriya-na-hijira-1435a-h/

3.5       Gudummawar Dangi


Tun lokacin da aka tsayar da ranar da za a yi bukin hawan sadaka dangin uban sadaka za su yi ta kawo masa gudummawa musamman ta hatsi da ’yan awaki. Idan mamacin mai mutane ne, akan sami tara ’yan awaki fiye da d’ari da za a yanka wa jama’ar da aka gayyata. Haka kuma, a wurin jikokin mamacin, bukin hawan sadaka wata dama ce da sukan samu don nuna son su da k’auna ga mamaci ta hanyar kawo masa d’an akuya. Sai dai su nasu ’yan awakin ba a kawo su sai bukin ya kankama. Idan mutum ya yanka d’an akuyarsa zai ciri “karfata” ya bar wa uban sadaka sauran.[iii]

 

4.0 LOKACIN YIN BUKIN HAWAN SADAKA DA KWANAKIN DA AKE YI


Maguzawa ba su da wani aiki da ya fi noma a rayuwarsu. Wannan ya nuna ke nan, ba yadda za a yi a sa wannan shagalin da ke bukatar d’imbin lokaci wajen shirye-shirye a lokacin damana. Baya ga cewa in an sa a damana ba wanda zai sami damar zuwa, ruwan sama da ake tabkawa a wannan lokaci zai hana jama’a gudanar da bukin cikin natsuwa. Wannan ya sa ya zama dole a sa bukin a lokacin rani, lokacin da aka tabbatar mutane sun k’are aikin gona. Haka kuma, a irin wannan lokacin, dangin mamacin suna cikin yalwan abinci wanda sukan d’iba su bayar a matsayin tasu gudunmuwa.  Gudun kada ranar da aka sa ta yi daidai da ta wasu, a lokacin da aka je neman izini wajen shugaban Maguzawan za a daidaita,  a tsara  shi ta yadda za a gama na wannan kafin a fara na wani. Dangane da tsawon lokacin da akan d’auka ana yi, wannan ya dogara ne ga irin shirin da uban sadaka ya yi. An fi yin bukin cikin kwana uku, duk  da yake wasu suna kai shi har kwana hud’u.

 

 

5.0 YADDA AKE YIN BUKIN HAWAN SADAKA


Idan ranar da za a bud’e bukin sadakar ta zo, tun daren wannan ranar za a fara hallara. Wad’anda ke kusa kuma da safiyar wannan ranar za su iso. Da ma an riga an yi rumfuna da dama a wurare daban-daban. A cikin rumfunan za a saukar da duk Sarkin Noman da ya iso da jama’arsa. Za su d’aure dawakansu a kusa da rumfar. A nan za su rik’a kwana, a nan kuma za a rik’a kawo musu abinci. Ba a ta’ba sauke jama’ar Sarkin Noma biyu a rumfa d’aya, saboda tsoron yi wa juna makaru da ma ‘barkewar fad’a tsakanin jama’ar juna musamman in akwai wata azazza a tsakaninsu. A cikin tawagar kowane Sarkin Noma ana samun ’yan tauri da mafarauta da shahararrun matsafan garin da ’yan bori da samari majiya k’arfi masu alfahari da noma. Duk wad’annan mutane kowa zai rik’o makaman fad’a iri-iri ka ce dai rundunar yak’i ce. Haka ma za a sami makad’a da marok’a da za su rik’a kad’a musu take suna yi musu kirari idan an shigo fage.

 

A cikin wannan daren ba wanda zai fita waje, domin a ranar Sarkin  Noman wannan gari da aka zo hawan sadaka zai gudanar da nasa tsafe-tsafen. Bak’in da aka gayyato kowa zai kasance cikin rumfarsa. Su ma mutanen gari kowa zai d’auke k’afa. An nuna cewa, idan mutum ya had’u da shugaban tsafin a wannan dare to tasa ta k’are. Haka su ma iyalin gidan uban sadakar a wannan daren za su k’aurace wa gidan nasu, inda aka binne tsohon da ya mutu. Za su koma gidajen mak’wabta da na ’yan’uwa. Haka kuma za a yi wa gidan sabon darni inda akan yi wasu ’yan sihirce-sihirce wurin yin sa.

 

Gari na wayewa bayan an kai wa mutane karin kumallo, za a fara jin kad’e-kad’e na tashi daga rumfunan da aka saukar da mutanen da aka gayyata. Kafin a ce an ba su umurni su shigo k’ofar gidan da za a yi bukin, jama’ar gari (’yan kallo) sun taru. Shugaban tsafin da uban sadakar da manyan magabata da duk dangin wanda za a yi wa bukin za a shimfid’a musu tabarmi a gefe d’aya su zauna. Kowane Sarkin Noma da jama’arsa za su iso wannan wuri. Bayan an hallara, abin da za a fara yi shi ne cin tuwon noma.

 

5.1       Cin Tuwon Noma


Shi dai tuwon noma a al’adar wannan buki mugan tuwo ne da aka yi wa had’e-had’en tsafe-tsafe da magunguna ta yadda ba kowa ke iya cin shi ya kwana lafiya ba,  sai arnen da ya ci magani ya k’oshi, ya shahara kuma yana son ya nuna bajintarsa. Maguzawa sukan ce duk mai son ya mutu ko ubansa ya mutu, to ya ci tuwon noma. An nuna cewa, abu ne mai wuya a duk lokacin da aka yi irin wannan buki ba a sami wad’anda suka mutu ba a sakamakon cin wannan tuwo na tsafi. Idan har ba a ga wanda ya mutu nan take ba, to kafin wata shekara ta zagayo za a ji wasu da ba su k’oshi da magungunan kariya ba sun mutu a sanadiyyar cin wannan tuwon. Hakan ya sa in har Arne ko Sarkin noma zai ci tuwon noma to tun daga gida ake fara shiryawa. Idan an san mutum bai shirya ba to akan ja kunnensa da ya fasa, saboda in ba a yi hattara ba k’arshensa ke nan. Ga duk wanda ya ci wannan tuwo kuma ya kwana lafiya, ko ya shekara garau, to ya zama abin alfahari ga kansa da dangi. Zai zama abin tsoro, kuma za a yi ta nuna shi in an zo wani taro ana ba shi girma.

 

A al’adance, babban marok’in shugaban tsafin garin ke kawo wannan tuwon kamar malmala uku, ya ajiye a tsakiyar fili. Haka kuma za a kawo gasasshen d’an akuya da aka bank’are a ajiye tare da tuwon nan. Su kuma masu niyyar cin wannan tuwo za su fito daga cikin sansaninsu su taru a gefe d’aya. Bisa al’ada, ba  wanda zai ci wannan tuwon sai in mutum yana da tabbacin zai iya yi wa tsohonsa da ya mutu ko wani nasa irin wannan buki idan shekara ta zagayo. Shugaban tsafin zai umurci wannan marok’in da ya gabatar da tuwon ga arna masu niyyar ci. Marok’in zai fito tsakiyar fage ya yi ihu a yi tsit! Sai ya ce:

“To, Arna!

Ga fa tuwon sadaka nan!”

 

Yana rufe baki zai koma gefe d’aya. Daga cikin masu cin wannan tuwo za a sami wanda zai bud’e taro, ya tsakari dokinsa a guje ya nufo inda wannan tuwon da naman suke, ya ridi wani sashe na gasasshen d’an akuyar nan. Ba zai sauko daga kan dokin ba, yana sama zai sunkuyo ya ‘balli wani sashe na naman ya goga a bakinsa, ya yar da suran. Haka duk za su yi d’aya bayan d’aya sai kowa ya k’are. Tun a lokacin da arne ya rugo a guje kan doki, idan akwai wani abokin adawarsa da suke da azazza yana can gefe ya shirya masa. Da ya kalle shi ya kau da kai wanda ke kan dokin yana iya fad’owa ya mutu nan take. Saboda haka ba kowa ke iya kaiwa ga tuwon ba sai wanda ya k’oshi da magani.

 

Daga nan sai kuma wad’anda suka sami kaiwa ga naman su sauko kan doki su rink’a d’iban loma d’aya ko biyu suna kai baki. Hankalin jama’a da dangi kan tashi idan suka ga arne ya yi k’arfin halin kai wannan tuwon bakinsa sanin cewa, ba da kowa za a k’are lafiya ba. Wasu sai sun d’ebi tuwon su kasa kaiwa baki dole su ajiye. Wasu tuwon na shiga baki sai ya kasa wucewa, ya mak’ale musu a wuya su mutu. Wasu suna kai tuwon nan baki sukan fad’i su mutu. Wasu sai an tafi gida, wasu bayan watanni. Wad’anda suka shirya su ke takewa, sai dai kawai a ga sun kawo wa mutane goron gayyata a shekara mai zuwa. Da an gama cin wannan tuwo sai kowa ya koma sansaninsa. Akan dad’e ana wannan al’ada saboda abu ne da ake yi d’aya bayan d’aya. Kuma idan wani ya kasa ko ya had’u da gamonsa, akan jira a kawar da shi a kai bayan fage kafin a ci gaba. Idan an  gama cin wannan tuwo sai a sallami taro, kowa ya koma masauki ya shirya wa wata dagar da za a yi washe gari wajen fasa gida.

                       

5.2       Fasa Gida


Fasa gida wata gasa ce tsakanin mutanen da aka gayyata daga wurare daban-daban. A wurin wannan gasa ana so ne a ga wanda zai jagoranci karya darnin gidan da aka binne gawar mamacin, a yi kaca-kaca da gidan. A washegarin ranar da aka ci tuwon noma za a k’ara had’uwa a filin da ake wannan buki.[iv] Kowane Sarkin Noma zai zo da jama’arsa da makamai da makad’a da marok’a. Idan kowa ya hallara za a ce duk mai son fasa gida ya zo ya nemi izini a wajen shugaban wannan taro wanda shi ne shugaban tsafin k’asar. Shi ke ba da izini ga kowane Sarkin Noma da jama’arsa su fasa gidan mamacin, inda kushewarsa take. Wannan ne dalilin da ya sa aka ce iyalin gidan su k’aurace wa gidan na tsawon lokacin da za a yi wannan bukin. Haka kuma shi ya sa ake yi wa gidan darnin kara wanda ake tsafewa don nuna k’arfin mamacin da tsafin da ya bari.

 

Idan aka ba da umurnin fasa gida, kowane Sarkin Noma zai shiga gaba a kan dokinsa a guje, jama’arsa na biye da makamai, ana kid’a, ana yi musu kirari, ya nufato wannan gidan da niyyar zai fasa darni ya shiga. Wannan shi ma abu ne mai wuya saboda tsafin wannan gida da na mamacin za su ci karo da na Sarkin Noman da ke so ya fasa gidan. A nan ma akan iya rasa rayuka domin yakan zama kamar yak’i ne. Idan Sarkin Noma ya kasa, ya ji kunya sai ya dawo da baya, wani kuma ya gwada sa’arsa. Baya ga hana fasa gidan da tsafin mamacin da na danginsa za su yi, sauran abokan hamayya da suke nan su ma suna bak’in cikin su ga ya yi nasara. Don haka ba za su bar shi hakanan ba. Wani yana nufato wannan darnin za a ga ya fad’i ya mutu. Wani kuma a k’ok’arin karya wannan darnin zai iya fad’owa kan doki ya mutu.

 

Wanda ya yi nasarar fasa wannan darnin ya karya shi ya shiga gidan, duk jama’arsa za su d’uru cikin gidan ana jin dad’i. Su ma sauran Sarakunan noman kowa zai yi k’ok’arin neman inda zai fasa ya shiga gidan. Wasu su fasa ta gaba, wasu ta baya. Idan kowa ya sami shiga gidan ta nasa gefen duk jama’arsa za su bi shi da makamansu. Gidan zai rinca’be. Fad’a tsakanin  k’ungiyoyin mutanen daban-daban yana iya ‘barkewa a yi ta sare-sare har ma da kashe-kashe.

 

A wurin wannan bukin ba abin da ya fi d’aukaka mutum kamar fasa gida. Ba k’aramin shiri ke sa Sarkin Noma ya iya fasa gida ba. Tun daga wannan lokaci zai sami d’aukaka a idon mutane. Za a rink’a nuna shi ana cewa, Ga Sarkin Noman da ya fasa gidan Sarkin Noma Wane. Za a rink’a jin tsoron sa da ma mutanensa. Yawan fasa gidajen da Sarkin Noma ya yi, yakan samar masa k’arin d’aukakar. Bayan Sarkin Noma ya fasa gida, ba ta k’are a nan ba, dole sai ya koma gida ya k’ara shiri. Domin tun a wannan lokacin ne zai fara fuskantar barazana na rayuwa. Baya ga k’wank’waman mamacin da ya fasa gidansa, abokan adawa da suke jin takaicin ya riga su fasa gidan za su far masa. An nuna cewa, yana iya had’uwa da wani hatsari a kan hanyarsa ta komawa gida ya ji rauni ko ma ya mutu. Idan kuma aka bari ya kai gidan lafiya, ana iya tsaface shi ya kasa samun lafiyar da zai yi noma a wannan shekarar. Idan kuwa Sarkin  Noma ya kasa noma to babu sarautar ke nan. In kuma har ya gagare su ya sami yin noman, to sai amfanin gonar ya k’i yin auki. Idan Sarkin  noman ya shiryu, to ba abin da zai same shi. Gani nan bari nan! Sai dai abokin adawa ya k’ara wani shirin in an had’u a wani bukin hawan sadakar. A had’uwa ta gaba sukan yi wa Sarkin Noman da ya yi fice wajen fasa gida maganin da zai kasa zuwa.  Wani uzuri  ya hana shi,  ko rashin  lafiya ya rufe shi a daidai wannan lokaci. Suna ganin da zarar an bari ya je to ba su da hus, sai fa in maganin da suka tanada kafin wannan shekarar ya d’ara nasa.

 

 5.3      Shiga Sayi


Shiga sayi ya fi komai burgewa a wajen wannan buki na hawa sadaka. Sayi shi ne bukka ko d’akin da aka binne mamaci. Nan ma wani wuri ne da akan tsafe saboda ya ba masu fasa gida wahalar shiga. Da farko dai gane ma inda sayen yake wani bajinta ne na tsafi da magani. Haka kuma, shiga ciki ko tunkud’e bukkar shi ma abin bugun gaba ne. A daidai lokacin da gidan ya rinca’be, ba abin da sarakunan noma da jarumawansu sukan duk’ufa a kan sa sai k’ok’arin gano wajen. Idan mutum ya yi sa’a ya gane wajen zai tunkud’e bukkar ko ya fasa d’akin ya shiga ya yi ihu, ya yi kirari. Yin haka ya nuna cewa mutumin ya cika gwarzon wannan bukin ke nan. Makad’a za su taru a kan mutumin ana wasa shi ana yi masa kirari. A nan ma an nuna ana rasa rayuwa saboda sare-sare da buge-buge a k’ok’arin da kowa ke yi na ganin ya fara shiga Sayi.

 

Ana k’are wannan jidali an gama bukin wannan ranar ke nan sai kuma a koma masauki sai gari ya waye a yi sukuwa. Wasu kuma tun a wannan ranar za a fara watsewa musamman wad’anda suka ga ba su yi nasara ba sai su kama hanya a fara shirin na gaba.

 

5.4       Sukuwar Dawaki


Ga wad’anda suke yi wa bukin hawan sadaka kwana uku, a washegarin ranar da aka fasa gida ake yin sukuwar dawaki. Manya za su sami wuri su zauna, suna kallon masu sukuwar. Kowane Sarkin Noma zai zo da mutanensa a sanar cewa, wannan shi ne Sarkin Noma Wane ko shi ne d’an Sarkin Noma Wane. Su yi sukuwa su koma gefe d’aya. Haka za a yi ta yi sai kowa ya yi. A nan ma akan gwada tsafe-tsafe. Ba wanda ke so a ce wani d’an’uwansa ya fi shi gwaninta ko taka rawa a harkar buki ko tsafi. Yawanci akan yi wa mutane tsafin su fad’o kan doki su mutu musamman idan an gabatar da mutum an yi masa kirari ya yi sukuwa. Kafin ya sauka kan dokin nan idan akwai mak’iyinsa to sai fa yadda ta Allah ta kasance. In mutum ya gagari abokan adawa to sai tsafin ya koma wa dokinsa. A nan za a ga dokin ya mutu, sai dai ya koma gida ya bar gawarsa. Don haka wasu ma har da dawakin akan tanadar wa maganin buwaya. A wajen wannan sukuwar akan yi wa makad’in da ya fi nuna hazak’a kyautar doki. Sauran kuma a yi musu alheri bakin gwargwado. Idan an k’are wannan sukuwa, za a koma masauki a ci abinci a huta. Gari na wayewa kowa ya kama yanyar zuwa gida.

 

6.0 NA’DEWA


A wannan nazarin, an waiwayi  bukin da ya fi kowane buki muhimmanci a al’adar mutuwar Maguzawa. Nazarin ya nuna cewa ba kowa ake yi wa bukin ba. Sai namijin da ya taka wani mataki na bajinta a rayuwa. Duk da yake buki ne da ke tafiya da tsafe-tsafe, wata hanya ce da za a iya tabbatar wa duniya cewa, Hausawa suna da hanyoyin gargajiya na nuna ficen namiji da gano gwarzaye a kowace shekara. Haka kuma bukin ya tabbatar da irin fasahar Hausawa na sanin  matakan tsaro da kariyar jiki da ta al’umma wanda ya yi daidai da irin bajintar da k’asashen duniya ke tink’aho da shi a yanzu idan sun mallaki makamai da dabarun tsaro. Bukin hawan sadaka buki ne da ke k’unshe da hikimar Hausawa ta karrama mamaci musamman wanda ya yi abin a-zo-a-gani a rayuwarsa. Irin wannan d’aukaka da mutun kan samu ko bayan ya kau ya sa akan tashi tsaye wurin neman na kai da kauce wa abin kunya da kuma k’ok’arin samun zuri’a na gari wad’anda za su yi musu sakayyar alheri. Hausawa sukan ce, “don gobe ake wanke tukunya.”

 

 

7.0     MANAZARTA


 

Adamu, M.  (1976), “The Spread of Hausa Culture in West Africa 1700 – 1900” Savanna No 5 Vol. 1, A  Journal of the Environmental and Social Sciences.  Published at  Ahmadu Bello University, Zaria.

 

Akodu, A. (2001), Arts and Crafts of the Maguzawa and some Educational Implications. Gaskiya Corporation Limited. Zariya – Nigeria.

 

Alhassan, H. da Sauransu (1982), Zaman Hausawa (Babu Mad’aba’a).

 

Bunza,  A. M.  (1995) “Magungunan Hausa a Rubuce:  (Nanzari Ayyukan Malaman Tsibbu),”  Kundin digiri na uku (Ph.D Hausa)  Jami’ar Bayero, Kano.

 

Bunza, A. M. (2006) Gadon Fed’e Al’ada  Tiwal Nig. Ltd Lagos.

 

Bunza, A.M. (1990), “Hayak’i Fid Da Na Kogo: (Nazarin Siddabaru Da Sihirin Hausawa)”, Kundin Digiri na Biyu (M.A. Hausa), Jami’ar Bayero, Kano.

 

Charanchi, R. (1999), Katsina Dakin Kara: Tarihin Katsina Da Garuruwanta, Northern Nigerian Publishing Company Limited, Zariya.

 

‘Dangambo,  A. (1984) Rabe-Raben  Adabin Hausa  Da Muhimmacinsa Ga  Rayuwar Hausawa. Triumph Publishing Company, Kano.

 

Fletcher, D. C. (1929) “The Kai-na-Fara.” Extract from Re-assessment  Report on ’Yand’aka District, Katsina Emirate, Zaria Province. M. P. No K. 8833 National Archives and Monuments, Kaduna.

 

Furniss, G. (1999), Poetry, Prose and Popular Culture in Hausa, Edinburgh University Press, London.

 

Greenberg,  J. (1946) The Influence of Islam on a Sudanese Religion: Monographs of the American Ethnological Society. J. J. Augustin Publisher, New York.

 

Ibrahim, M.S. (1982), “Dangantakar Al’adu da Addini: Tasirin Musulunci Kan Rayuwar Hausawa”, Kundin Digiri na Biyu (M.A. Hausa), Jami’ar Bayero, Kano.

 

Kado, A.A. (1987), “Kainafara Arnan Birchi”, Kundin Digiri na farko (B.A. Hausa), Jami’ar Sakkwato.

 

Krusius, P. (1915), “Maguzawa” in: Archiu, Anthropologies, NF Vol. XIV.

 

Lawal, A.T. (1986), “Al’adun Hausawa Jiya da Yau”, Kundin Digirin farko (B.A. Hausa) Jami’ar Sakkwato.

 

Madauci  I. da  wasu (1968) Hausa  customs Northern Nigerian Publishing Company, Zaria.

 

Magaji, A. (2002) “Wasu Al’adun Hausawa: Yanaye- yanayensu a K’asar  Katsina.” Kundin digiri na uku (Ph.D Hausa) Ja’mi’ar Bayero, Kano.

 

Malumfashi, A. A. (1987) “Hausa Language Speech  Usage Norms: A Case Study of Maguzawa Society in Malumfashi Area” (B. A. Hausa Project), Bayero University, Kano.

 

Morel, E.D. (1968), Nigeria Its Peoples and Problems, Frank Cass and Company Limited London.

 

Ottenberg, P. and Simon (Ed.) (1960), Cultures and Ethics of Africa, H. Wolff Book Mfg.Co., Inc. U.S.A.

 

Safana, Y. B. (2001), “Maguzawan Lezumawa (Babban Kada) Gundumar Safana”, Kundin Digiri na farko (B.A. Hausa), Jami’ar Usmanu Danfodiyo, Sakkwato.

 

Sufi, A. H. (2001) “Hanyar Kiran Maguzawa Zuwa Ga Addinin Musulunci.” Mak’alar  da aka gabatar  a  taron Kwamitin Yad’a Addinin Musulunci na Jihar  Kano.

 

Tremearne, A. J.  N. (1913) Hausa Superstitions And Customs.  John Bale, Sons and Danielsson,  LTD Oxford.

 

Yahaya, I. Y.  da wasu editoci  (1982),  Studies  in Hausa Language, Literature and Culture: Procedings of the Second  International Conference, Centre for  the Study of Nigerian Languages, Bayero University, Kano.

 

Yusuf, A.B. (1986), “Wasannin Maguzawan K’asar Katsina”, Kundin Digirin farko, Jami’ar Sakkwato.

[v]

[i] Maguzawa su ne Hausawan da ba musulmi ba wa]anda addininsu na gargajiya ke jagorancin rayuwarsu.

[ii] Dubu na nufin Bamaguje ya tara dami dubu na kowane nau’in abinci da ake nomawa a  wannan

muhallin a lokacin da aka cire amfanin gona. Don ganin yadda Maguzawa ke yin bukin dubu, Dubi

Kundin digiri na uku, na  Ahmad Magaji, Ja’mi’ar Bayero, Kano- 2002,  mai take: “Wasu Al’adun

Hausawa: Yanaye- yanayensu a {asar  Katsina,”  shafi na 150- 153.

[iii]  Tsokar cinya ko }afar gaba ta dabba ita ake kira karfata.

[iv] Akwai  sa~anin  bayanai dangane da lokacin da akan  fasa  gida a  lokacin wannan  bukin. Wasu da asubar

ranar da za a  fara  bukin ake  fasa  gida.  Wasu kuma  sai washegarin  ranar  da aka fara, amma  babu

wani  bambanci dangane da  abin da ke faruwa.

 

[v]

No comments:

Post a Comment