Zalbe Mazan Kasada: Tsokaci a Kan Dabi’ar Kwartanci Jiya Da Yau

Takardar da aka Gabatar a Jami’ar Jihar Bauchi, Itas Gadau, 2019

ZALƁE MAZAN KASADA: TSOKACI A KAN ƊABI’AR KWARTANCI JIYA DA YAU

NA

Dr. MU’AZU SA’ADU MUHAMMAD
SASHEN HARSUNA
JAMI’AR SULE LAMIƊO, JIHAR JIGAWA

TSAKURE

Wannan muƙalar zata yi magana ne a kan harkar kwartanci. Da farko za’a dubi ma’anar kwartanci da kuma wane ne kwarto, kuma wace ce farka? Bayan wannan za’a dubi bambancin kwartanci da shige da fyaɗe. haka kuma za’a duba matsayinsa a al’adar Bahaushe jiya da yau. Da dalilan da suka sauya masa matsayi, da kuma yawaitan aukuwarsa a wurare sababbi waɗanda suke saɓanin wuraren da. Bayan haka kuma, za a dubi jiwayen kwartanci a adabin Bahaushe na baka da kuma rubutacce.

Gabatarwa

Wannan takardar na da ƙudurin yin nazarin ɗabi’ar kwartanci a Ƙasar Hausa jiya da yau. Za’a dubi wannan mummunar ɗabi’ar ta fuska biyu tarihin wanzuwarta tun zamani mai tsawo. Duk da yake Bahaushe ba ya ƙaunar kwartanci, amma da yake ɗabi’ar wasu mutane ce, wannan ta sa har yanzu ba a daina aikata wa ba. Al’ada ta yi tir da masu yi maza da mata, addinin musulunci ya yi hani har da hukuncin kisa ga wanda aka kama tare da shaidu, amma dai masu yi ba su bari ba. Tun zamanin da ana ganin cewar kai bai waye ba ake aikata kwartanci, haka kuma har yanzu ana aikata shi. Wani abin haushi da kuma mamaki, a yau wannan harka ta kwartanci maimakon ta ragu, sai ƙaruwa ta yi.

 Bugu da ƙari maimakon da zamani ya ci gaba kuma ake cewa kai ya waye sai ma abin ya ƙaru. Babu shakka harkar kwartanci a yau faɗaɗa ta yi maimakon raguwa, domin wasu sababbin hanyoyi da zamani ya zo da su mutanen zamani kuma suka ɗauka suke tafka ɓarna a ɓoye. Duk mai sauraren kafafen watsa labarai na rediyo da talabijin da jaridu yana jin faruwar hakan.

MA’ANAR KWARTO:

Ƙamusun Hausa B. UK (2006). Mutumin da yake neman matar aure . Advanced Learners Dictionary (2009)Wani mutum mai aure ya yi aure ya zina da wadda ba matarsa ba)

MA’ANAR KWARTANCI.

 Kwartanci na nufin mutum ya nemi matar aure da nufin ya yi zina da ita. sai dai ana yi da yardarta ko amincewar ta. kwartanci ya saɓa wa shige da fyaɗe, saboda su ba tare da yarda ake yin su ba. namiji mai yin wannan mummunan aiki a kan kira shi da kwarto, ita kuma matar a kan kira ta da farka.

 Wata mummunar ɗabi’a ce ta neman mace mai aure watau mai miji da lalata, mai yin wannan ɗabi’a ana kiran shi da kwarto wanda daga nan ne Kalmar kwartanci ta samo asali. Kwarto kan samu dama in har ya ga fuska, watau in har ya ga matar aure ya yi mata magana, to in ya iske lalatacciya ce ‘yar uwarsa har ya yi nasara, to ya samu fuska ke nan, amma in ya yi ƙoƙarin shi ba ta ma saurare shi ba, balle ma har ya yi nasara, to a nan bai samu fuska ba.

 Mace kan iya faɗawa haɗarin kwartanci tun daga yin aurenta na farko, watau dai ta na amarya har ya zuwa tsufanta. Matuƙar dai ta na da miji watau matar aure.

 Bugu da ƙari wasu matan kan jefa kan su cikin wannan muguwar ɗabi’a, saboda kwaɗayi na son abin duniya, matsananciyar sha’awar ɗa namiji, rashin kamun kai da sauransu.

 Akwai wasu lokutta da kwartanci yafi aukuwa, misali idan miji ya yi tafiya ko dare ko kuma da damina. Akan samu yin kwartanci mafi yawa in miji ya yi tafiya, watau dai ba ya nan, daga nan ne in har matar lalatacciya ce sai su shirya a inda zasu haɗu ko lokacin da zasu haɗu.

Kwarto yafi yin amfani da duhun dare don gudun tonon asiri, ko da yake akwai masu yin kwartanci haka nan don sha’awa ta taso musu, ko kuma sun samu fuska. To amma kuma, akwai waɗanda suke mayar da ita kamar sana’ar su ke nan, don har akwai masu yin asiri(ƙifif, bit-zaizai, bi-ni kamar kare) don kawai kar a tona su ko kuma su rinƙa yin nasara a kowanne lokaci. A wani lokaci kuma wasu kwartaye kan yi amfani da lokacin damina watau don ƙatancin jama’a saboda tafiya aikin gona, in babu kowa watau maza ba su a gidan, sai su yi amfani da dammar yin nufin su.

 A ƙarshe, kwarto kan yi amfani da wasu hanyoyi don jawo ra’ayin mace don yin amfani da ita misali: -

1) Kyauta mara dalili.

2) Nuna sani na ƙarya.

3) Amfani da asiri.

4) Yaudara.

5) Samun fuska.

6) Gyaran murya.

HARKAR KWARTANCI A JIYA.

 ‘’ABIN JIYA YA DAWO’’

Tarihi ya nuna ko zamanin da, kwartanci bai aukuwa a mafi yawan lokuta, sai dai don kwaɗayi da hawa dokin zuciyadaga kowane ɓangare. Misali ta ɓangaren mace, sau da yawa kwarto ya fi samun fuska a wajen mace,s maui kwaɗayi ta inda har zai shawo kanta har su daidaita a ajiye mahaɗa watau inda za su haɗu, ta hanyar fara yi mata kyauta. Wannan kwaɗayi na iya zama na abin duniya kamar kuɗi ko kuma na nama, wasu matan da tsire kawai kwarta na iya yaudararsu har ya same su. Ko da yake akwai wasu kwartayen masu yin amfani da sihiri kamar maganin kifuil, ko bi-ta-zai-zai.

 Ta ɓangarebn maza su kuma kwaɗayi na hsa’awa ke jefa su zuwa kwartanci ta inda suke bin son zuciya, saboda wasu mazan ko matar maƙwabtansu ba ta tsira ba, ko da kuwa suna da mata nawa ne, sannan kuma komai ƙuruciyar matar ko kyawonsu duk bai dame su ba.

 TASIRIN ZAMANI A HARAKAR KWARTANCI

 Kamar yadda aka sani zamani bai bar komai ba, ta fuskar kawo sauye-sauye ko wane iri kuma komai ƙanƙantar sa. To haka shi ma harakar kwartanci ba ta tsira ba, saboda kakwai wasu baƙin abubuwa da suka ƙara kawo yawaitar kwartanci kamar kwaɗayi, son abin duniya, hanyoyin tayar da sha’awa, yawaitar cuɗanyar mata da maza, bayyanar ci-gaban zamanui na na’urori, wuraren shaƙatawa, hotaloli da sauransu

Zamani ya kawo wasu baƙin hanyoyi na motsa ko tayar da sha’awa kamar nuna tsiraici ta inda wasu mata kan yi yawo kusan rabin jikinsu tsirara da musulmai da waɗanda ba musulman ba, ‘yan mata da zawarawa, da matan aure. Ta inda waɗannan mata sukan jawo hankalin wasu mazaje ta inda in aka iske mara kamun kai sai kwartranci ya auku.

 Bayan wannan kuma sai kallace kallace na na’urorin zamani irirn su talabijin, da bidiyo, da sidi, ko hotuna na littattafai ko mujallau, ko wayar hannu yanar gizo da sauransu. Dukkan waɗannan abubuwa sukan taimaka ɓarna ta auku.

 Dangane da yawaitar cuɗanyar maza da mata, zamani ya buɗe ko kawo kafafe inda maza da mata sukan yi cuɗanya da juna ta fuskoki da yawa kamar kasuwanni, da ofisoshi na gwamnati, da kamfanoni, ko masana’antu, sannan ga kuma gidajen haya, da wuraren sana’a, wajen hulɗa ko koyon sana’ar. Zamani ya kawo ƙawance ko aminci tsakanin matar aure da wani ƙato namiji wai shi abokin karatu ko abokiun aiki.

 Ci gaban zamani da ake iƙirari a yuanzu ya kawo wai wayewar da yanzu mafi yawan mazaje ba sa kishin matansu na aure, wai ai an yi ilimi kai ya waye sai mutum ya ji ko ya gani matarsa na yin hulɗa da ƙawance ko aminci ko abin arziƙi da wani namiji da babu dangin iya babu na baba, sai dai kawai wai suna ma’aikata ɗaya, ko sun yi karatun tare ko suna ciniki tare. Sannan wasu daga cikin matan nan basu da kamun kai, wai don suna ilimi.

 Wasu matan kuwa ganin suke kuwa ai suna da ‘yanci don haka babu mai takura masu, don nuna isa sai ka ga suna yin abin da suka ga dama.

 Ban da wannan kuma tsarin zaman gidan haya shi kanshi zamani bai bar shi ba don ya kawo baƙin abubuwa na ƙyama da dama. Haka su ma barori (‘yan aiki, da masu reno) masu yin aiki a gidajen masu hali da sauransu nan ba ba a tsira ba.

 Wani babban ci-gaban da aka samu kuma shi ne samuwar na’urori ta inda wasu lalatattun mutane ke amfani da wayar hannu suke shirya yadda zasu aiwatar da ɓarna cikin sirri, wani lokaci ma ko da mijin na kusa ana shirya tsiya a tafi bain san abin da aka ƙulla ba.

 Bayan wannan kuma akwai masu amfani da motar hawa wajen yaudarar mata ta hanyar yi musu ƙarya ko fakewa da cewa zasu taimaka musu su rage musu hanya watau (lift), ko kuma direbobin motocin haya manya da ƙanana ba inda ba a samun irinsu.

 Haka kuma akwai masu amfani da komfuta da yanar gizo-gizo don shirya ɓarna.

 Akwai masu fakewa da wuraren shaƙatawa su shirya kwartanci.

 Akwai amsu amfani da hotaloli don aikata kwartanci ta inda sukan shirya mahaɗa a can a kan haɗu.

 Akwai masu amfani da gidajen saukar baƙi (guest house).

 Akwai masu shirya tsiyar da za ‘a yi a waje a gama a dawo gida miji bai sani ba.

 Baƙin al’adu da muka ara daga wasu al’ummmomi sun bayar da ƙofa na faruwar kwartanci kamar rashin kishi da aka yi maganarsa a baya, muna iya cewa tuiranci ya kawo mana shi domin kuwa bature bashi da kishin matarsa gaba ɗaya, misali abokin miji zai shiga gidan aboki ko baya nan yayi abin da ya ga dama ko kuma su fita da matar aboki. Ko kuma\ ita matar ta fita da abokin aikinta ko abokin karatu shi miji bai damu ba.

 Bayan wannan, hatta zuwa kasuwa yin cefane da mata ke yi zamani ya kawo shi, sai ka iske mata ke zuwa cefane yanzu a kasuwanni, to anan abin tsoro shi ne saurin sabo tsakanin matan da ‘yan kasuwa.

 Kwartanci karuwanci shige da fyaɗe, kushille da maɗigo. Dukkan waɗannan ayyuka sun samo asali ne daga maguzanci amma har yanzu akwai masu yinsu a cikin al’umma, wani abin lalacewa ma har ƙara ƙawata shi suke yi, watau an zamannatar da shi.

Dangane da kamanni ko kusanci da juna ana iya cewa kwaratanci ya yi kama da ko kusanci da karuwanci, ko da yake akwai ɗan bambanci, kamar kwartanci mutum ne zai nemi matar aure mai miji amma tare da yardarta sannan kuma da yarjejeniya da kuma wani hasafi ko kyauta, shi ma karuwanci mace ce babba za ta kama ɗakin haya tana jiran wani namiji ya zo shi ma akwai yarjejeniya na lokaci da ciniki sannan kuma duk ana matar da take da kwarto cewa kwartuwa ko farka, to ita ma karuwa ana kiranta karuwa ko dadaro ko farkar wane.

 A ƙarshe muna iya cvewa akwai wasu abubuwa da ke kawo kwartanci da suke laifin miji ko laifin mata, maƙwabta har da ƙawaye. A wani lokaci akan samu aukuwarsane a dalilin sakacin miji wajen lura ko sauke nauyin da ya rataya a wuyansu kamar buƙatun yau da kullum da buƙatuwa ta sha’awa (kwanciya).

DALILAN DA KAN JAWO FYAƊE

 Akwai wasu dalilai da kan jawo aikata fyaɗe kamar kaɗaicewa da mace da namiji, bayyanar tsiraici ko yawaita maganganun banza tasowar mummunar sha’awa daga juna a dalilin yawaita dogon kallo, ko doguwar hira, kusantar juna da sauransu.

 A ɗabi’ance ko ba a ma yi maganar shari’a ba, kaɗaicewar mace da namiji yana da haɗari don ba zai yiwu a keɓe mace da namiji a ce shaiɗan bai zo ba don zai dinga jefa ma ɗaya daga ciki mugun tunani har sai ya haɗa wani mummunan aiki a tskaninsu, musamman da dare kuma ace ace da ƙuruciya.

 Bayan waɗannan kuma akwai yawaita maganganun banza kamar batsa da dai kalmomi da zasu iya motsa sha’awa idan ba a yi sa a ba sai ɓarna ta auku.

 Wani babban sanadin fyaɗe shi ne tasawar ko bijirowar mummunar sha’awa daga ɗaya daga cikinsu mace ko namiji wanda aka kasa danne zuciya watau sha’awar ta rinjayi ɗaya ya fita hayyacinsa ta inda zai nuna buƙatarsa to a nan ne ma ake rarrabe fyaɗe da wanda ba shi ba in har da yarda da amincewa ne aka sadu to ba fyaɗe ba ne, amma in har an yi amfani da ƙarfi ta hanyar nuna makami. Barazanar cutarwa ko halakarwa aka sadu bisa tilasci, to ya zama fyaɗe.

 SHIN WAI MATA KAWAI AKE YI WA FYAƊE KO SU MA SUNA YI WA MAZA?

Wannan wata tambayace babba kuma mai wuyar amsawa. A bisa ɗabi’a ta yau da

kullum an fi samun labarin wani namiji ya yi wa wata fyaɗe.

 Wannan tambaya ba za a iya amsata ba sai an koma ga ma’anar fyaɗe.

 Fyaɗe na nufin mutum namiji ya faɗa wa mace ya neme ta da yin lalata ta hanyar amfani da ƙarfi ba tare da son ranta ba, ta hanyar amfani da makami, muƙami, matsayi don ya tsoratar da ita.

 In kuwa wannan bayani ko ma’anar fyaɗe haka yake,to lallai su ma maza skan auka a cikin irin wannan abu sai dai ba a cika bashi muhimmanci ba ne.

 Mutanen da kan auka cikin irin wannan haɗari sun haɗa da matasa da kan yi aiki a ƙarƙashin manyan mutane, a gidaje ko a ofisoshi a inda wasu shugabanni mata kan neme su su tilasta su, ko kuma matan shugabanni su neme su su tilasta su.

KAƊAN DAGA CIKIN ABUBUWAN DA KAN JAWO HAKA.

 Aukuwar wannan, kamar rashin tarbiya, rayuwar turawa, rashin biya wa juna buƙata wajen kwanciya, yawaitar kaɗaicewa da sauran wasu dalilai da ban iya kawo su ba.

JIRWAYEN KWARTANCI A ADABIN BAKA

§ Kwarto da wanzami-kasan na sani.

§ Kwarto kurma- baka da gaskiya

§ Kwarto da yaro- na baba na tiyiyi-na nna na tiyiyi

§ Kwarto da kazar kwanci, wallahi maciji

§ Kwarto da ya dafa gemu-nazo faɗama gayya

§ Kwarton Daura-ayi duka amma banda kama suna

§ Kwarton kuma-wasane tun muna yara

§ Buzu da kwartanci-saɗaf-ɗinku-saɗaf

§ Kwarto a gidan fulani-dingangauyshi ko ɗin

§ Kwarto daga sama- daga saa aka aikoni

§ Liman da kwartanci-inda liman yake na ake

§ Mai kuɗI kwarton maroƙi

§ Kwarton uwa mai wuyar kamawa-a faɗa ka tona asirin uwa kayi shiru kaci amanar baba

§ Kwarto uban kasada

§ Kwarto kafi ɓarawo ban haushi

§ Banza ta kori wofi-kwarto ya kori kwarto

§ Kura ba farkar kare bace

§ ArangaɗI maɗiso kwarto ya kayar da mai mata

§ Kasan na sani-kasan na bari

§ Baka da gaskiya-kurma yaje kwartanci mai gida ya dawo

§ Baka ce min ka dawo ?maƙwabci ya shiga kwartanci

§ Saɗaf-saɗaf masu gida buzu ya jE kwarttanci.

JIRWAYEN KWARTANCI A RUBUTACCEN ADABI

1. An samu jirwayen kwartanci a Littafin Ruwan bagaja

“Ina yawo a kasuwa rannan ina tambayar labarin ruwan Bagaja sai na ga wata yarinya, sai na ce mata zan aureta. Ashe tana da miji ba ta son sa ne kawai na kirata muka shirya in zo yau da dare. Daren nan kuwa an yi ruwa mijinta ya dawo ta hura masa wuta yana jin ɗumi yana ƙahon dandi. Ko da na zo sai na laɓe ina leƙensa. Ashe Malam Zulƙe yana gari shi ma ya shirya da ita shi ma ya zo. Ka san shi sarkin lalata, sai kawai ya lallaɓo ya tura ni sai kwaram mijin ya gan ni, ni kuwa na ce wallahi turo ni aka yi” [1]

2. An samu jirwayen kwartanci a Littafin Magana jari ce.

JIRWAYEN KWARTANCJI A WAƙOƙIN BAKA

1. An samu jirwayen kwartanci a waƙar Salmai Albasu “maye kai ka ɗaki kirki ka hau gado”[2]

2. An samu jirwayen kwartanci a waƙar Idi ɗan galma “

3. An samu jirwayen kwartanci a waƙar Kwarkwaro Ɗan sale

4. An samu jirwayen kwartanci a waƙar Sale gambara bilbis

5. An samu jirwayen kwartanci a waƙar Garba sufa “ina da mata ba zani bi matar yaronmu ba”

MATA MASU FUSKANTAR KWARTANCI

1. Matan fatake

2. Matan masu gadi

3. Matan marasa kamun kai

4. Matan Masu kwaɗayi da matsiyaciyar sha’awa

lokutan da aka fi samun aukuwarsa

1. Lokacin zafi

2. Tafiyar mai gida

3. Damina.

Wuraran da aka fi samun aukuwarsa

Zaman gidan haya

Haƙiƙa zamani ya kawo wani sabon yanayin zamantakewa wanda a zamnin da Bahaushe bai san da shi ba. A wannan zamanin an samu ƙaruwar jama’a da kuma aikace-aikacen gwamnati da na kamfanoni. Samuwar wannan ya sanya tilas sai wasu mujtane sun yi baƙonci a garinda ba nasu ba. A wani lokaci kuma yawan jama’a ya sanya zaman gandu ba zai yiyu ba. Haka kuma son cin gashin kai a yanzu kowa so yake ya zama ba’a gidan gado yake zaune ba. Banda wannan kuma talauci da matsin rayuwa ya sanya ba kowa ne zai iya mallakar gidan kansa ba.

 Waɗannan dalilai su suka sanya aka ƙirƙiri gidan haya. Samuwar gidan haya ya haifar da abubuwa masu yawa baƙi ga al’ummar Hausawa. Zaman gidan haya wani zama ne na kazo-na nazo kowa na da ‘yanci kansa babu mai yiwa wani iko ko tsawa saboda kowa haya yake biya. Haka kuma zaman gidan haya iri-iri ne, akwai na yaka malam ko yaku bayi wato na talakawa marasa ƙarfi. A irin wannan zama sai a iske gida mai ɗakuna guda goma, ko fiye da haka. Mutane masu haya a gidan wato ‘yan haya sai sukai mutane 7 ko 5 ko sama da haka duk a gida ɗaya kuma kowa da matarsa.

 A irin wannan zama akan yi rashin sa’a, wasu daga cikin ‘yan haya a samu marasa tarbiyya, a inda za ‘a samu wani na miji yana neman matar wani daga cikinsu, ma’ana dai kwartanci na gudana a gidan, a wani lokaci laifin matar ne a wani lokaci kuma laifin mijinta ne.

‘yan aiki da iyayen gidansu

Zamani ya kawo wata sabuwar rayuwa ga Bahaushe. Bisa faruwar wani sauyi da aka samu, saboda ci-gaba na zamani. Yanzu akwai gidajen ‘yan boko, ko manyan ma’aikata da shugabanni da masu kuɗI a birane da ake sama musu masu yimujsu aikia gidajensu suna biyansu a duk mako ko wata. Waɗannan masu aikin ko ‘yan aikin sukan haɗa maza da mata. Akwai yara da manya wani lokacin ma arda tsofaffi. Dukkkan waɗannan mutanen babu wanda baya faɗawa cikin haɗarin kwartanci. Kodayake abun kansha ban-ban daga wani zuwa wani. Domin akan samu direbobi da masu wanki da guga da masu girki da masu raino.

 Dangane da abubuwan da kan faru kuwa yakan saɓa daga gida zuwa gida. Misali wasu ‘yan aikin musamman yara mata sukan fuskanci fyaɗe daga ‘ya’yan masu gidan kokuma shi mai gidan kansa. A wani lokacin kuma ‘yan aiki maza kamar masu yin wanki ko direbobi kan fuskanci matsalar nema tsakaninsu da uwar gidan m ai gidansu. Akwai wasu matan maigida da suke tilastawa ‘yan aikin da su biya musu buƙata ta sha’awa inkuma sunƙI a bakin aikinsu. O bisa tsautsayi ko gudun karsu rasa aikinsu sai su cikata. A wani lokaci kuma ‘ya’yan masu gidan mata su ne sukan tilasta ‘yan aikin gidan maza don su yi lalata da su.

Kwartanci a cikin kasuwa

A yau lalacewar al’umma takai har a rumfuna ko kanti ko shaguna ake aikata keartanci. Duk kasuwa da ta amsa kasuwa zai yi wuya a wannan zamanin a ce ba’a samu wasu ‘yan kasuwa ɓata gari ba da kan aikata kwartanci da matan aure wasu da rana wasu kuwa suyi amfani da duhun dare.

 Babban dalilin da kan kawo wannan shima dai bai wuce kwaɗayi da rashin kamun kai duk daga kowane ɓangare da maza ‘ytan kasuwar har da mata ‘yan soyayya. Akan samu wasu mata marasa kunya, waɗanda in suka zo soyayya sai su dinga tsokanar ‘yan kasuwa maza da zancen banza ko batsa a kaikaice, wanda idan akayi rashin sa’a suka iske lalatacce sai su shirya tsiya. A wani loakci garin neman sauƙi ko arha ko son banza ma’ana a basu kyauta. A wani lokaci kuma ‘yan kasuwa maza ne kan fara tsokanar mata masu sayayya da zancen banza ko batsa, idan sun tarra da lalatattun mata sai su shirya abun tsiya.

 Baya ga waɗannan rukunin kuma, sai mata masu sayar da abinci a kasuwanni, musamman waɗanda sukan kai abinci rumfa-rumfa ga ‘yan kasuwa maza. Wasu ‘yan kasuwa basu da tara ko marat aure ko bazawara ko budurwa suka samu sudai su biya buƙata.

Kwartanci a tashoshin mota

Bahaushe ya ce ‘’tasha ta shashashai’’. Tasha wani wuri ne da yayi kama da kasuwa, saidai akwai banbanci. Tashar mota wani wuri ne da zamani ya kawo wanda yake da alaƙa da sufuri. A wani fuskar kuma ana iya cewa tasha wata mahaɗa ce wanda al’umma kan haɗu don shiga mota. Ana iya cewa mutane iri huɗu ne a tasha, da farko direbobi ne masu mota, sannan na biyu sai ‘yan kamasho (‘yan uniyon), na uku kuwa su ne matafiya, na ƙarshe kuwa su ne ‘yan kasuwa masu abin sayarwa don matafiya da sauran jama’a daga cikin masu kayan sayarwa a kasuwa akwai maza da mata da yara a cikinsu akwai mutanen kirki da mutanen banza. Bahaushe ya ce “wake ɗaya ke ɓata gari”.

 Bugu da ƙari daga cikin rukunin waɗannan mutanen ake samun ɓata gari su rinƙa aikata ɓarna, wanda daga ciki har akan samu masu aikata kwartanci. Waɗansuma daga nan sukan faɗa harkar karuwanci.

Ba-za-to kwartanci a shagon/zauren matsubbata

Bahaushe na cewa ana zaton wuta a maƙera sai ta tashi a masaƙa’’. wannan abun mamaki ne a ce wai ana samun wasu matsubbata (malaman tsibbu) suna aikata kwartanci a wuraren da suke yin trsibbu. A inda sukan yi lalata da wasu matan auren, wasu matan da son ransu wasu kuwa da ƙarfin sihiri.

 Babu shakka wannan abun sanennen abu ne a wanna zamanin da muke ciki. Dalili kuwa shi ne an sha samun labarin faruwar hakan a garuruwa da dama a ƙasar Hausa, musamman ta kafafen watsa labarai kamar su rediyo da talabijin da jaridu. Akwai waɗanda matan da kansu sukan faɗa malaman tsibbu sunyi lalata da su. Misali a D. I. T. V. Kaduna, wani matsubbaci a unguwar sabon kawo ya kama shago a inda ya yaudari wata mata wacce ta zo wajensa neman maganin da za ta koma gidan mijinta, sai wannan malamin ya ce mata akwai laƙanin da zai ba ta, amma sai a cinya za’a rubuta, sai ta amince cikin haka sai ɓarna ta auku, ya yi mata ciki daga nan sai ya gudu.

Jaridar aminiya inda wata mata ƙawarta ta kai ta gidan wani matsubbaci don kar mijinta ya yi mata kishiya a ƙarshe ya ce mata sai an haɗa da ruwan nononta ko da ta kasa tatso ruwan nonon, sai ya ce mata shi zai iya. Ko da ta amince sai ya yi amfani da sihiri ya biya buƙatarsa, sannan ta fahimci halakar da ta faɗa.

Jakar magori rediyo kaduna a inda aka kama wani matsubbaci a sabon garin zaroya a inda ya yi lalata da ya da ƙanwa da ‘yarta, saida ta kai an kulle shi a caji ofis na ‘yan sanda.

Ƙwaryar ƙira rediyo kano, inda wani mutum ya yi kirari cewa ya tuba da yin tsibbu har ya ƙona kayayyakin tsibbu. Ya bayyana yadda matsubbata kan aikata ɓarna da matan aure.

SABON SALON KWARTANCI A OFISOSHI

“zamani mai juyi” a wannan zamani kuwa wani juyin aka samu. Wannan juyin kuwa shi ne hulɗa tsakanin maza da mata a matsayin abokan aiki, wato waɗanda ke aiki a ofishi ɗaya. Wannan kuwa ya haɗa ne tun daga ma’aikatan gwamnati da na kamfanoni masu zaman kansu. Akwai inda za’a iske namiji da mace a ofishi guda ɗaya ko kuma ɗaya na falo ɗaya na shirayi (uwar ɗaka). Haka kuma akan samu masu matsayi ɗaya, wasu kuma masu mabambantan matakai wato na sama da ƙasa ko shugaba da mai binsa.

 Dangane da yadda akan samu aukuwar kwartanci a irin waɗannan wuraren kuwa yakan bambanta. Akwai inda abokan aiki da matsayi guda kan nemi junansu, wannan kan faru ne a dalilin rashin kamun kai da kuma kwaɗayi. A wani lokacin kuwa macen ce kan fara neman namiji idan ta ga fuska, ko kuma shi namijin ya fara neman macen in ya ga fuska.

 Bugu da ƙari bayan wannan yanayin sai kuma irin yadda wasu shugabannin kan yi amfani da ofishinsu ko matsayi su nemi na ƙasa da su wato mai aiki a ƙarƙashinsu, mace ko namiji. Wannan kan faru a inda shugaba na miji kan nemi mace mai aiki a ƙarƙashinsa ko macen tra nemi namiji mai aiki a ƙarƙashinta

 Tabbas wannan abun sanannen abu ne kuma ya sha faruwa a wannan zamanin namu.

KAMMALAWA

A ƙarshe dai Wannan takardar ta yi bayanai a kan ɗabi’ar kwartanci da kuma shi kansa kwarton a Ƙasar Hausa jiya da yau. Wannan mummunar ɗabi’ar an dubeta ne ta fuska biyu tarihin wanzuwarta tun zamani mai tsawo da akan ce Bahaushe bai waye ba. Bayanai sun gabata tare da nuna irin yadda Bahaushe ya ƙyamar kwartanci, amma da yake ɗabi’ar wasu mutane ce, wannan ta sa har yanzu ba a daina aikata wa ba. Al’ada ta yi tir da masu yi maza da mata, addinin musulunci ya yi hani har da hukuncin kisa ga wanda aka kama tare da shaidu, amma dai masu yi ba su bari ba. Tun zamanin da ana ganin cewar kai bai waye ba ake aikata kwartanci, haka kuma har yanzu ana aikata shi. Wani abin haushi da kuma mamaki, a yau wannan harka ta kwartanci maimakon ta ragu, sai ƙaruwa ta yi. Nazarin kuma fito hali da aka tsinci rayuwa a yau, maimakon da zamani ya ci gaba kuma ake cewa kai ya waye, ɓarnar ta ragu, sai ma abin ya ƙaru da sababbin salo. Babu shakka harkar kwartanci a yau faɗaɗa ta yi maimakon raguwa, domin wasu sababbin hanyoyi da zamani ya zo da su mutanen zamani kuma suka ɗauka suke tafka ɓarna a ɓoye.

MANAZARTA

Alhassan H. D. (1982) Zaman Hausawa. Islamic Publication Bureau,

 Lagos.

Bunza A. M. (2006) Gadon feɗe al’ada. Tiwel Nigeria Limited Surulere,Lagos.

Banbale M. B. (1994) Kukan Kurciya. Ibramud Nigeria Limited,Zaria.

Ɗangambo A. (1984) Rabe-Raben adabin Hausa da Muhimmancinsa ga rayuwar Hausawa. Triunph Publication Kano.

Ɗan Gambo A. (1983) Kitsen Rogo. Triumph Publication Kano.

Ɗanjuma U. (1983) Kulɓa na ɓarna. Northern Nigerian Publication Company,Zaria.

Daura S. A. (1971) Tauraruwar Hamada. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

Imam A. (1937) Magana Jar ice 1,2,3. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

Ingawa A. (1970) Iliya Ɗan Mai ƙarfi. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

Imam A. (1939) Ruwan Bagaja. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

---

[1] Dubi Littafin Ruwan Bagaja Abubakar Imam 1937