An Ciro Daga: Bakura, A.R., & Sani, A-U. (2026). Zogale a ƙasar Hausa: Magani, abinci, tattalin arziki. SAS Publishers. ISBN: 978-978-63958-1-4. https://doi.org/10.5281/zenodo.22682300
Zogale wata itaciya ce da
ake shukawa ko dasawa a gida ko gona, wadda ake tsigar ganyenta ana dafawa a
kwaɗanta a ci
ko a yi dambu ko fate ko a yi miya da shi. Haka kuma akan yi danga da
itaciyarta. Tana da furanni farare. Ana
kuma yin yaji da saiwarta (Garba, 1990 sh. 167). Ita zogale matsakaiciyar
itaciya ce, wadda girmanta ya kama daga tsawon mita biyar (5) zuwa mita goma
(10). A dalilin yawan amfanin da ake yi da ita ya wanzar da nomanta a sassan
duniya da dama. Ana samun ta a yammacin duniya da ƙasashen
Asiya musamman a yankunan tsaunukan Himalaya da Indiya da Pakistan da Afirka da
kuma yankunan Larabawa. A wannan babi na
farko, an yi ƙoƙarin kawo tarihin samuwar itaciyar zogale da kuma yaɗuwarta.
Masana ilimin halittar
tsirrai (botanists) da na kimiyyar
abinci sun yi ittifaƙi cewa itaciyar zogale
(Moringa oleifera Lam.) asalinta daga yankin ƙasar
Kudancin Asiya ne, musamman Indiya da maƙwabtanta.
Binciken kimiyya na zamani ya tabbatar da cewa yankin Himalayas na arewacin
Indiya da kuma yankunan ƙasar Sirilanka su ne
wuraren da aka fara gano wannan itaciya a yanayinta na asali (Nickon da wasu,
2003; Ndong, 2007; Agrawal da wasu, 2008). Busani da wasu (2012) sun ƙara
bayyana cewa, daga waɗannan
yankuna ne itaciyar zogale ta bazu zuwa sassan duniya daban-daban ta
hanyar ƙaura da kasuwanci a ƙarnuka da
suka shuɗe.
A haƙiƙanin
gaskiya, akwai nau'ukan zogale sama da goma sha uku (13) a duniya, amma moringa
oleifera ita ce mafi yaɗuwa kuma mafi shahara saboda yawan sinadaran da take da su da kuma
sauƙin girma
a yanayi daban-daban (Olson & Fahey, 2011). A yau, ana noman zogale a duk
faɗin ƙasashen
Asiya, Afirka, Amurka ta Kudu, da kuma wasu sassan Turai saboda darajarta ta
abinci da magani.
Masana kimiyya sun gano
cewa zogale tana ɗauke da sinadarai masu ban
mamaki kamar:
1. Flavonoids (quercetin,
kaempferol) waɗanda suke
aiki a matsayin sinadarai masu ba wa jiki kariya (anti-oxidants).
2. Glucosinolates da isothiocyanates waɗanda suke da ƙarfin yaƙar ƙwayoyin
cuta da ciwon daji (Fahey da wasu, 2001).
3. Sinadarai masu yawa
kamar Calcium (wanda ya fi na madara yawa sau 17), Iron (wanda
ya fi na alayyaho yawa sau 25), da Vitamin A (wanda ya fi na
karas yawa sau 10) (Gopalakrishnan da wasu, 2016).
Itaciyar zogale ta sha
bamban da sauran itatuwa ta hanyoyi da dama. Da farko dai takan tsiro (toho) a
lokacin rani da damina, muddun tana samun danshin sanyi. Haka kuma tsananin
fari da sara bai haddasa ta mutu, sai ko in har an haƙe
saiwarta gaba ɗaya, ba kamar wasu itatuwan ba. Abu na biyu da ya bambanta ta da
sauran itatuwa shi ne, tana rayuwa a ƙasashe
masu tsananin zafi da matsakaita da masu danshi da ni’ima, har ma a cikin
yankunan rairayi kamar yadda bani Adamu yake rayuwa a sassan ƙasa.
1.1.1 Ra'ayin Tarihin Addini da Al'adu
Tarihi ya nuna cewa
al'ummomin Indiya da Sirilanka sun san zogale tun fiye da shekaru dubu huɗu (4,000) da suka wuce. A
cikin littattafan likitancin gargajiya na Indiya kamar Ayurveda, an
rubuta cewa itaciyar zogale tana maganin cututtuka fiye da ɗari uku (300), ciki har da
ciwon suga da zazzaɓin cizon
sauro da ciwon kai da kuma matsalar narkewar abinci (Kumar da wasu, 2014).
Wannan ya sa wasu masana tarihin al'adu suka yi hasashen cewa, wataƙila ita
ce ɗaya daga
cikin itatuwan farko da ɗan'adam
ya yi amfani da su domin kiyaye lafiyarsa.
Dangane da imanin addinin
Musulunci game da saukar Annabi Adamu (A.S.) a doron ƙasa,
akwai malaman tarihi da suka yi rubuce-rubuce cewa an saukar da Annabi Adamu a
yankin Sirilanka, musamman a tsaunin Adam's Peak (Piduruthalagala),
yayin da Hauwa'u aka saukar da ita a garin Jidda na ƙasar
Saudiyya (Ibn Kathir, 2000; Al-Tabari, 1989). Idan aka ɗauka wannan ruwayar ta
tarihi daidai take, to za mu iya cewa itaciyar zogale tana ɗaya daga cikin tsirran
farko-farko da Annabi Adamu ya gani a duniya, kuma Allah da hikimarsa ya sanya
ta a wannan yanki domin ta kasance abinci da magani ga zuriyarsa ta farko.
Wannan hasashe yana samun ƙarfafa ne daga yadda
kimiyyar zamani ta gano cewa zogale yana da
sinadaran da suke
magance ƙwayoyin cuta da kare lafiya fiye da kowane nau'in tsirrai da aka
bincika (Anwar da wasu, 2007; Gopalakrishnan da wasu, 2016).
Yayin da zamani ya shuɗe, mutane suka ƙara yaɗuwa sakamakon hayayyafa a
sassa daban-daban na doron duniya, sai Allah cikin hikimarsa da iradarsa ya fahimtar da ɗan’adam hanyoyin da zai sarrafa ta, domin ci da kuma kariya daga wasu abubuwan da ka iya wanzar da lahani a
jikinsa. Ya kuma haɗa da yadda zai kawar da
cuta daga jikinsa.
1.1.2 Yaɗuwar Zogale Zuwa Sassan
Duniya
Daga Indiya da Sirilanka, itaciyar zogale ta fara yaɗuwa zuwa ƙasashen Masar da Sudan a kusan ƙarni na 1 bayan haihuwar
Annabi Isa (A.S.), inda ake kiran ta da sunan "Shagara al-Rauwaq"
a cikin harshen Larabci. Daga nan ne ta shiga yankin Saharar Afirka ta hanyar
‘yan kasuwar Larabawa da masu jihadi, kuma daga baya Turawan mulkin mallaka
suka kai ta zuwa ƙasashen Caribbean da Amurka ta Kudu a ƙarni na 19 (Fuglie, 1999).
A ƙasar Hausa, an yi imanin cewa Zogale ta zo ne ta hanyar ‘yan kasuwar Trans-Saharan da suke tafiya tsakanin Masar da Sudan zuwa cikin ƙasashen Afirka ta Yamma kamar Najeriya, Nijar, da Mali. A yau, Zogale ta zama ɗaya daga cikin shahararrun tsirrai a yankin, inda ake amfani da ita wajen miya da maganin zazzaɓi da kuma kayan ƙwalama na gargajiya (Lockett et al., 2000).
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.