Tasirin Intanet Ga Hausawa

An ciro daga littafin:

BIƊA DA TANADI A DUNIYAR INTANET
(Sana’o’i, Kasuwanci, Ƙwadago)

Na

Abu-Ubaida SANI
Abdulrahman ALIYU

Manazartar Littafi: Sani, A-U. & Aliyu, A. (2026). Biɗa Da Tanadi a Duniyar Intanet (Sana'o'i, Kasuwanci, Ƙwadago). Amsoshi Academic Publishers. ISBN: 978-978-62480-1-1. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.21361768

Tuntuɓa Domin Samun Littafi: 

Dr. Abu-Ubaida Sani: Imel - abuubaidasani5@gmail.com | WhatsApp - 08133529736

Dr. Abdulrahman Aliyu: WhatsApp - 08036954354

3.4 Tasirin Intanet Ga Hausawa

A yau, intanet ya yi matuƙar tasiri ga rayuwar Hausawa. Wannan tasiri ya shafi ɓangarori daban-daban, tun daga harshen kansa, har zuwa adabi da al’adun al’ummar. Al’ada da harshe da adabin Hausawa duk sun samu sauye-sauye a sakamakon tasirin zamani, musamman intanet. Dansabe (2019 sh. 138) yana da fahimtar cewa, kafafen sada zumunta suna taimakawa wajen haɓaka al’adun da suka haɗa da “abinci da sutura da sana’o’i da bukukuwa da tarbiyya da kuma zamantakewa.”

Tahir (2016) yana da fahimtar cewa, ta hanyar adana adabin baka a duniyar intanet ne kaɗai adabin harshe zai ci gaba da dauwama. Koma-bayan haka, sannu a hankali za a neme shi a rasa. Ya nuna cewa, matakin da za a iya ɗauka shi ne na adanawa da yaɗa adabin baka ta hanyar fasahar intanet. Ta haka ne za a samar da wani kandamin kundin adabin bakan (Tahir, 2016 sh. 133).[1]

Wamba (2019 sh. 97) ya bayyana cewa: “Bayan sauyin zamani mai ƙarfi na samuwar intanet, waƙoƙin baka sun samu haɓaka sosai.” Haɓakar waƙoƙin baka da aikin Wamba (2019) yake magana a kansa zai iya shafar:

a. Kafafen intanet da na sada zumunta da ake yaɗa bidiyoyi da odiyo-odiyo na waƙoƙin

b. Yadda ake iya tura odiyo da bidiyoyin waƙoƙin cikin sauƙi a wayoyi da sauran na’urori dangin kwamfuta ko memori

c. Yadda ake iya samar da manhajojin waƙoƙin sannan a ɗora su cikin rumbunan manhajoji kamar PlayStore da makamantansu

d. Yadda ake ɗaukar hannu daga salon waƙoƙi da kayan aikin haɗa waƙoƙi na waɗansu al’umma sakamakon kallo a kan intanet

Wani abin lura shi ne, binciken matakan adanawa da bunƙasa harshe da al’ada da adabi na da matuƙar alaƙa da juna. Lura da tasirin da zamananci yake da shi a kan intanet, Yakasai (2010 sh. 126) yana da fahimtar cewa: “... a fili yake cewa matsalolin harshe a Nijeriya na buƙatar a yi wani abu na gaggawa domin adana harsunan gida, cikin ƙalubalen shirin zamanantar da duniya.” Ya nuna cewa, ta wannan hanya ce kawai za a iya tabbatar da cigaban harshe da kuma al’adunsa. Ya jaddada cewa: “... duk ƙasar da ba ta ga fa’idar adana harsunanta ba, to kuwa ba za ta iya adana al’adunta ba, musamman ma da yake ta hanyar harshe kawai za a iya tabbatar da ɗorewar al’ada.” Yakasai (2010 sh. 123).

A ɓangare guda kuwa, yana da kyau a fahimci yadda intanet yake da gurbi na musamman a harkar tsaro a yau. Hasali ma, ƙoƙarin da ya fara samar da intanet an yi shi ne ƙarƙashin hukumar tsaro a Amurka kamar yadda binciken Bincike Gerf (2004 sh. 1360) da Mukoshy, (2015 sh. 21) suka tabbatar. Tasirinsa a yau a bayyane yake. Muhimmin bagire ne na yaɗa farfagandar siyasa da yaƙin sunƙuru.

A fannin tasirin intanet a kan kasuwanci da sana’o’in Hausawa kuwa, abin kullum gaba yake ƙara yi. Ko a bayyane ana iya lura da hakan ta yadda sitatus-sitatus ɗin ‘yammata da samari da dama suke cika da tallace-tallacen hajoji daban-daban. Ko da ma dai, biɗa da tanadin Hausawa a duniyar intanet shi ne ƙashin bayan wannan bincike. Almajir (2013 sh. 9) da Rambo (2014 SL. 26) sun kawo yadda Hausawa suke ƙulla kasuwanci a kan intanet tare da amfani da katin banki wajen tura kuɗin sayayyar kaya. Aikin Mukoshy (2016) ma ya kawo yadda intanet yake taimakawa wajen samar da aikin yi da ba da damar gudanar da kasuwanci da biyan kuɗi ta kan intanet.

Lura da duk waɗannan bayanai da alƙaluma, ana iya zayyano amfanin intanet kamar haka:

1. Intanet yana taimakawa wajen samun tallafi daga masu aikin jinƙai a faɗin duniya, dangane da wata annoba ko wani aikin da ake son aiwatarwa.

2. Intanet yana taimakawa wajen yaɗa bayanai cikin gaggawa.

3. Intanet yana ba da damar bayyana ra’ayoyi cikin sauƙi, waɗanda suka shafi siyasa da zamantakewa da makamantansu.

4. Intanet yana ba da damar kallon abubuwan da suke gudana kai tsaye a waɗansu wurare na kusa ko na nesa ta hanyar fasahar nuna abu kai tsaye (livestreaming).

5. Intanet yana ba da damar kauce wa hasarar kuɗi da dukiya ta hanyar adana kuɗi a bankunan zamani tare da amfani da tsarin taransifa.

6. Intanet yana ba da damar samar da makarantu da halartar su a sauƙaƙe ba tare da wahalar da jiki ko neman wurin zama da bayyanannun kayan aikin koyarwa ba.

7. Intanet yana ba da damar samun bayanai masu muhimmanci game da fannonin rayuwa, kamar kiwon lafiya da tarihi da al’adu da al’ummomi da makamantansu.

8. Intanet yana ba da damar samun shawarwari daga abokai ko waɗansu mutane da suke ba da haske da ƙarfafa guiwa a kafafen intanet daban-daban.

9. Intanet yana samar da ayyukan yi ga mutane da dama.

10. Intanet yana samar da hanyoyin adana bayanai cikin sauƙi tare da kaiwa gare su a duk lokacin da ake buƙata.

11. Intanet yana samar da hanyoyin gudanar da kasuwanci a sauƙaƙe.

12. Intanet yana taimaka wa lafiyar ƙwaƙwalwa a matsayin wani abokin hira da ɗebe kewa.

13. Intanet yana taimakawa a ɓangaren tafiye-tafiye, ta hanyar taswirorin wurare kamar Google Map da makamantansu.

14. Intanet yana taimakawa a ɓangaren tsaron ƙasa da na yankuna da na ma’aikatu.

15. Intanet yana taimakawa wajen adana muhimman bayanai da suka shafi al’adu da adabi da harshe da tarihi da sauran nau’o’in ilimummuka daban-daban.

16. Intanet yana taimakawa wajen aikin haɗin guiwa cikin sauƙi tsakanin mutanen da suke da nisa da juna.

17. Intanet yana taimakawa wajen duba yanayi tare da tsara gudanar da lamura ta la’akari da yanayin da ake sa ran fuskanta, kamar ruwan sama ko iska da sauransu.

18. Intanet yana taimakawa wajen gwagwarmayar neman ‘yanci, musamman ta hanyar shirya zanga-zangar lumana da tattauna ra’ayoyi da mafita game da waɗansu ƙalubalen danniya ko wariya ko rashin adalci da al’umma suke fuskanta.

19. Intanet yana taimakawa wajen kai saƙo ko samun saƙo daga wata uwa duniya, ko tura buƙatar wani abu kamar kiran direban mota da makamantansu.

20. Intanet yana taimakawa wajen rage cunkoson ababen hawa yayin da ya kasance mutane na ayyuka daga gida a maimakon zuwa ofisoshi.

21. Intanet yana taimakawa wajen sadarwa a sauƙaƙe.

22. Intanet yana taimakawa wajen samar da dandali da gidajen nishaɗantarwa.

23. Intanet yana taimakawa wajen samun ƙawararrun ma’aikatan wucin-gadi (freelancers) domin gudanar da ayyuka masu buƙatar ƙwarewa da fasaha.

24. Intanet yana taimakawa wajen samun sababbin abokai.

25. Intanet yana taimakawa wajen sanya ido ga gida ko wurin aiki yayin da ake wani wuri na daban, ta hanyar kyamarorin zamani da suke tura hotuna da sautuka da bidiyoyi ta intanet.

26. Intanet yana taimakawa wajen fahimtar al’adun al’ummomi cikin sauƙi.

Duk waɗannan (da ma waɗansu da wataƙila tunani bai kai kansu ba) suna daga cikin nau’o’in alfanun da intanet ya zo da su, waɗanda kuma Hausawa suna daga cikin al’ummomin da suke cin gajiyarsu.

3.5 Tasirin Hausawa a Kan Intanet

Masu iya magana sun ce: “Idan an bugi jaki, sai a bugi taiki.” A wannan gaɓa, yana da kyau a fahimci cewa tasirin da ake samu bai taƙaita ga wanda intanet yake yi a kan Hausa da Hausawa ba. Su ma Hausawa suna da tasiri a kan intanet. Ana iya fahimtar hakan tun daga yadda ake samar da gurabu da ba da kulawa ta musamman ga Hausa da Hausawa a intanet.

A fannin kasuwancin kan intanet, an sanya Hausa a matsayin ɗaya daga cikin harsunan da ake mu’amala da su a kan kafar hadahadar kuɗin intanet ta Paxful (https://paxful.com) a farkon shekarar 2021. Wannan yana nuni ga muhimmancin Hausawa a kan wannan kafa da tasirin da suke da shi na yin ciniki a cikinta . A duba hoton da yake ƙasa:

Hoto Na 3.10: Zaɓin Harshen Hausa a Kan Kafar Paxful

Madogara: Shafin shiga akawun ɗin Paxful (https://accounts.paxful.com/login/)

Tasirin Hausa a duniyar intanet ya kai wani mataki inda har ta samu shiga cikin jerin harsunan da ake amfani da su a kafar Fesbuk. “Yanzu haka masu amfani da shafin da dama suna yi ne ta hanyar amfani da harshen Hausa a matsayin harshen umurni” (Morison a cikin ’Yartsakuwa, 2017 sh. 26). Masu amfani da Fesbuk suna da damar mayar da saitin akawun ɗinsu cikin harshen Hausa.

Bayan haka, kamfanin Fesbuk yana ba da dubban ɗaruruwan rubuce-rubuce da aka yi a kan Fesbuk domin a fassara su zuwa harshen Hausa. Duk wani rubutu da aka yi kan Fesbuk cikin wasu harsuna daban, mutum yana da damar duba fassarorinsu cikin harshen Hausa. Idan ya kasance ba a fassara su zuwa Hausa ba a daidai lokacin da aka duba, injin ɗin Fesbuk zai yi ƙoƙarin fassara su ta hanyar amfani da ilimin makamantan fassarori da suka gabata. Hoton da yake ƙasa ya kawo misalin akawun ɗin Fesbuk cikin harshen Hausa:

Hoto 3.11: Tsarin Fesbuk Cikin Harshen Hausa

Madogara: Akawun Ɗin Abdulrahman Muhammad Manga na Fesbuk

A hoto na 3.11 da yake sama, za a iya lura da cewa akawun ɗin Fesbuk ɗin cikin harshen Hausa yake. Dukkanin ɓangarorin akawun ɗin an sanya sunayensu ne cikin harshen Hausa. Haƙiƙa wannan ci gaba ne sosai ga harshen. Hakan kuwa ya samo asali ne sakamakon tasirin da Hausawa suke da shi a wannan kafa ta Fesbuk, sakamakon yawansu da yanayin amfaninsu da kafar.

Yayin da aka bincika jerin harsunan da ake iya amfani da su a kan Fesbuk, za a tarar da cewa ba su kai ɗari da hamsin (150) ba (har ya zuwa ranar 17 ga watan Fabarairu na shekarar 2024). Kada a manta da cewa, harsunan duniya ba su gaza dubu bakwai (7,000) ba (Bunza, 2019 sh. 7). Ko Yoruba da Igbo da suke bi ma Hausa cikin harsunan Nijeriya ba su da gurbi a Fesbuk.

Bugu da ƙari, kamfanin Gogul ya daɗe da ba wa Hausa muhimmanci. Yakan fitar da dubban ɗaruruwan jumloli da kalmomi a-kai-a-kai domin fassara. Kamfanin yana da injin fassara wanda aka fi sani da Google Online Translator (Injin Ɗin Fassarar Gogul Na Kan Intanet). Daga cikin harsunan da suke kan wannan tsari har da Hausa. Kasancewar harshen Hausa a kan wannan kafa na nuni da tasirinta a duniyar intanet. Manyan kamfanonin da suke ire-iren waɗannan muhimman ayyuka, ba sa yi har sai idan akwai wani alfanu da za su samu daga hakan.

Wani ƙalubale na wannannan injin ɗin fassara shi ne, yana iya kasancewa a ci karo da fassarar da ba ingantacciya ba. Hakan yana faruwa ne kasancewar yayin da jumlar da aka bincika ba ta da fassara a cikin injin ɗin, to injin zai ƙirƙiri fassararta. Zai ƙirƙiri fassarar ne ta hanyar amfani da ilimin fassarori makamantanta da suke kan injin ɗin. A kullum kamfanin yana ƙara inganta tsarin. A ƙasa an ba da misalin fassara mai inganci da marar inganci waɗanda aka ɗauko daga injin fassara na Gogul ranar 28 ga watan Fabrairun shekarar 2024:

Hoto 3.12: Fassara Mai Inganci Daga Injin Fassara na Gogul

Madogara: https://www.google.com/search?q=english+to+hausa

A hoto na 3.12 da aka kawo a sama, za a iya lura da cewa fassarar da injin na Gogul ya bayar tana da inganci. A ƙasa an kawo misalin fassara mai rauni (duba hoto na 3.13):

Hoto 3.13: Fassara Marar Inganci Daga Injin Fassara na Gogul

Madogara: https://www.google.com/search?q=english+to+hausa

A hoto na 3.13 da yake sama, za a iya lura da cewa, fassarar da injin na Gogul ya bayar tana da rauni. Ya fassara “liar” a matsayin “karya” a maimakon “maƙaryaciya”. Bayan haka, bai yi amfani da baƙin /ƙ/ mai ƙugiya ba. Ko bayan haka, an yi amfani da Bagwariyar Hausa (suka ce) wanda hakan yake nuni da fassarar injin ce kai tsaye.

Ko bayan Gogul, akwai waɗansu injunan fassara a kafafen intanet waɗanda Hausa take ɗaya daga cikin harsunan da suke kansu (supported languages). Wasu kuwa ƙamusoshin fassara ne daga cikin harshen Hausa zuwa wasu harsuna daban, ko kuma daga wasu harsuna zuwa harshen Hausa. A ƙasa an kawo misalan wasu daga ciki:

1. Bargery Online Dictionary (Ƙamusun Bargery na Kan Intanet). Adireshinsa shi ne: http://maguzawa.dyndns.ws/.

2. Hausa Dictionary (Ƙamusun Hausa). Adireshinsa shi ne: http://hausadictionary.com/Main_Page.

3. Stars 21 (Taurari 21). Adireshinsa shi ne: https://www.stars21.com/translator/english_to_hausa.html.

4. Translation 2 (Fassara 2). Adireshinsa shi ne: https://translation2.paralink.com/English-Hausa-Translator/.

5. Translator (Mai fassara). Adireshinsa shi ne: https://imtranslator.net/translation/hausa/to-english/translation/.

Bugu da ƙari, akwai manhajojin fassara daban-daban da ake iya amfani da su a kan wayoyin salula. Ana iya sauƙe ire-irensu daga rumbunan manhajoji kamar PlayStore ko F-Droid da sauransu. A ƙasa an kawo misalai cikin hoto:

Hoto Na 3.14: Misalan Manhajojin Fassara Zuwa Harshen Hausa

Madogara: Rumbun Manhajoji na PlayStore.

A ɓangare guda kuwa, kafar Wikifidiya (Wikipedia) fitacciya ce a duniyar intanet.[2] Da wuya a binciki wata kalma a injin nema na Gogul ba tare da an ci karo da zaɓin Wikifidiya ya fito a shafin farko ba. Rubuce-rubucen wannan kafa ya shafi dukkanin ɓangarorin rayuwa tun daga kan siyasa da zamantakewa da addini da tarihi har zuwa kiwon lafiya da harsuna da al’adu da dai sauransu. A yanzu haka, wannan kafa ta fara samar da bayanai cikin harshen Hausa.[3] Babu makawa wannan kafa za ta taimaka wa harshen matuƙa wajen yaɗuwa da yayatuwa a duniya.[4] A ƙasa an kawo misalin shafin farko na wannan kafa cikin hoto.

Hoto 3.15: Kafar Wikifidiya ta Hausa

Madogara: Shafin farko na Wikifidiyan Hausa (https://ha.wikipedia.org/wiki/Babban_shafi)

A hoto na 3.15 da aka kawo a sama, za a iya lura da cewa wannan shafi na Wikifidiya cikin harshen Hausa yake. A zuwa lokacin da aka ɗauki hoton (ranar 28 ga watan Fabrairu, shekarar 2024), an ɗora rubuce-rubuce guda dubu talatin da takwas da ɗari biyar da sittin da bakwai (38,567) a kansa. Wannan ya nuna yadda shafin yake ci gaba sosai. Dalili kuwa shi ne, a ranar 25 ga watan Maris na shekarar 2020, maƙalun da suke kan shafin sun kasance dubu huɗu da ɗari bakwai da tara (4,709) kawai.

Za a iya fahimtar wani tasirin Hausawa a kan intanet daga al’amarin da ya faru na dakatar da ayyukan Tuwita (Twitter) a Nijeriya (5 ga watan Yunin shekarar 2021 zuwa 13 ga watan Janairun shekarar 2022). Duk da cewa wannan ya shafi Nijeriya ne baki ɗaya, ba Hausawa kawai ba, Hausawan suna daga cikin waɗanda ake yawan kallon rubuce-rubucensu a kan wannan kafa. Katse harƙallolin Tuwita a Nijeriya ya yanyo wa kamfanin hasarar kuɗaɗe masu tarin yawa.[5]

Adadin Hausawan da suke kan manhajar TikTok ma yana nuni da tasirinsu a kan intanet. Dubban Hausawa maza da mata ne suke amfani da wannan kafa. Suna gudanar da harƙalloli daban-daban tun daga kan abin da ya shafi barkwanci da nishaɗantarwa da wa’azantarwa har zuwa kan koyar da nau’o’in ilimomi daban-daban.[6]

---

[1] A Ingilishi ya rubuta cewa: “The possible action that we take is to preserve and promote our oral traditions by the use of digital technology, creating a comprehensive and database of our oral traditions.”

[2] Domin ƙarin bayani a kan wannan kafa ana iya duba https://wikipedia.org.

[3] Shafin farko wanda ake kira “gida” (home page) na Hausa da yake kan kafar Wikifidiya yana da adireshi kamar haka: https://ha.wikipedia.org/wiki/Babban_shafi.

[4] Ya rage ga masana da manazarta Hausa da su shiga a dama da su cikin harkar bunƙasawa da inganta wannan kafa. Koma bayan haka, kafin a farga, ɓarnar da za a yi wa Hausa a ilimance ba za ta misaltu ba!

[5] Domin samun ƙarin bayani, ana iya duba BBC Hausa (2022).

[6] An kawo cikakken bayanin harkokin Hausawa a kan TikTok a babi na huɗu.