Hausa Language Academic Website

Wednesday, 5 July 2017

Tambari, Ganga, Kalangu, Duma da Kanzagi (Kuntuku): Yadda Suke Da Yadda Ake Yin Su

Na


Yusuf Hamidu
Nasiru Isah
Usman AƘilukoko
Yusuf Haruna Arume
Mu’awuya Abdullahi Kamba
Shamsu Umar
Hirabri Shehu



Gabatarwa


Wannan aiki zai yi bayani dalla-dalla akan yadda ake yin waďannan kayan kiďan wato tambari da ganga da kalangu da duma da kanzagi. Amma kafin nan za a kawo ma’anar kiďa da kuma yin bayani mai gamsarwa a kan waďannan kayan kiďan.

Ma’anar Kiďa


Kamar yadda malam ya bayyana muna a aji cewa “kiďa shi ne samar da sauti ta hanyar bugawa ko busawa ko gogawa ko shafawa ko kuma girgizawa”.
Su kuwa kayan kiďa kamar yadda ZaruƘ da wasu {2995:57} cewa suka yi “ kayayyakin da ake anfani da su wajen kiďa suna da yawa kwarai”. Amma sun rarraba su ne zuwa nau’o’i huďu kowane nau’in kuwa ya Ƙunshi rukunin kayayyakin kiďa ne masu dangantaka iri ďaya. Nau’o’in su ne:-
1. Tambari
2. Ganga
3. Kalangu
4. Duma
5. Kanzagi {kurkutu}

Haka kuma zaruƘ da wasu {2005:57}sun Ƙara da cewa “ Duk kayan kiďa mai rufin fata ko Ƙirgi sunansa ganga. Duk da haka, wani ana kiďa shi da hannu ne, wani da itace, wani da bulala, kamar {tambari}, wani kuwa da tsuma”.
Saboda haka, ana bambanta sunayen ganguna iri-iri dangane da siffar su da girman su, da yawan bakunansu da nau’o’in kangansu, ko kirgi, ko duma wanda aka sassaƘa gangar da shi.
Bayan haka, ana rarrabe ire-iren ganguna dangane da wasu abubuwa da a kan samu a jikinsu. Misali:- maďauki, Ƙirinya, tsarkiya, nake, zaiga, ceba, ido, awara Ƙangu da makamantansu.

Tambari:- kayan kiďa ne da ake kiďawa sarakuna ko ahalin sarki. Haka kuma ana buga shi idan sarki na buƘatar isar da saƘo zuwa ga al’umma , kamar sanar da su ganin watan azumi ko na sallah. Tambari take ake yi da shi. Ma’ana kiďa ne kawai ba Magana, kiďan shi ne Magana, domin shi ke bayyana saƘon da ake son a isar.
Akwai Ire-Iren Tambura Da Dama Kamar Haka
1) Dogon zakka
2) Uwa
3) Miji
4) Kurkutu

Kamar yadda sarkin tamburan yabo ya bayyana muna.
Ana buga tambari da abubuwa kamar haka:-
1) Bulala
2) Igiya
3) Jijiya
4) Hannu

Taken da ake wa tambari shi ne:-
1) Idan ka ji tambari sai sarki!
2) Tambari a ji ka sama’u
Kayan Da Ake Haďa Tambari
1) Itace na Ƙirya
2) Fatar shanu
3) Tsirkiya/ciroki
4) Maďauki
5) ďamarar Ƙarfe {zobe}

Yadda Ake Yin Tambari


a. Ana sassaƘa tambari da itacen Ƙirya a yi masa ciki mai faďi a yi masa baki ďaya kamar na akushi.
b. Sai a ďauko fatar shanu wadda aka jiƘa ta cikin ruwa amma ba a jeme ba a rufa ta a bakin icen.
c. Sai a sa tsirkiya {ciroki} ko tsawo ko ko wani abu makamancinsu a ďaure bakin.
d. Sannan a dunƘule fatar bakin wanda za a yi kagun, sai a daure shi da tsirkiya.
e. Ana amfani da Ƙahon barewa a matsayin allura.
f. Sai a ďaura ďamarar Ƙarfe {zobe} a gindin icen.
g. Sai a ďauko tsirkiya a ďaura ga zoben sai a haďa da kango a tsuke.
h. Sai a shanya ya bushe.
i. Idan ya bushe sai a sa reza ko waninta a karkare.
j. Sai a shafa man shanu ko man kaďe.
k. Sai a gasa shi da wuta. Shi kenan an gama tambari sai bugawa.

Ganga:- tana cikin manya-manyan kayan kiďan da hausawa ke amfani da su tun iyaye da kakanni, ma’ana lokaci mai tsawo. Ganga ita ce kamar uwa a rukunin kayan kiďa mai rufin fata.
Kasancewar ta matsayin uwa a wannan rukuni shi ya sa masana irin su zaruƘ da wasu (2005) suka ce “duk kayan kiďa mai rufin fata ko Ƙirgi sunansa ganga”.
Gusau (2016) ya kira waďannan kayan kiďa kamar mandiri da ganga da bangari da bishi da kanzagi da gangi da suna ganga. Idan ko haka ne to babu shakka itace uwa a wannan rukuni.
Ganga ta kasu kashi-kashi kamar haka:-
1. Gangar fada
2. Gangar noma
3. Gangar algaita
4. Gangar girke
Kayan haďa ganga:-
1. Itacen aduwa ko Ƙirya ko ďinya ko marke
2. Fata tumaki ko awaki jemmama
3. Tsirkiya {ciroki}
4. Nake
5. Zaren zaida
6. Maďauki

Yadda ake yin ganga:-


i. Da farko za a fafare/ rarake cikin itace mai kauri a yi masa baki biyu sama da Ƙasa.
ii. sannan a ďauko jemmamar fatar tumaki ko awaki a rufe bakunan biyu ďaya bayan ďaya. Ana sa fatar cikin kwatarnin jima, mai ďauke da dagwalon jima, dagwalo kuma na nufin kayan haďi da ake jima kamar ruwa da bagaruwa da toka da katsi. Bayan an jeme sai a wanke fatar a kaita ga turmin jima, sai a sa wuƘa mai suna kartaji a karkare ta.
iii. Sannan a ďauko fatar arufa a bakin iccen ganga.
iv. Sai a sa zare ko tsawo a daure bakin guda biyu.
v. Sannan a sa Ƙyalle saman icen,
vi. Sai a sa zare ko tsirkiya ko waninsu tsakanin bakunan biyu ana ďinke su. Ana amfani da Ƙusa ko wani abu makamancinta amatsayin allura.
Su kuwa wasu yadda suke yin ganga kamar yadda sarkin gangar masarautar yabo wanda ake yiwa laƘabi da Lando, cewa ya yi ita gangar sarauta suna yin ta ne da fatar gawurtaccen bunsuru ko rago, sai a sa ta cikin ruwa kamar kwana biyu, sai a sa mata gishiri a sanya ta, ta ďauki kamar kwana biyar ko shida sai a fara haďa ta karar yadda aka yi bayani a sama. Sai a sa reza akarkare, sai a shafa man gyaďa, sai a shanya ta ga rana. Ana yi mata maratayi da kyallen igiyar fata.
Ana kada ganga da abubuwa kamar haka:-
1. Kurya
2. ďanmakallo
3. Gula
4. Itacen kiďa
Sautin ganga iri biyu ne.
1.sautin sama
2.Na sautin Ƙasa.

Duba karin magana:

https://www.amsoshi.com/2017/07/04/karin-magana-game-da-hankali/

1.Ana samar da sautin sama ne idan an ďauke hannu saman ganga.
2. Ana samar da sautin Ƙasa ne idan an aza hannu saman ganga.
Ana amfani da ganga a wajen kiďan sarauta da na noma da na farauta da kokuwa. Awurin kiďan za a yi ďamara da irin kyallen da ke jikin gangar, a yi hulla da rawani da farin Ƙyalle, waďannan tufafin sune matsayin uni form na makaďan ganga na masarautar yabo.

Kalangu:- wani kayan kiďa ne da hausawa ke amfani da shi a wurare kamar wurin bukukuwa da dandali.
kalangu Ƙarami ne baida girma, yana da baki biyu, ana rataya shi ga wuya ko kafaďa.
Kayan haďin kalangu:-
1. Itace
2. Fata
3. Ƙirinya
4. Tsirkiya
5. Ƙango

Yadda ake yin kalangu:-


 ana sassaƘa kalangu ne da itace na aduwa ko Ƙirnya ko na kimba.
 Daga nan sai a rarake cikinsa,
 sannan a sassaƘe icen ta yadda zai bada asalin da ake nema ta Ƙirar jikinsa.
 Sannan a rufe bakin kalangun na ďaya da na biyu da fatar akuya ba tare da an jeme ba.
 Sassan a ďaure bakin guda biyu da tsirkiya ko wani zare.
 Sannan a dunƘule fatar bakunan biyu waďanda za a yi Ƙangun sai a ďaure su da tsirkiya.
 Sannan a ďaura masa maratayi.
 Ana kaďa kalangu da urya wadda aka yi da iccen Ƙirya, haka kuma
Anaamfani da hannu.

Kanzagi (kurkutu) a na yin sa ne da fata a dunke fatar a bakunan nasa biyu waďanda za a yi wa Ƙangu,kuma sai a ďaure su da tsarkiya, ana kiďa shi da tsumma na gula biyu da aka naďawa, sai a ďinke da allura. Yana da maďauki da Ƙirinya da tsarkiya da zaiga da Ƙangu. Sannan ana rataya shi a wuya, kuma akwai wasu kaďe-kaďe da ake yi da kanzagi kamar kiďan gambara ko kamanci. A irin wannan kiďa a kan yi amfani da hannuwa ne.
Kanzagi mahaďin kiďa ne na kalangu ko duma.

Duma:- wani masaki ne wanda yake yin girma sosai. Ana fafe babban duma ne a saman sa, sannan a rufa bakin da fata wadda a ka jeme. Ana shafe ta da man gyada ko man shanu. A kan kuma ďaura igiyar tsarkiyar wadda aka gitta ta a saman fatan domin ta dinga bada damar sassauya amo.
Ana girka ta a saman wani gamwo na kaba a Ƙasa. Ana kiďa ta da gula wani bi ana kiďa shi da hannu. Yawanci makaďan noma ne ko na dandali wato na samari da 'yan mata ko kiďan gardawa masu sayar da magungunan gargajiya ne ke amfani da ita.
Ire-iren Duma:-
Duman girke
Duman rataye
Duman tsaye
Amale subbu yana amfani da duma wajen kiďinsa.

Kammalawa


Wannan aiki ya yi bayanin dalla-dalla kamar yadda aka gani a sama inda aka kawo ma’anar kiďa da nau’o’insa tare da yin bayani dalla-dalla a kan rukunin da wannan aikin ya faďo a cikinsa, kamar yadda zaruƘ da wasu suka kira su “ganguna” wato kayan kiďa da ake rufawa da fata, amma su kansu kayan kiďan wasu daga cikinsu kamar tambari da ganga da kalangu da kanzagi, inda aka ďauko su ďaya bayan ďaya aka yi bayani.

karanta wani:

https://www.amsoshi.com/2017/06/30/audu-stem-difiti-gwamna-dan-baraden-wamakko/

Manazarta


Damfawa A.A, (2015/2016). daasin aji, ALH 404 hausa musical instrument.
Gusau, (2016) Ƙamusunkayan kiďan hausa:Maďaba’ar century research and publishing limited kano Nigeria.
IdrisY. (2016/2017). darasin aji ALH 404 hausa musical instrument.
ZaruƘ da wasu, (2005). sabuwar hanya nazarin hausa: maďaba’ar uniƂersity press plc Ibadan.
Hirarraki
Hira da Sarkin Tamburan Yabo, Muhammad Sarkin Tamburra, 20/6/2017.
Hira da Sarkin Gangunan Yabo, Ummaru Muhammad, 20/6/2017

3 comments: