Cite this article as: Muhammad A. S., (2026). Zihafi Asbi Da Zihafi Ilmari A Nazarin Arulin Waƙoƙin Hausa. Zamfara International Journal of Humanities, 4(2), 46-52. www.doi.org/10.36349/zamijoh.2026.v04i02.005
ZIHAFI ASBI DA ZIHAFI ILMARI A NAZARIN ARULIN WAƘOƘIN HAUSA
Na
Abubakar Sarki Muhammad
Sashen Harsuna da Al’adun Afirka, ami’ar Ahmadu Bello,
Zariya
Tsakure:
Wannan muƙala ta tattauna sosai a kan wasu zihafai ne guda biyu da manazarta
arulin rubutattun waƙoƙin Hausa suka ce ana karo da su a duk lokacin da ake
auna karin waƙa. Takardar ta binciko yadda waɗannan zihafai suke da dangantakar
da ke tsakaninsu da kuma irin rawar da suke takawa. An yi wannan aiki ne ta
hanyar duba ƙafafuwa biyu da zihafan ke kamawa da kuma dangantakar da waɗannan
ƙafafuwa ke da ita da junansu. Daga ƙarshe wannan nazari ya gano cewa zihafi
Asbi da zihafi ilmaari tamkar Ɗanjuma ne da Ɗanjummai a cikin ra’in da aka ɗora
aikin a kai wato Khalili.
1.1
Gabatarwa
Manufar
wannan muƙala ita ce nuna ma’ana da
dangantakar da ke tsakanin zihafi Asbi da zihafi Ilmari a nazarin arulin
rubutattun waƙoƙin Hausa. A ƙoƙarin
yin haka muƙalar za ta taɓo dangantakar da ke
tsakanin waɗannan zihafai biyu tun daga ƙafufuwan da suke taɓawa ya zuwa rawar da kowannensu yake takawa a wajen nazarin kari. Kafin a kai ga wannan batu ya zama
wajibi a kawo ma’anar aruli da kuma
tarihinsa.
2.1
Ma’anar Aruli
Aruli hanya ce ta auna waƙoƙi rubutattu don gano karin da aka ɗora waƙa a kai da tabbatar da daidaituwar
karin da kuma dalilin rashin daidaituwarsa idan ya fanɗare. An jima ana aiwatar da wannan aiki.
Shekaru kaƙan kawai bayan hijirar
Annabi Muhammadu (SAW) zuwa birnin Madina daga Makka, wani Shehun malami da aka
fi sani da suna Al Khalil Bn Al Farahidi ya fito kuma ya yayata wannan nazari,
ya ƙara fito da shi fiye da tunani. Shi ne ya tsara karuruwa da ƙafafuwansu, waƙanda
tare da taimakonsu ne ake iya auna waƙoƙi a wannan zamani.
Kalmar ARUD kamar yadda abin yake, an
same ta ne daga Larabci. Ana nufin YU RADDU wato mayar da martani ga marerin waƙa.
Tun can baya, wannan shi aka fi sani da ilmin waƙa (ilm al shi’ir.
Wasu masana sun ambata cewa wata
ma’anar ta ARUD da Larabci na nufin TURKEN tanti
irin wanda Larabawa kan kakkafa a cikin hamada, ya zama kamar ƙakin kwanansu
don tsananin zafin rana.
2.2 Tarihin
Aruli
Tarihin aruli kamar yadda Amin (1977)
ya ce, ya faro ne tun kafin bayyanar Annabi Muhammadu (SAW). A wannan lokacin Girkawa ke gabatar da nazarin musamman
domin suna da rukunin wasu makaƙa da kan gabatar da harkokin kiƙa masu yawa
tare a lokaci guda. A wannan lokaci su aka fi sani da makaɗan rukuni.
Masana
da dama sun ba da gudummuwarsu a nazarin arulin Hausa. Greenberg (1949, 1960)
da Hiskett (1975) da Galadanci (1975) da Sani (1978) da Sipikin (1978) da Wali
(1979) da Muhammad (1980) da Junaidu (1981) da kuma Schuh (1985, 1987, 1988, 1999).
Greenberg shi ne ya share fage a wannan
fagen nazari a Hausa (Zulyadaini
2003). Ya gano karuruwa guda uku na Larabci da ake iya samunsu cikin waƙoƙin
Hausa. Waƙannan karuruwa kuwa su ne Wafir
da Kamil da Mutaƙarab. Greenberg (1960) ya ƙara da cewa yin amfani da waƙannan
karuruwa na Larabawa ya zama tilas ne saboda dangantaka da ke tsakanin harshen
Larabci da harshen Hausa musamman dangane da tsawo da gajartar gaɓoɓi da duka
harsunan biyu ke da su. Shi ma Hiskett (1975), ya gano cewa wasu waƙoƙin ƙarni
na goma sha tara (19) sun yi amfani da karuruwan Basit da Kamil da Khafif da Mutadarak da Mutaƙarab
da Rajaz da Ramal da Sari’un da kuma
Wafir. Daga cikin jimillar karuruwa
goma sha shida da Larabawa ke amfani da su wajen gina waƙoƙinsu, wato Hausa na
amfani da tara ke nan.
Galadanci (1975) shi kuma ya gano wasu ƙarin
karuruwan waƙoƙin Larabawa guda huƙu da ake amfani da su wajen gina rubutattun
waƙoƙin Hausa. Waƙannan karuruwa su ne Madid
da Hajaz da Munsarih da kuma Muƙtadab.
Ya kuma tabbatar da duk karuruwan da Hiskett (1975) ya gano in ban da Sari’un. A cewarsa Hausa na da karuruwa guda goma sha uku da
suka aro daga karuruwan waƙoƙin Larabci. Shi kuma Sani (1978) cewa ya yi akwai
karuruwa guda goma sha huɗu na Larabci da suka dace da waƙoƙin Hausa. Ya gano
ƙarin karin Mujtaz, wato dai ya ƙaro
ɗaya bayan sha ukun Galadanci. Ya ce duka waɗannan karuruwa ana samun su ne ta
hanyar yin amfani da ƙafafuwa.
Shi kuwa Tilde A.U (2016) rubuta waƙoƙi
ya yi na ƙashin kansa da Hausa a kan duka karuruwan nan goma sha shida da
Larabawa ke amfani da su. Ana iya cewa ke nan ya gano ragowar kari Mudari’u da Sari’un.
3.1
Ƙafafuwan Arulin Hausa
Ƙafa
ita ce kanwa uwar gami a nazarin kari. Ita ce ake dubawa a ce waƙa ta yi kyau. ita ce kuma ake dubawa a
ce akwai illa ko kuma akwai zihafi a cikin waƙa.
Dunfawa (2003) ya nuna cewa ƙafa ita ce wani sauti da ake samu ta hanyar harhaƙa gaɓoɓi uku ko
fiye. Masana irinsu Bello (2013) da
Bello (2022) da Aminu (1977) duk sun tsaya a kan cewa akwai ƙafafuwa guda goma
da ake amfani da su wajen auna rubutattun waƙoƙin Hausa. Ga yadda suke:
|
SUNAN ƘAFA |
TSARI |
MAZAUNIN TURKE |
|
FA-UU-LUN |
v ‒ ‒ |
0-00-00 |
|
MA-FAA-II-LUN |
v ‒ ‒ ‒ |
0-00-00-00 |
|
MA-FAA-A-LA-TUN |
v ‒ v v ‒ |
0-00-0-0-00 |
|
FAA-I-LAA-TUN |
‒ v ‒ ‒ |
00-0-00-00 |
|
FAA-I-LUN |
‒ v ‒ |
00-0-00 |
|
MUS-TAF-I-LUN |
‒ ‒ v ‒ |
00-00-0-00 |
|
FAA-I-LAA-TUN |
‒ v ‒ ‒ |
00-0-00-00 |
|
MU-TA-FAA-I-LUN |
v v ‒ v ‒ |
0-0-00-0-00 |
|
MAF-UU-LAA-TU |
‒ ‒ ‒ v |
00-00-00-0 |
|
MUS-TAF-I-LUN |
‒ ‒ v ‒ |
00-00-0-00 |
An
kasa waƙannan ƙafafuwa ne zuwa gidaje biyu. Akwai manyan ƙafafuwa ko ‘yan asali
da kuma ƙananan ƙafafuwa ko ‘yan rakiya. Manyan ƙafafuwa guda huƙu ne, su ne ƙafa
ta ƙaya zuwa ƙafa ta huɗu.
Kowace ƙafa tana da wani abu da ake kira
turke. Turken manyan ƙafafuwa duka
a farko yake, na ƙananan ƙafafuwa kuma wasu na ƙarshe wasu kuma na tsakiya. Masana
irin su Alhassan (2018) sun nuna cewa waƙannan manyan ƙafafuwa su ne suke samar
da ƙananan ƙafafuwa ta hanyar canza mazaunin turke. Tun da manufar wannan muƙala
ita yin magana a kan zihafi Asbi da ilmari ne, za a yi magana a kan yadda ƙafa ta
uku ke samar da ƙafa ta takwas ne kawai. Ƙafa ta uku wato MA-FAA-A-LA-TUN (0-00-0-0-00)
ita ce ke samar da ƙafa ta takwas a lokacin da aka ƙauke turken ƙafa ta takwas
daga farko aka kai shi ƙarshe.
(0-00)-0-0-00
======== 0-0-00
Ana
nufin idan aka ƙauke turken da aka saka a cikin baka, abin da zai rage shi ne
0-0-00 ==========
0-0-00-(0-00)
Da
aka dawo da abin da aka cire aka kai shi ƙarshe sai ƙafar ta koma
MU-TA-FAA-I-LUN wato ƙafa ta takwas.
4.1
Zihafi
Dunfawa
(2003) ya bayyana zihafi a matsayin wani canji da ke shiga cikin wata ƙafa daga
kafofin kari, wanda idan ya shiga sai ya sake wa ƙafar tsari daban da wanda aka
san shi da shi. Misali idan ƙafa tana da tsari kamar haka, MUS-TAF-I-LUN (– – v
– ) canji na iya shiga cikin gaɓarta ta farko wadda take doguwa ce ya mayar da
ita gajera ta koma kamar haka MU-TAF-I-LUN (v – v –) ko kuma ya shiga gaɓa ta
biyu ya mayar da ita MUS-TA-I-LUN (– v v –). Irin wannan canji da ake samu shi
ake kira zihafi. Zihafi ba ya taɓa turke.
Zihafi
ya kasu zuwa gida biyu, akwai gwauron zihafi da kuma tagwan zihafi. Zihafi Asbi
da zihafi ilmari suna cikin sahun gwauron zihafi ne.
4.1.1.
Zihafi Asbi
Bello
(2013) ya bayyana cewa zihafi Asbi aikinsa shi ne ya sami da’ira ta huƙu da ta
biyar masu zaman kansu a haƙe su domin su zama doguwa guda ƙaya. Wato maimakon
0-00-0-0-00
a ƙafa ta uku, sai a sami 0-00-00-00. Ana samun wannan zihafi ne
a ƙafa ta uku kawai. Misali:
Mu
goode ubangijinmu da yay yi koowaa, v – v v – / v – v v – / v – –
Da
yaa aikoo fiyayyen Annabaawaa. v – – – / v – – – / v –
–
Idan aka duba ƙango na farko na wannan
baiti da ke sama za ga tsari da ya dace da ƙafa ta uku amma a layi na biyu sai
aka sami wani tsari mai kama da ƙafa ta biyu. Wannan ba ƙafa ta biyu ba ce, ƙafa
ta uku ce ta canza zuwa wani abu mai kama da ƙafa ta biyu a dalilin faruwar
zihafi Asbi.
4.1.2 Zihafi Ilmari
Dunfawa (2003) ya bayyana zihafi ilmari
a matsayin sauyi da ke shiga ƙafa wadda ta fara da gajerun gaɓoɓi biyu, kamar
MU-TA-FAA-I-LUN (v v – v –) sai ya haƙe gajerun gaɓoɓin biyu na farko ya mayar
da su doguwa ƙaya, sai tsarinta ya koma MUS-TAF-I-LUN (– – v –). Shi wannan
zihafi ƙafa ta takwas kawai yake kamawa. Misali
Aka cee da nii/ mii zaa ka yoo/ in kaa
tafii, v v – v – / – – v – /
– – v –
Na
ca nee ziyaa/rarr Ɗaaha man/zoo shii ƙayaa. v v – v
– / – – v – / – – v –
Idan
aka duba ƙango na farko na baitin da ke sama za a ga akwai MU-TA-FAA-I-LUN da
MUS-TAF-I-LUN da kuma kuma MUS-TAF-I-LUN, a ƙango na biyu ma haka tsarin yake. Ƙafa
ta takwas ce wato MU-TA-FAA-I-LUN.
Zihafi Ilmari ya canja mata kama
ta koma tamkar ƙafa ta shida. Saboda haka tsarin waƙar zai koma 8 + (8) + (8) *
8 + (8) + (8), sunan kari Kamil. Bari a
sake kawo misali daga wata waƙa mai suna Sai
Gobe
Sai goobe gar/daawaa ka ɗau/kar
allunaa, ‒ ‒
v ‒ / ‒ ‒ v ‒ / ‒ ‒ v ‒
A su ɗoora
bii/taa sai fa yan/zu da zaa su naa, v
v ‒ v ‒ / ‒ ‒ v ‒ / v v ‒ v ‒
Yin jarrabaa/waa sunka gaa/ne a daa sunaa, ‒ ‒ v ‒ / ‒ ‒ v ‒ / v v ‒ v ‒
Wargii da ai/kii koo da dau/ri fa sun shinaa, ‒ ‒ v ‒ / ‒ ‒ v ‒ / v v
‒ v ‒
Sai mai tilaa/waa ɗai ka sau/kar
allunaa ‒
‒ v ‒ / ‒ ‒ v ‒ / ‒ ‒ v ‒
Idan aka dubi wannan baiti da ke sama,
za a ga a ɗango na farko an sami ƙafa ta shida wato MUS-TAF-I-LUN ta maimaita
kanta har sau uku amma a ɗango na biyu sai aka fara karo da MU-TA-FAA-I-LUN
wato ƙafa ta takwas, sai kuma ƙafa ta shida ta fito, ta takwas kuma ta biyo
baya. A ɗango na uku da na huɗu an sami ƙafa ta shida ta fito sai biyu, ƙafa ta
takwas ta zo a ƙarshe. A ɗango na biyar kuwa ƙafa ta shida ce ta fito sau uku.
Amma a zahiri ƙafa ta takwas ce kawai ta maimaita kanta. Waɗanda aka ga sun yi
kama da ƙafa ta shida, kama ce kawai. Zihafi Ilmaari ne ya mayar da su haka.
Tsarin baitin zai kasance ke nan kamar haka:
(8) + (8) + (8)
8 + (8) + 8
(8) + (8) + 8
8 + 8 + 8
8 + 8 + 8
5.0
Dangantakar zihafi Asbi da zihafi Ilmari
Zihafi
Asbi ƙafa ta uku yake kamawa, shi kuma zihafi Ilmari ƙafa ta takwas yake
kamawa. Kafin a fara magana a kan dangantakar waƙannan zihafai ya dace a duba dangantakar da ke tsakanin ƙafa
ta uku wato MA-FAA-A-LA-TUN da ƙafa ta takwas wato MU-TA-FAA-I-LUN. Ƙafa ta uku
na cikin manyan ƙafafuwa kuma ita ce ke samar da ƙafa ta takwas. Idan aka ƙauke
turken ƙafa ta uku da ke farko aka kai shi ƙarshe, tsarin ƙafar zai koma tamkar
haka:
(0-00)-0-0-00
(3) idan aka cire turken da aka saka cikin baka, abin da zai rage shi ne:
0-0-00. Idan aka dawo da turken da aka cire aka ajiye shi a ƙarshe, sai a sami
tsari kamar haka:
0-0-00
============ 0-0-00-(0-00) (8)
Yanzu
ƙafar ta koma ƙafa ta takwas.
0-00-0-0-00
(Ƙafa ta uku)
0-0-00-0-00
(Ƙafa ta takwas)
Idan
aka juyo akalar batun zuwa ga zihafi Asbi daga zihafi ilmari kuwa za a ga cewa
gajerun gaɓoɓi da Asbi ke kamawa a ƙafa ta uku:
0-00-0-0-00 ====== 0-00-00-00 su ne ilmaarii ke
kamawa idan aka juya ƙafar ta koma ƙafa ta takwas.
0-00-(0-0)-00 Gaɓoɓi da aka saka cikin baka su ne
zihafi Asbi yake kamawa). Idan aka cire turken ƙafar (gajeruwar gaɓa da doguwar
gaɓa da aka ja layi a ƙarƙashinsu) abin da zai rage su ne waƙannan gajerun gaɓoɓi
da Asbi ke kamawa, da kuma doguwar gaɓa guda ƙaya. To idan aka kai turken ƙarshe
za a sami haka:
0-0-00-0-00
(Ƙafa ta 8)
Saboda
haka ana iya cewa zihafi Asbi shi ne yake kama ƙafa ta uku, idan kuma an juya ƙafa
ta uku ta zama ƙafa ta takwas, sai zihafi Asbi shi ma ya canza suna zuwa zihafi
ilmari.
6.0
Rawar da Zihafi Asbi ke Takawa a Wajen Nazarin Kari
Zihafi
Asbi ba ya kama kowace ƙafa a cikin ƙafafuwan arulin Hausa sai ƙafa ta uku. A
dalilin haka ne masana irin su Dunfawa (2003) da Bello (2013) duk suka tsaya a
kan cewa idan ana yanka waƙa aka yi karo da ƙafa ta biyu wato MA-FAA-II-LUN a
layin waƙa ko da sau dubu ne sai kuma aka yi karo da ƙafa ta uku wato
MA-FAA-A-LA-TUN, to wannan ƙafa ta biyun ba ita ba ce, ta ukun ce. Sauran duka
zihafi Asbi ne ya kama su suka yi kama da ƙafa ta biyu. Misali:
Ƙadiirii
in /ya zartar baa/bu naa ƙii,
v
– – – /v – – – /v – –
Halittuu
sai /na’am baa kan/gareewaa.
v
– – – /v – – – /v – –
Idan
kaa saa/mi mulkii kar /ka mantaa,
v
– – – / v – – – / v – –
Ƙaliilan
nee/ ya baa ka da jar/rabaawaa.
v
– – – / v – v v – / v – –
Idan
aka duba tsarin ƙafa a waƙannan baituka, za a ga baiti na farko ƙango na ƙaya
da na biyu duka ƙafa ta biyu ce ta maimaita kanta. A baiti na biyu ƙango na
farko kuwa sai aka sami ƙafa ta biyu amma a ƙango na biyu sai aka yi karo da ƙafa
ta uku. Wannan ya nuna ke nan ƙafar da ma can ta uku ce. Tsarinta zai kasance
ke nan:
(3)
+ (3) + (3) * (3) + (3) +(3)
(3)
+ (3) + (3) * (3) + 3 + (3)
Duka
ƙafafuwan da aka saka cikin baka in ban da na ƙarshen kowane ƙango na nuni ne
da faruwar zihafi Asbi. Ƙafa ta uku da aka saka a cikin baka da ke ƙarshen
kowane ƙango kuwa ill ace. Sunan wannan illa Kaƙafi. Ita ma ba ta kama kowace ƙafa
sai ta uku. Aikinta shi ne haƙe gajerun da’i’rori na uku da na huƙu da kuma
share doguwar da’ira ta ƙarshe:
0-00-(0-0)-00
====== 0-00-00
7.0 Rawar
da Zihafi Ilmaari ke Takawa a Wajen Nazarin Kari
Zihafi
Ilmari ba ta kama kowace ƙafa cikin ƙafafuwan arulin Hausa sai ƙafa ta takwas.
Masana irin su Alhassan (2019) da Zulyadaini (2016) da Bello (2013) duk sun
amince cewa idan ana yanka waƙa sai aka yi karo da ƙafa ta shida wato
MUS-TAF-I-LUN sau tarin yawa, sai daga ƙarshe aka sami ƙafa ta takwas wato
MU-TA-FAA-I-LUN sau ƙaya, to ita ƙafa ta takwas ƙin ne ta yi rinjaye. Karin zai
zama Kamil ne ba Rajaz ba. Misali:
Gaa
hankalii/ gaa taimakon/ miskiinuu, – – v –
/ – – v – / – – –
Sannan
akwai /ban gaskiyar/ iimaanuu, – – v –
/ – – v – / – – –
Taa
gaane kan/ lamuran cikin/ zaamaanuu, – – v – / v v – v – / – – –
Ilmii
garee /ta na zaamanii/ har diinuu, – – v –
/ v v – v – / – – –
An
baa ta tar/biyyar sanin/ falalarshii. – – v – / – – v – / v v –
–
Idan aka dubi wannan baiti mai ƙango
biyar, za a ga daga ƙango na farko har zuwa na biyu ƙafa ta shida ce ke
maimaita kanta, sai dai a ƙarshe ƙangon an sami Illar ragi mai suna kaƙa’i. Wannan illa da ma aikinta shi
ne samun ƙafa da turkenta ya fara da gajeruwar da’ira ya ƙare da doguwa kamar ƙafa
ta shida :
00-00-0-00
sai ya shafe da’ira ta uku a turke, ya
haƙe ragowar da’irar da ƙayar mai zaman kanta, sai ƙafar ta canza kama zuwa
dogayen gaɓoɓi uku kawai. A ƙango na uku da ƙango na huƙu sai aka
sami ƙafa ta takwas. Wannan ya nuna cewa ƙafar dama can ta takwas ce, sauran da
suka yi kama da ƙafa ta shida, ilmari ne ya mayar da su haka. Tsarin ƙafar zai
koma:
(8)
+ (8) + (8)
(8)
+ (8) + (8)
(8)
+ 8 + (8)
(8)
+ 8 + (8)
(8)
+ (8) + (8)
Ƙafafuwan
da aka sa a cikin baka idan ban da ƙafar da ke ƙarshen ƙango duka na nuni ne da
faruwar zihafi Ilmari, na ƙarshen ƙango kuwa nuni ne da illar ragi kaƙa’i. Sunan karin wannan waƙa Kamil.
8.0 Kammalawa.
A
cikin wannan muƙala, an nuna ƙangantaka ce da ke tsakanin zihafi Asbi da zihafi
Ilmari. A ƙoƙarin yin haka an taɓo alaƙar da ke tsakanin ƙafa ta uku
MA-FAA-A-A-TUN da ƙafa ta takwas MU-TA-FAA-I-LUN tare da nuna yadda ƙafa ta uku
ke samar da ƙafa ta takwas, an kuma nuna rawar da kowanne daga cikin waƙannan
zihafai ke takawa wajen samar da kari.
Manazarta
1.
Adam, M. S. (2017). Tasirin Arulin Larabci a Waƙoƙin
Baka na Hausa, paper presented At Hausa international Conference, Department of
African Languages and Cultures, Ahmadu Bello University, Zaria.
2.
Adamu, J. S. (2015) “Arabic Patterns In Hausa Poetry:
Stanza, Meter and Rhyme in Comparative Perspective.” In Studies of the
Department of African Languages and Culture, 49; Faculty of Oriental Studies,
University of Warsaw, Poland
3.
Alhassan, J. (2021) “Surki da Tasirinsa a Kari da Amsa
Amo a Waƙoƙin Aruli na Dr. Tilde” Kundin Digiri na Biyu (M.A.) Sashen Koyar da
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
4.
Al-Hassan B. S. Y. (2018), “Genetic and Behavioural
Patterns in Xalilian Metrics,” Department of African Languages and Cultures,
Ahmadu Bello University, Zaria.
5.
Al-Hassan, B. S. Y (2020) “Simple, Compound and
Complex Feet in Al-Xalilian Metrics. A linguist’s Intervention. In Bayero
University Journal of Linguistics No: 7 Vol, 1
6. Aminu, M.
(1989) Dangantakar Aruli da Waƙoƙin Baka
Waƙoƙin ‘Yammata da Tatsuniyoyi, Aminu Zinarin Recording & Publishing
Co, Kano.
7.
Bargery, G.P.A. (1934). Hausa-English Dictionary & English-Hausa Vocabulary. London
Oxford University Press..
8.
Bello, A. & Sheshe, I. N. (2013), Arulin Hausa A Sauƙaƙe, Kano,
SMGraphics.
9.
Bello, A. (2015), Aruli
A Faƙaƙe, Ahmadu Bello University, Press Limited, Zaria
10.
Bello, A. ((2022), Ra’o’in
Arulin Hausa A Aikace, Zaria. Ahmadu Bello University, Press
11.
Bello, A. (1973), Kamil and Rajaz in Hausa Prosody’
Unpublished B.A. Disseration, Bayero University, Kano
12.
Buwa, S.H.M. (2010). Tarihi da Waƙoƙin Alhaji (Dr.) Mudi Sipikin. Kano: Government
Prints.
13.
CSNL (1977). Waƙa
a Bakin Mai Ita. Zaria: NNPC.
14.
Dunfawa, A. A. (2003) Ma’aunin Waƙa, Garkuwa Publishers, Sokoto, Nigeria.
15.
Ɗangambo, A. (1975). “Gadon Feƙe Waƙa” A Seminar Paper Presented at BUK.
16.
Ɗangambo, A. (1981). “Salon Jawo Hankali a Cikin
Rubuttatun Waƙoƙin Hausa” Paper Presented at Argungu Seminar.
17. Ɗangambo,
A. (1983). “Rikiƙar Azanci: Siddabarun Salo da Harshe Cikin ‘Tabarƙoƙo’ Tahamisin
Aliyu Ɗan Sidi Sarkin Zazzau”
18.
Ɗangambo, A. (2007). Ɗaurayar Gadon Feƙe Waƙa. New edition. Zaria: Amana Publishers Ltd.
A Dictionary of Modern Critical Terms. London: Routledge and Kegan Paul.
19.
Galadanci, M.K.M. (1975). “The Poetic Marriage Between Arabic and Hausa” Harsunan Nijeriya
Vol. V. Kano: C.S.N.L.
20.
Gusau, S.M. (2003). Jagoran Nazarin Waƙar Baka. Ibadan: Benchmark Publishers.
21.
Greenberg, J. H. (1949) “Hausa Verse Prosody”, Journal of the American Oriental Society, 19,
pp125-135
22.
Greenberge, J. H. (1960) “A survey of African Prosodic Systems” in Diamond, S. (ed.) Culture
in History, New York, pp. 925-950
23.
Hiskett, M. (1975). “History of Hausa Islamic Verse” SOAS London.
24.
Jega A.M. et al, (2003a). Mudi Sipikin: Selected Poems
of a NEPU Activist. Kano: Triumph. Jega, A.M. et al (2003b). The Public Poet: A
Biography of Mudi Sipikin. Kano: Clear Impressions Limited.
25.
Junaidu, I. (1981). Ciza ka Busa. Ibadan: Longman.
26.
Kafin Hausa, A.U. (1983). Jiya da Yau. Ibadan: Longman. Nigerian Literature. Lagos: Evans.
27.
Mukhtar, I. (1984). “Nahawun Waƙa: Yanaye-yanayensa da
Sigoginsa Cikin Rubutattun Waƙaƙin
Hausa.” Unpublished M.A. Thesis, Kano Department of Nigerian Languages, Bayero
University, Kano.
28.
Mukhtar, I. (2005). Bayanin Rubutattun Waƙoƙin Hausa. Abuja: CPL.
29.
Muhammad, D. (1973). “A Vocabulary of Literary Terms
in Hausa.” In Harsunan Nijeriya, iii, pp1-11.
30.
Muhammad, D. (1979), ‘Interaction Between the Oral and
Literate Traditions of Hausa Poetry,’harsunan Nijeriya IX (Pp85-90: Bayero
University, Kano.
31.
Muhammad, D (1980) “Zumunta Tsakanin Marubuta Waƙoƙin Hausa da Makaƙa”, Harsunan
Nijeriya (pp85-98)
32.
Sa’id, B., (1978) “Gudummuwar
Masu Jihadi kan Adabin Hausa”, Kundin Digiri na Biyu: Sashen Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
33.
Sa’id, B., (2002) “Tasirin
Larabci a kan Rubutattun Waƙoƙin Hausa”, Proceedings of the 2nd
International Conference on Hausa Language, Literature and Culture, Bayero
University Kano, 235-260.
34.
Sani, M. A. Z., (1978) “Karin Mujtath a Waƙen Hausa”, Harsunan Nijeriya, VII, Bayero
University, Kano, 99-107.
35.
Schuh, R. G. (1987), “Towards a Metrical Analysis of Hausa Verse Prosody Mutadaarak”,a
paper presented at the Eighteenth Conference of African Linguistics, Montreal: Universite au Quebec.
36.
Schuh, R.G. (1989), “The Metre of Imfiraji”, Harsunan Nijeriya, XIV, Kano: Bayero
University,pp. 60-70.
37.
Schuh, R.G. (1996), Metrics of Arabic and Hausa Poetry”, a paper presented at the 27th
Annual Conference on African Linguistics, Gainsville: University of Florida.
38.
Sheshe, I.N. (1977). “Arulin Hausa” Unpublished B.A. Project Kano: Department of Nigerian
Languages, BUK.
39.
Sipikin, A.M. (1971). Tsofaffi da Sababbin Waƙoƙin Alhaji Mudi Sipikin. Zaria: NNPC.
40.
Sipikin A.M. (1978) “Ma’aunin Waƙar Hausa”, In Studies of Hausa Language, Literature and
Culture, Kano, Uniprinters Limited, 63-65
41.
Tilde, A.U. (2016) Waƙoƙin
Aruli, Majesty Printer and Publisher, Jos, Nigeria
42. Zulyadaini,
B. (1995). “A Linguistic Study of Poetic
License in Aƙilu Aliyu’s Poetry. Unpublished M.A Dissertation, Maiduguri:
Department of Languages and Linguistics, UNIMAID.
43.
Zulyadaini, B. (2006). ‘Metrical Analysis of the Use of Dialect in Hausa Poetry, Studies in
the Department of African Languages and Cultures, University of Maiduguri, No.
3
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.