An Ciro Daga: Bakura, A.R., & Sani, A-U. (2026). Zogale a ƙasar Hausa: Magani, abinci, tattalin arziki. SAS Publishers. ISBN: 978-978-63958-1-4. https://doi.org/10.5281/zenodo.22682300
SADAUKARWA
Mun sadaukar da wannan littafin ga iyaye da malamanmu da
duk waɗanda suka taka rawar gani
wajen karatu da gwagwarmayar rayuwarmu har zuwa yau.
Jinjina
ta musamman ga mutanen ƙwarai da suke aikata aiki
nagari; tare da kira zuwa ga jama’a a kan gudanar da nagartattun ayyuka.
Da sunan
Allah Mai Rahama, Mai Jin Ƙai. Allah ya yo daɗin salati ga Manzon Tsira,
Muhammadu (SAW), ya ƙara masa rahama tare da
iyalansa da sahabbansa da mabiya tafarki nagari har ya zuwa ranar ƙiyama.
A har
kullum, muna jaddada godiyarmu ga iyaye da malamanmu da suka
sha ɗawainiyoyin
rayuwa da mu,
saboda mu zama nagartattun mutane. Sun yi ƙoƙari a rayuwarmu tun daga kan tarbiyantarwa har zuwa
jagoranci a tafarkin neman ilimi da aiki da shi, da kuma shawarwari nagartattu.
Allah ya jiƙan marigaya a cikinsu. Waɗanda muke kan hanya tare da su, Allah ya ƙara mana imani da albarkar
rayuwa da za su kai mu ga kyakkyawan ƙarshe.
Muna miƙa godiya ta musamman ga malaman da suka sadaukar da lokutansu
domin dubawa da ba da shawarwari don daidaita alƙiblar
wannan littafi, wato:
Ø Prof. Salisu Ahmad Yakasai (UDUSOK)
Ø Prof. Yakubu Aliyu Gobir (UDUSOK)
Ø Dr. Jibril Yusuf (KASU)
Ø Malam Ibrahim Dalha (SLU)
Muna ɗimbin godiya ga dukkannin
malamai da ma’aikata da suke Jami’ar Gwamnatin Tarayyara Gusau, musamman waɗanda suke Sashen Koyar da Harsuna da Al’adu .
Muna miƙa ɗimbin godiya da yabo ga waɗanda suke ƙarfafa mana guiwa a wannan
fanni na bincike da rubuce-rubucen ilimi, wato:
Ø Prof. S. M. Gusau (BUK)
Ø Prof. AB. Yahya (UDUS)
Ø Prof. Haruna A. Birniwa (UDUS)
Ø Prof. I. Malumfashi (KASU)
Ø Prof. Tukur Adamu (FUGUSAU)
Ø Prof. Aliyu Moyi (FUGUSAU)
Ø Prof. Lawal Sa’ad (FUGUSAU)
Ø Prof. I.S.S. Abdullahi (UDUS)
Ø Prof. Ahmad Galadima (FUGUSAU)
Ø Dr. Mas’ud Bello (FUGUSAU)
Ø Dr. Musa Fadama Gummi (FUGUSAU)
Ø Dr. Aliyu G. Tsafe (UDUS)
Ø Dr. Bello M. Janbako (FUGUSAU)
Allah ya
saka wa kowa da mafificin alkhairi. Amin.
Jinjina
ta musamman ga dukkannin mutanen ƙwarai da suke da
wankakkiyar zuciya a duk inda suke.
Mun gode.
Dr. Adamu Rabi’u Bakura
Dr.
Abu-Ubaida Sani
MUƘADDIMA
Da sunan
Allah (SWT) mai jinƙai da rahama.
A tsawon
zamuna da suka gabata, Allah (SWT) ya tanadar wa da al’umma hanyoyin warkar da
cututtuka, wato tun ma kafin samuwar mutane masu harhaɗa magunguna. Daga cikin
mafi ɗaukaka na
wannan baiwa shi ne Moringa olefera (ZOGALE) wato wani tsiro da yake da
sinadarai da yawa da suke warkar da cututtuka. Samuwar wannan littafi mai
suna: Zogala a Ƙasar Hausa (Magani, Abinci,
Tattalin Arziƙi), ya zo a lokacin da ya
dace. A ƙasashen Afirka da Asiya da kuma sauran wurare, al’umma na bukatar
magunguna masu sauƙi da ƙarfin warkar da matsanantan
cututtuka kamar na matsalar rashin abinci mai gina jiki. Zogale ne maganin irin
waɗannan
cututtuka na dauri da kuma na zamani.
Kama daga
ganyensa da yake ɗauke da sinadarai, zuwa ‘ya’yansa da suke tace ruwa da kuma
saiwarsa da bayansa da ake amfani da su a magungunan gargajiya, kowane ɓangare na wannan itaciya
yana da magani. Wannan littafi yana da muhimmanci saboda ya haɗe tudu biyu, wato ta haujin
gargajiya da aka daɗe ana warkar da cututtuka irin su kumburi da ciwon suga da hawan
jini da kamari (wato kamuwa da cuta); da kuma ɗimbin sakamakon
bincike-bincike da nazarce-nazarce a kimiyance da suka tabbatar da waɗannan fa’idoji. Bugu
da ƙari, an yi amfani da harshe mai sauƙi dangane
da yadda Zogale yake aiki a jiki da yadda za a yi amfani da shi ba tare da wata
matsala ba da kuma yadda za a shuka shi domin iyali da lafiyar al’umma.
Littafin zai amfani ɗalibai da masu bincike da nazari da jami’an kiwon lafiya da manoma
da kuma masu tanadin kiwon lafiya. Marubutan littafin sun yi gagarumin aiki na
ilmantar da al’umma matsayin Zogale na magani da abinci da kuma tattalin arziƙi. Allah (SWT) ya saka musu da mafificin alheri.
Farfesa Salisu Ahmad
Yakasai, FLAN
Darakta, Cibiyar Nazarin
Hausa,
Jami’ar
Usmanu Danfodiyo Sakkwato.
It is
with profound delight and a deep sense of intellectual excitement that I write
this foreword for the remarkable work, "Zogale a Ƙasar Hausa (Magani, Abinci, Tattalin Arziki)" by Dr. Adamu Rabi'u Bakura and Dr. Abu-Ubaida Sani. This
book represents a significant milestone in the documentation of indigenous
knowledge, bridging the gap between traditional wisdom and modern scientific
inquiry.
The
Moringa tree (Moringa oleifera Lam.), known as Zogale in
Hausa, is no stranger to those familiar with the landscapes of West Africa. For
centuries, it has stood as a silent yet powerful companion to the Hausa people,
offering sustenance, healing, and economic opportunity. Yet, despite its
ubiquitous presence in our farms, backyards, and markets, the full extent of
its value has often been underappreciated or confined to oral traditions. This
book changes that narrative.
What
makes this work particularly commendable is its comprehensive approach. The
authors have meticulously examined Zogale from three critical dimensions of
human life: medicine, nutrition, and economics. They have not only documented
the traditional uses of the tree but have also validated these practices
through contemporary scientific research, citing studies from botanists,
pharmacologists, and nutritionists across the globe. This dual perspective
(grounded in both cultural heritage and modern science) makes the book an
invaluable resource for scholars, healthcare practitioners, farmers,
entrepreneurs, and anyone interested in sustainable development.
The
structure of the book is equally thoughtful. Beginning with the origins and
spread of Zogale, the narrative takes readers on a journey through time,
tracing the tree's migration from South Asia to Hausaland. The chapters on
medicinal applications are particularly enlightening, detailing over one
hundred ailments that Zogale can address, from diabetes and hypertension to
skin conditions and digestive disorders. The sections on nutrition reveal the
astonishing richness of Zogale's leaves, seeds, and flowers, comparing their
nutritional content to more familiar foods like milk, carrots, and oranges.
Finally, the exploration of Zogale's economic potential offers practical
pathways for income generation, from farming and selling fresh leaves to
producing powdered supplements and oil for international markets.
I am
especially impressed by the authors' commitment to preserving indigenous
knowledge while embracing scientific validation. They have interviewed
traditional healers, gathered oral testimonies, and studied local practices,
ensuring that the voices of those who have carried this knowledge for
generations are heard and respected. At the same time, they have drawn on
research from institutions across the world, from Nigeria to India, Senegal to
the United States, demonstrating that Zogale is not merely a local curiosity
but a global treasure.
This book
also serves as a call to action. In an era of climate change, food insecurity,
and rising healthcare costs, Zogale offers a sustainable and affordable
solution. It grows in harsh conditions, requires minimal resources, and
provides exceptional nutritional and medicinal benefits. By promoting the
cultivation and utilization of Zogale, we can enhance food security, improve
public health, create employment opportunities, and reduce dependence on
expensive imported medicines and supplements.
I am
confident that this book will find a wide audience. For students and
researchers, it offers a rich source of data and references. For healthcare
practitioners, it provides alternative and complementary approaches to
treatment. For farmers and entrepreneurs, it opens doors to new economic
ventures. For the general reader, it is an accessible and enlightening
introduction to the wonders of a tree that truly deserves to be called a
"miracle."
Dr.
Bakura and Dr. Sani have done a great service to scholarship and to humanity.
Their work exemplifies the best of what academic research can achieve: The preservation of cultural heritage, the advancement of
scientific knowledge, and the promotion of human welfare. I pray that this book
receives the attention it deserves and that it inspires further research,
innovation, and action.
May Allah
bless the authors, enrich their efforts, and make this work a source of benefit
for generations to come. Amin.
Prof. Yakubu Aliyu Gobir
Department of Nigerian
Languages
Usmanu Danfodiyo
University, Sokoto
August, 2026.
Godiya ta
tabbata ga Allah maɗaukakin sarki, Mahaliccin kowa da komai, wanda in ya ba ka ka
samu, in kuwa ya hana ka babu mai iya ba ka. Tsira da aminci su ƙara tabbata ga Annabinsa Muhammad (S.A.W) da iyalansa da
sahabbansa baki ɗaya.
Na yi
matuƙar farin ciki da na samu damar karanta wannan littafi daga farko
har ƙarshensa. Shi
ne ya ba ni damar fahimtar abin da littafin ya ƙunsa na ilimi da kuma
tsinkayar irin alfanun da al’umma za ta samu daga cikin wannan hoɓɓasa na marubutansa.
Alal haƙiƙa ilimi ya kasance wani abu wanda
ba shi da na biyu, domin babu abin da ake kwatantawa da shi. Duk kuwa abin da aka nemi kwatanta shi da ilimi to akan ga
kasawarsa nan take. Wannan ya tabbata a cikin faɗin Allah (S.W.T) a
littafinsa mai tsarki; Alƙur’ani, a sura ta 39 aya ta
9, inda Allah ya ce: “Shin ko masu ilimi za su taɓa zama daidai da waɗanda ba su da shi....”. Idan aka duba za a ga cewa wannan ƙalubale ne gare mu da kuma zaburarwa wajen tashi haiƙan domin neman ilimi.
Tabbas
wannan littafi mai suna Zogale a Ƙasar Hausa, ya tattara ilimi mai
zurfi da faɗi dangane
da dukkan abin da ya shafi amfanin wannan itaciya mai albarka. Marubutan
littafin sun yi ƙoƙari wajen yin gamsasshen bayani dangane da zogale da amfaninsa ta
fuskoki da dama. Sun kuma fayyace bayanai ta yadda ba lallai
sai mai zurfin ilimi kaɗai zai iya fahimtar abin da littafin ya ƙunsa ba. Wannan ya nuna cewa, littafin zai amfani al’umma a dukkan matakai na ilimi tun
daga ƙasa har sama.
Tun da
farko marubutan wannan littafi sun kawo tarihin samuwar zogale da asalinsa
wanda suka danganta shi daga samuwar ɗan’adam a doron ƙasa. Babban abin birgewa
dangane da wannan littafin shi ne, yadda ya kawo muhimmancin zogale ta manyan
fuskokin rayuwa guda uku; wato ta fuskar abinci domin maganin yunwa, da magani
domin kula da lafiya warkar da cututtuka da kuma tattalin arziƙi domin samun abin gudanar da rayuwa. Wani abin sha’awa dangane da
littafin shi ne, inda ya yi bayanin cututtuka sama da 100 da zogale yake iya
magance su ta hanyoyin sarrafawa mabambanta. Ba kamar yadda aka saba yin
bayanin magungunan Hausawa na gargajiya ba, wato a kawo su a tsintsar
gargajiyarsu - a’a, wannan littafi ya ƙunshi bayanai da suka nuna
cewa an gudanar da bincike na zamani a kimiyyance da kuma likitance, wajen
tabbatar da ayyuka da magungunan cututtuka da dama da zogale yake iya yi.
A ƙarshe, ina kira ga dukkan al’umma a kowane mataki na ilimi, da su
rungumi wannan littafi don ya zama wani abin dogaro dangane da abin da ya shafi
amfanin zogale ga ɗan’adam. Riƙo da littafin hannu bibiyu zai taimaka ƙwarai da gaske wajen bunƙasa samar da abinci da
kiwon lafiya da tattalin arziƙi, sannan kuma zai agaza wajen bunƙasa ilimi.
Ina
addu’ar Allah ya saka wa marubutan littafin da alheri, ya sanya albarka a cikinsa , ya sa ya zamo mai amfani ga al’umma baki ɗaya.
Jibril Yusuf Dokan Lere,
Ph.D.
Sashen Harsunan Nijeriya da
Kimiyyar Harshe,
Jami’ar Jihar Kaduna.
11-08-2026
Dukkan godiya da yabo sun tabbata ga Allah Maɗaukakin Sarki; wanda shi ne ya hore wa wasu
daga ciki bayinsa ilimin abubuwa da dama. Tsira da amincin Allah su ƙara tabbata ga shugabanmu Annabi Muhammadu,
mai gaskiya kuma abin gaskatawa. Yardar Allah ta cigaba da yalwata ga iyalan
gidansa da sahabbansa da kuma masu ƙoƙarin koyi da su har ya zuwa
ranar sakamako.
Samuwar wannan littafi yana ƙara gwada mana masana da manazartanmu ba a kwance suke
ba. Suna bakin ƙoƙarinsu wajen sanar da mu nau’o’in ilimin da suka faku a
gare mu. Wannan littafi dai yana ƙunshe da babuka guda huɗu. Babi na farko ya mayar da hankali a kan fito mana da
tushen samuwar itaciyar zogale a duniya da kuma yadda ta yaɗu a ƙasashen Afirka har ta gangaro ƙasar Hausa. Babi na biyu kuwa, ya tunkari fayyace mana
alfanun itaciyar zogale a fannin maganin cututtukan da suke addabar jikin ɗan’adam a ciki da wajensa. Shi kuwa babi na
uku, ya tattauna ne a kan gurbin da zogale yake da shi a cimakar Bahaushe ta
gargajiya da kuma ta zamani. Babi na huɗu kuwa, ya kalli amfanin itaciyar zogale ta fuskar bunƙasa tattalin arzikin al’umma.
Haƙiƙa, marubutan wannan littafi sun yi tsinkaya da hangen
nesa mai kyau. Samun littafi irin wannan zai haska wa al’umma muhimmancin
itatuwa da tsirran da suke kewaye da su. Haka kuma, al’umma za su ƙara gaskata abin da magabata suke cewa,
maganin cututtukan al’umma yana kewaye da su. Illa iyaka, al’ummar suna cikin
yanayin nan ne da Hausawa suke cewa: “Raƙumi da kayan ruwa ƙishi zai kar shi.” Wani abin armashi, marubutan ba
bayanin magani ko abincin da ake sarrafawa da itaciyar zogale ko wasu sassan
jikinta kawai suka yi ba. Sun yi ƙoƙarin yi wa bayanansu turke
da wata mabuɓɓuga ta ilimin kimiyyar
zamani, saboda su ɗaure akuyarsu a gindin
magarya.
Ina kira da hukumomin lafiya da makarantu a kowane mataki
da wuraren da ake sarrafa abinci a kan cewa, su nemi wannan littafi,
saboda ɗimbin alfanun da yake
tattare da shi.
Ina roƙon Allah Maɗaukakin Sarki ya saka wa Dr. Adamu
Rabi’u Bakura da Dr. Abu-Ubaida Sani da mafificin alheri a
kan wanan gagarumin aiki da suka gudanar. Allah ya ƙara musu basira da ƙwarin guiwa ta yadda za mu ci gaba da amfanuwa da ɗimbin ilimin da ya ba su.
Mal. Ibrahim Dalha
Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya da Kimiyyar Harshe,
Jami’ar Sule Lamiɗo Kafin-Hausa,
Jihar
Jigawa.
18 ga Agusta, 2026.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.