Me Ka Fi, Me Ya Fi Ka, Me Kuke Daidai?: Tsokaci a Kan Matsayin Lokaci a Rayuwar Bahaushe Jiya Da Yau

DAGA:

MU’AZU SA’ADU MUHAMMAD

DEPARTMENT OF LANGUAGES

SULE LAMIƊO UNIVERSITY KAFIN HAUSA, JIGAWA STATE

WANDA A KA GABATAR A TARON TALLAFAWA MARAYU A GARIN KUDAN A ZAUREN TARO (TOWN HALL) DAKE LIKORO ROAD SABON GARIN KUDAN. RANAR LAHADI 20 GA MAYU 2018, 4 GA RAMADAN 1439 DA ƘARFE 10: 00 NA SAFE.

1. 0. 0 GABATARWA

Da sunan Allah Mai rahama, Mai jinƙai, Mai kowa, Mai komai. Tsira da amincin Allah su tabbata ga shugaban ma’aika, Annabi Muhammadu (S. A. W). Wannan muƙala, na da ƙudurin yin tsokaci a kan mahimmancin lokaci a rayuwar Bahaushe. Haka kuma tare da fito da ma’anar lokaci da alaƙarsa da tasirinsa ga rayuwar Bahaushe jiya da yau, sauye-sauye da rayuwar Bahaushe ta gamu da su, tare da gano hanyoyi, ko dalilan da suka jawo waɗannan sauye-sauye. Haka kuma maƙalar zata bayyana tasirin baƙin al’adu a kan tunanin Bahaushe dangane lokaci. Ban da wannan kuma, za a dubi irin yadda hakan ya shafi al’adu, da ɗabi’un Bahaushe, har da rayuwarsa gaba ɗaya. Daga nan sai a hararo fa’idoji da kuma illolin wannan sauyin. Bayan wannan kuma an ɗan tsakuro wasu daga cikin ɗabi’un, tare da nuna irin nauyinsu da matsayinsu a mizanin al’adar Bahaushe. Da farko akwai kyawawan ɗabi’u waɗanda aka san mutanen ƙwarai (kirki) da su. A wannan nazari, zan dubi lokaci ta ƙusurwowi uku kamar haka: A Mahangar Addinin Musulunci, da mahangar Al’adar Bahaushe, sannan ta Mahangar Zamani. Bisa wannan dalili ne yasa na yi wa wannan maƙalar take da “Me Ka Fi, Me Ya Fi Ka, Me Kuke Daidai ?”. Na kawo taken a matsayin matashiya ne, don ya ba mu damar lalubo mafita. Tare da fatan mai karatu ko saurare zai gano saƙon da ake son isarwa a ƙarshen maƙalar, don samun mafita ko a fid da jaki a duma.

Fashin Baƙi

 Me Ka Fi: Lokacin da ka fi, shi ne jiya, saboda ka ganta ta wuce.

 Me Ya Fi Ka: Lokacin da ya fika, shi ne gobe, saboda ba ta zo ba ba ka ganta ba, sannan kuma ba ka da tabbas ko zaka goben ka a’a.

 Me Kuke Daidai ? Lokacin da kuke ciki, shi ne yau, saboda ka ganta ita ce kake iya yin wani abu.

Ma’anar Lokaci:

 Zamani, abin da agogo, da kwanaki, da watanni, da shekaru suke aunawa don kintatar faruwar abu, ko halin da yake ciki, ko yadda zai kasance a nan gaba. [1]lokaci ko sa’i, yi mulki na ƙayyadadden lokaci na shekara huɗu, ya zauna har na ajalin wata uku, lokaci-lokaci, ko loto-loto, ko jiƙo-jiƙo. [2] Loto ; sa’a; sa’i; sa’ili; wokaci; yayi; zamani. [3]

Bisa la’akari da bayanai daga masana, muna iya cewa lokaci na nufin daga hudowar rana zuwa faɗuwarta, sannan kuma daga faɗuwarta zuwa hudowarta, to shi ya haɗa dare da rana, wuni da kwana.

Muhimmancin Lokaci Ga Bahaushe.

 Bahaushe ya ɗauki lokaci da muhimmanci don kuwa kusan kowane lokaci yana da matsayi ko tasiri a rayuwarsa. Misali dare da rana, akwai wuni da kwana, daga nan ake samun ranaku ko kwanaki. Kwanaki bakwai ke samar da mako guda, mako huɗu ke samar da wata ɗaya, watanni goma sha biyu ke samar da shekara, shekaru talatin ke samar juyi, sannan shekaru ɗari ke samar ƙarni. Dukkan abin da ya faru a wannan tsakanin akan kira shi da zamani. Kalmar jiya na nufi kwana ɗaya da ya gabata, ita kuma kalmar yau na nufin ranar ko wunin da ake ciki. Domin haka, a wannan maƙala kalmar zamani, na nufin wani lokaci da ake ciki, ko zai zo, ko kuma ya wuce. Zamani na yin tasiri a kan abubuwa da yawa, masu rai ko marasa rai.

Bugu da ƙari, Bahaushe ya girmama lokaci don kuwa kusan kowane lokaci yana da abubuwan da yake gudanarwa wannan dalili ne yasa lokaci ya samu matsayi kuma ya yi tasiri a rayuwarsa. Misali watanni, da yanayi ko kuma ranaku, don kuwa akwai waɗansu watanni dake da muhimmanci kamar watan Sallah, Azumi da sauransu, ta wajen yanayi kuma kamar kaka, da rani, da bazara, da damuna. Sannan wajen su ranaku suna da irin tasu nasabar ga rayuwa kamar Jumu’a, Laraba, Litinin, Asabar da sauransu.

RAYUWAR BAHAUSHE

Ana iya cewa rayuwar Bahaushe na tafiya ne bisa ma’aunin lokaci, kusan babu abin da zai yi ba tare da auna lokaci ba. Wato tun daga farkon samuwarsa ma’ana cikin haihuwa zuwa ƙuruciya zuwa tsufa. Haka kuma idan muka koma kan harkar sana’unsa nan ma abin haka yake, misali sana’ar noma. Bahaushe kan yi amfani da wasu tsuntsaye a matsayin manunin lokaci musamman damuna, tsuntsaye kamar ragon maza, da shamuwa. Kukan ragon maza kan zama alamun cewa bazara ta ƙare, sannan kuma damuna ta zo. Bahaushe kan fassara kukan kamar haka:

“A sai ƙotoci, a sai ƙotoci. ” Da ya fara sai a ce bazara ta zo ƙarshe. Dole a fara sharar gona da sassabe da kai taki. Idan aka yi shuka sai sauya kuka zuwa “hunn hunn,” wai haƙorinsa ne ke ciwo ba zai iya noma ba. Da zarar Bahaushe ya ji haka, sai ya ce: an kusa ƙare noman farko za a shiga noma na biyu wato huri. Idan aka fara huri sai ya sauya kuka zuwa “gado ɗumi-ɗumi-ɗumi-ɗumi. ” Idan gero ya fara zare kai tumu ya zo sai ya sauya kuka zuwa “tumu-tumu-tumu-tumu,” wato tumu ya yi. Da zarar an fara girbin gero sai ragon maza ya sauya kuka yana cewa; “ƙwat-ƙwat- ƙwat Allah Ya kai mu baɗi. ” To ko baɗin ta yi ba zai yi ba, wannan yasa ake kiransa ragon maza.

Haka nan ita ma shamuwa ana amfani da zuwanta Ƙasar Hausa a shaida na matsowar damuna. Bahaushe ya kiyaye cewa shamuwa ba ta zuwa Ƙasar Hausa, sai a watan bakwai. Bahaushe na cewa watan bakwai maƙara rani in ba ruwa da alamu, ko kuma komai aka yi wa shamuwa watan bakwai ya jawo mata.

Ban da wannan ma Bahaushe na amfani da ƙwaron tuma –da-gayya, wato cinnaka mai fiffike a matsayin alamar shigowar kaka.

MATAKAN HAIHUWA.

Matakan haihuwa na nufin mace ta ɗauki ciki na tsawon watanni tara. A wannan tsari za a yi bayani a kan haihuwa tun daga ɓatan wata da mace kan yi zuwa ɗaukar ciki da laulayin ciki da goyon ciki da mace kan yi. Sannan ta yi naƙuda bayan zubar ruwan zaƙi, da fashewar faya daga nan jariri ko jaririya ya faɗo. Sannan uwa ko mahaifa ta biya (faɗo). Duk wannan bayani zai zo ne kafin da kuma lokacin faruwar haihuwar da kuma bayan haihuwa har ya zuwa yaye da kaciya har zuwa girman yaro.

Ɓatan wata	Laulayin ciki	Goyon Ciki.	Naƙuda	Haihuwa.
Ƙauri.	Suna.	Yaye.	Kaciya.	Ƙuruciya/Yarinta.
Samartaka.	Budurci

 

Ƙuruciya na nufin wata rayuwa dake farawa daga haihuwa zuwa samartaka zuwa dattijantaka da tsufa.

jariri/	Jaririya	sabuwar Haihuwa
Laɓuɓu	Laɓuɓuwa	wata1-6
Barden goyo	Barden goyo	wata6-24
yayayye/	yayayyiya,	wata24-36
sagari/	Sagara	shekara3-6
Madaci	Ƙwaila,	shekara6-9
Matashi	Bera	shekara9-13
saurayi/	Budurwa.	Shekara13-17
Magidanci	Gunduwa/uwar mata	shekara17-45
Dattijo	Dattijiya	shekara45-59
Tsoho	Tsohuwa	shekara 60-70
Tsoho Tukuf	Tsohuwa Tukuf	shekara70-80
Tsoho Tukuf –Tukuf	TsohuwaTukuf-Tukuf	shekara80-100
Tsoho Takwarkwasasshe	Tsohuwa Takwarkwasasshiya	shekara 100-120

 

 Wannan rayuwa ita ake kira yarinta, ko da yake wasu kan kirata da cewa da farkon yarinta har zuwa tsakiya, amma zuwa ƙarshe watau samartaka sukan kirata da balaga.

Ta wata fuska ana kiran ƙuruciya da farkon rayuwa, saboda wata karin magana mai cewa “yaro masomin babba”, ko wata karin magana mai cewa “ƙuruciya matakin farko”, “Yaro ba mutum ba sai ya girma”, In ka ga tsohon banza daga yaron banza ya taso” da sauransu.

Gaisuwa: Bisa ga yanayin gaisuwa wasu tambayoyi ne da akan yi wa juna game da yanayin da ake ciki, a al’adar Bahaushe za mu iya cewa, ita gaisuwa kanta Bahaushe na girmama lokaci. Babban dalili anan shi ne, idan an gamu da juna sai a gaisa a tambayi yanayi da mutum ya ke. A wani lokaci ko ana tare, ko ana nesa, duk dai akan gaisa. Misali ko da a gida ɗaya ko ɗaki ɗaya aka kwana sai ka ji ana gaisawa, haka kuma in an yi baƙo zaka ji ance zamu gaisa.

SAFIYA.

Ina kwana? /Barka da asuba/kwan lafiya? – Tambaya

i.Lafiya lau/ƙalau lafiya sumul/lumi – amsa

ii.Ina gajiya?/yaya gajiya? – Tambaya

iii.Babu gajiya /gajiya tafi lafiya – amsa.

iv.Ya iyali? Yaya iyali? – Tambaya

v.Lafiya lau/ kalau lumi – amsa

RANA.

Barka da rana/ barka da warhaka.

Barka kadai.

YAMMACI/MARAICE.

Barka da yamma / ka wuni lafiya? Ina wuni?

Lafiya lau/ƙalau.

 Bayan waɗannan tambayoyi na farko ana iya samu wasu tambayoyi da yawsa da ba a kawosu ba a wannan tsari a wasu lokutt a inj an gama gaisuwa akan yi sallama watau bankwani. Kamar haka.

a. Sauka lafiya

b. Sai anjima

c. A gaida gida

d. Gida ya ji

e. Sai gobe/ sai wataran

f. Allah Ya bamu alheri

g. Na barku lafiya

WATANNI.

 Watanni suna da nasu nasaba ga rayuwar yau da kullum kamar dai yadda aka gabatar da farko, kamar watan Azumi yana da tasiri ƙwarai don kuwa akwai abubuwan da ake yi da suka haɗa da kira ko kamun gwauro, tashe, akwai inda ya ashafi yara a wani ɓangaren ma ya haɗo har da manya. Watan Sallah akwai ƙaramar Sallah wanda in Azumi ya ƙare ake yinta wanda akan yi ɗinke-ɗinke da dafe-dafe da shagulgula, sai babbar Sallah ita kuma ana yin ta ne bayan watan Zulhajji ya kwana goma, a inda a akan yanka raguna domin layya. Watan Almuharam yana da manyan al’amurra da suka haɗa da Taku-taha, cika-ciki, sai kuma shara, ita dai taku-taha yaran sukan tafi gidajen jama’a da nufin yi musu wasa da cewa; “takutaha sadaka, takutaha sadaka, daga wannan sai ta baɗi. ”

 Cika ciki da zaran watan Muharram ya kwana goma to a daren na goma sai a aci abinci a ƙoashi don akwai faɗan cewa in har mutum bai ƙoshi ba a wannan shekara ba to ba zai ƙoshi ba har shekara ta dawo, ba ƙaramin cefane ake yi ba a wannan lokacin. Sannan kuma sai maganar karɓar kuɗin shara, shi ma karɓar kuɗin shara yakan fara ne daga goma ga watan Muharram, shi wannan al’amari yakan faru ne tsakanin abokanan wasa kamar Ɗan mace da Ɗan namiji, sai kuma tsakanin Bare-bari da Fulani, Buzaye da Maƙera, Kanawa, da Zazzagawa, da Gobirawa, da Katsinawa, da Katsina, da Haɗejawa da dai sauransu.

YANAYI.

 Yanayi na da tasiri ga harkokin yau da kullum misali: Rani, da Kaka, da Bazara, sai kuma Damuna. Mafi yawa ana yin bukukuwa da kaka watau bayan an girbe kayan amfanin gona, bukukuwan sun haɗa da na aure, nuna amfanin gona, gasar kamun kifi, kalankuwa, kokuwa, dambe da sharo. Babban dalilin da yasa aka fi mayar da hankali wajen haka shi ne lokacin ne za’a samu kuɗi kuma sannan babu ayyuka, don haka kusan kowa zai samu halin zuwa ko bayar da wani abu kamar gudunmuwa a nan za’a taikawa bikin.

 A ƙarshe sai Damina, wannan lokacin ne lokacin ruwan sama kamar yadda ake yi mata kirari da cewar “Damina dare” ko kuma “Bawan Damina Attajirin Rani”, duk kusan al’amurra kusan sukan tsaya ne saboda a kan mayar da hankali ga gona ne gaba ɗaya.

RANAKU.

 Kamar yadda muka ga tasirin watanni da yanayi ga al’amurran yau da kullum, hakanan ranaku suke da nasu tasirin don kuwa ba wata harka da za ayi ba tare da lura da wata rana ba, don har ma ta kai ga zaɓan wata rana ta musamman don yin wani al’amari, misali, bikin Aure, da tafiya, ko kasuwa da dai sauransu. Don akwai masu zaɓar ranar litinin ko jumu’a, don waɗansu na fatan samun sa’a a waɗannan lokutan. Haka kuma akan ƙi yin wasu abubuwa a waɗansu ranaku kamar Laraba ko Asabar in har basu zama dole ba, takan kai har ma a fasa yin wasu abubuwa in suka faɗo a waɗansu ranakun. A kan yi amfani da ranaku ta wajen ƙayyade kwanaki, misalin wajen lissafi ko na shekara ko watanni.

LOKUTA MASU NASABA DA TU’AMMALI.

 Su kuma waɗannan lokuta Bahaushe na yin amfani das u ne ta wajen tu’ammali da juna, watau wajen harkokin yau da kullum ke nan, misali kamar a ɓangaren alƙawari, ƙa’ida ko kayya da kwanaki da dai sauran harkoki, masu nasaba da ranaku kuwa sun haɗa da: -

1. Shekaran jiya. 2. Jiya. 3. Yau. 4. Gobe. 5. Jibi. 6. Gata. 7. Citta.

Sai kuma masu nasaba da yanayin da ake ciki kamar haka: -

1. Ɗazu. 2. Yanzu. 3. Anjima.

Sai kuma masu nasaba da yanayi ko lokaci masu zuwa su tafi: -

1. Bara waccan (Bariya). 2. Bara. 3. Bana. 4. Baɗi. 5. Baɗi waccan.

 Baya ga nasabar waɗannan bayani da ya gabata, to akwai lokuta da suke da alaƙa da waɗancan na farko inda sun haɗa da: -

Assalatu.	Safe.	Hantsi.	Rana.	Tsakar Rana.
La’asariya	Sakaliya	Yamma	Marece.	Almuru
Lisha.	Dare.	Talatanin Dare.	Tsakaddare.	Asuba.

 

 Kusan zamu iya waigawa ga yadda yanayi, watanni da ranaku ke yin tasiri, to su ma haka waɗannan lokuta ke da tasiri ga harkokin mu na yau da kullum, don kuwa kowane lokaci akwai katamaimai abin da ake yi misali.

 Assalatu, sau da yawa an fi yin sammako watau in za’a unguwa ko tafiya ko kuma wasu al’amurran yau da kullum lokacin kan fara ne daga lokacin da alfijir ya fito har zuwa da gari zai yi shi har zuwa fitowar rana. Sai kuma hantsi yakan fara ne daga ɗagawar rana har zuwa rana ta take, har akwai kirarin da ake cewa hantsi ya dubi ludayi, ko hantsi leƙa gidan kowa.

 Da zaran rana ta take watau ta zo tsakiya watau ta fara zafi, shi ne ake cewa tsakar rana, amma bayan wannan lokacin sai rana har ya zuwa sunkuyawar rana, bayan rana ta sunkuya sai kuma yammaci in yammaci ya fara bayan rana ta yi sanyi daga wannan lokacin ne sai la’asariyya, daga yammaci har ya zuwa gaf da faɗuwar rana watau lokacin da rana ta yi jan daga nan sai lokacin da rana ta faɗi shi ne ake kira almuru har ya zuwa lokacin da gari zai fara duhu, to daga nan kuma sai lisha, nan kuma shi ne mafin yawan mutane ke cin abincin dare kuma lokacin ne yara kan fita wasa da zuwa fira daga nan sai dare, nan kuma yakan fara ne da lokacin sawu ya fara ɗaukewa watau an fara shiga barci gari ya fara yin shiru.

YANAYI. ABUBUWAN DA AKE YI.

1. Rani. Aikin Lambu, Gine-gine, Ci-rani.

2. Bazaar. Farauta, Sharan Gona.

3. Damina. Noma, kiwo, Su, Ɗan inyi gwado, yangai aika.

4. Kaka. Girbin kayan gona, sanyi (hunturu).

 Kalankuwa, wasanni, kadan raba.

TAFIYE-TAFIYEN BAHAUSHE

Akwai alamun fifita lokaci a tafiye-tafiyen Bahaushe, tun daga lokacin fita, ko dawowa gida. Idan muka dubi kowace fita da Bahaushe kan yi, inda ya kan bar gidansa, ko garinsa, muna iya cewa kowane da lokacin da yake ɗauka in ya fita ɗin. Bayan haka kuma, akwai irin sunan da Bahaushe ya ba shi don rarrabewa. Haka nan kuma, a ƙarshe kowanne na ɗamfare da dalilan da kan sanya a yishi. Bisa wannan dalili ne, ma da zarar ka ambaci irin sunan tafiya, ko fita da Bahaushe ya yi. Tabbas za’a gane cewar lallai ga dalilin da ya fitar da shi daga gida.

 Dangane da sunaye waɗanda al’adar Bahaushe ta bai wa fitar, ko barin gida da Bahaushe kan yi suna da yawa, sune kamar haka:

Ci-rani.	Ga-aiki.	Kaɗar raba.	In-yi-gwado.	Dandi
Jaura.	Fatauci.	Ujula.	Kore.	Raraka
Garam.	Kilisa.	Rangadi.	Zagaye ko zage.

 

LOKACI A ADABIN BAHAUSHE

1. Sammakon Buƙuƙuwa.

2. Dare ga mai rabo asalatu.

3. Rana mai rabawa kowa aiki.

4. Rana mudun aiki.

5. Ranar wanka ba a ɓoyon cibi.

6. Hantsi Leƙa gidan kowa.

7. Hantsi ya dubi ludayi.

8. Hantsi ba hatsi hatsari ne.

9. Zuwa da wuri yafi zuwa wuriwuri.

10. A kwana a hantse sai kyakkyawa.

LOKACI A BAKIN MAWAƘA

Alhaji Adamu Ɗanmaraya Jos a waƙarsa ta wa ya san gobe ban da Allah ? yana cewa:

Wa yasan gobe ban da Allah,

 In ko ka sani,

 Mu ganka.

MUHIMMANCIN LOKACI A MAHANGAR MUSULUNCI

 Lokaci na da muhimman a duk wata harka ta addinin musulunci, waɗannan bayanai sun tabbata a wurare da kuma ta fuskoki masu yawa. Tun da farko ana iya cewa, saboda muhimmancin lokaci ne yasa Allah subuhanahu da kanSa Ya yi rantsuwa da lokaci a wurare daban-daban. Akwai wasu surori da ayoyi waɗanda Allah Yai rantsuwa da lokaci don nuna darajar lokaci misali:

1. Suratul Asr (wal asar) ,

“Rantsuwa da la’asar lokacin mutane na gudanar da harkokin rayuwa na hairan ko na sharri. Haƙiƙar mutum na cikin hasara, sai waɗanda suka yi imani, suka aiki na ƙwarai, suka yi umarni da gaskiya da umarni haƙuri.. [4]

2. Suratul Duha (wadduha) Rantsuwa da hantsi.

3. Suratul Fajar (wal fajar) , Rantsuwa da alfijir.

4. Suratul Shamsu (was shamsu) , Rantsuwa da rana.

5. Suratul lail (wal laili) , Rantsuwa da dare.

 Bugu da ƙari akwai wasu hadisai waɗanda Manzon Allah (saw) ya yi magana a kan muhimmanci na lokaci, akwai inda Manzon (saw) yace lokaci kamar takobi ne ka yi amfani da shi kafin ya wuce. Haka kuma akwai inda ya ce ka yi amfani da ƙuruciyya kafin tsufa ya zo, ka yi amfani da wadata kafin talauci ya riskeka, ka yi amfani da lafiyarka kafin ciwo.

 Bugu da ƙari saboda muhimmancin lokaci ne, yasa a addinin musulunci aka keɓe lokutta na yin kowace nau’’in ibada. Sallah an ware mata lokaci na musamman akwai salloli safe, da na rana, da kuma sallolin dare. Azumi an ware masa lokaci kamar azumtar watan ramadana wanda ake yi na tsawon kwanaki talatin 30 ko 29. Wato wata ɗaya ke nan. Akwai aikin hajji duk shekara, haka kuma ga bukukuwan sallar idin azumi da na sallar idin layya. Haka kuma akwai zakka wadda ba a yinta, sai bayan shekara ma’ana ta kai nisabi.

 Haƙiƙa idan mutum ya saɓa waɗannan lokuttan da aka ƙayyade don yin ibada, to ko ya yi ba lokacin da aka ce a yi ibadar ba, ba ta yi ba. Kamar lokutan salla biyar mutum sai ya ƙi yi da ganar to lallai ya yi saɓon Allah. An fi son idan lokaci yayi a gaggauta yinta.

TASIRIN MUSULUNCI A LOKUTAN BAHAUSHE

 Bahaushe ya ce ba a raba hanta da jini, saboda al’adun Bahaushe sun tasirantu da musulunci, har sun zama jiki. Bisa wannan dalili yasa lokutan Bahaushe ma ba su tsira daga wannan tasiri ba. Tun daga sunayen ranaku, da na watanni tare da wasu abubuwa da ake yi a cikinsu.

RANAKU. TASIRINSU A RAYUWA WAJEN SUNA.

1. Lahadi. Ɗanladi, Ladi, Ladidi.

2. Litinin. Tanimu, Ɗantani, Lanti, Latai, Lantana,

Lanto, Tine, Atine.

3. Talata. Talatu, Tatu, mai tala.

4. Laraba. Bala, Balaraba, Laraba, Balarabe.

5. Alhamis. Ɗanlami, Laminde, Lami.

6. Jumu’a. Ɗanjuma, Najume, Juma, Jumande.

7. Asabar. Ɗan Asabe, Asibi, Asabe.

WATANNI. ABUBUWAN DA AKE YI (TASIRINSU GA RAYUWA).

1. Muharram. Cikar Shekara, Cika ciki, Shara.

2. Safar.

3. Rabi’ul Auwal. Maulidi, Sallar Gani, Takutaha.

4. Rabi’us Sani.

5. Jimada Auwal.

6. Jimada sani.

7. Rajab. Azumin Tsofaffi.

8. Sha’aban. Sallar Tsofaffi.

9. Ramadhan. Azumi, Tashe, Kiran Gwauro.

10. Shawwal. Ƙaramar sallah, Yawon Sallah.

11. Zul’iƙidah. Bawan sallah, tafiya hajji.

12. Zulhijjah. Aikin hajji, Layya.

 Sadaƙatul Jariya: Manzon Allah (SAW) ya ce: Idan mutum ya mutu dukkan ayyukansa sun yanke. In ban da ayyuka uku, sadaka mai gudana da ilmin da ya koyar ake aiki da shi, sai kuma natsattsen ɗa wanda zai rinƙa yi masa addu’a. Fiƙhus Sunna 104 A.

 Daga Anas Bin Malik: ya ce: Duk wanda ya dasa bishiya ko ya shuka ɗan itace ya tsira ya yi ‘ya’ya, wani tsuntsu ko dabba ko mutum ya ci daga gareta. Wannan kamar sadaka ce mai gudana. Bukhari 3. 513

A Musulunci, an fifita mai bayar da kyauta a kan wanda yake karɓa. kamar wani hadisi day ace: Hannun sama (Mai bayarwa) yafi hannun ƙasa (mai karɓa) daraja. Duk wannan ana nuna kyawun kyauta fiye da rowa da kuma kwaɗayi.

 Ibn Abbas ya ce, Manzon Allah shi ne mafi alheri (Kyauta) a mutane. Ya fi yin kyauta a watan azumi, ya fi iska kyauta. 1. 1

Abdullahi Bin Amr ya ce, wani mutum ya tambayi Annabi cewa: Wane aiki ne ya fi a musulunci? Sai ya ce ka ciyar da talaka, sannan ka yi sallama ga wanda ka sani da wanda ba ka sani ba. Bukhari 1. 11.

LOKACI A MAHANGAR ZAMANI

 A wannan zamani da muke ciki, tun bayan zuwan Turawa, lokacin Bahaushe ya tasirantu da al’adun Bature. Wannan kuwa ya bayyana tun daga sunayen ranaku zuwa na mako zuwa na watanni. Muna iya alaƙanta wannan da dalilin aiki da agogo, da kalandar Nasara wato watan ‘yan albashi. Bisa la’akari da muhimmancin lokaci ne yasa Bature ya ƙirƙiro agogo, saboda tantance lokacin ma’amalla ta yau da kullum. Tabbas agogo na taimakawa wajen sanin tafiyar lokaci a wuni. Ita kuma kalanda na taimakawa ne, wajen ƙididdige kwanakin wata da lokacin biyan albashi, da sauran ayyukan yau da kullum.

 Zuwan agogo ya kori yin amfani wasu lokuta masu nasaba da yanayin da ake ciki kamar haka: -1. Ɗazu. 2. Yanzu. 3. Anjima.

 Kwatsam sai Bahaushe ya koma amfani da ƙarfe, da minti, ko awa, kamar haka: Ƙarfe 1: 00, 2: 00, 3: 00, 4: 00, 5: 00, 6: 00, 7: 00, 8: 00, 9: 00,10: 00, 11: 00, 12: 00. Awanni 12 ke samar da wuni ɗaya, awanni 24 ke samar da kwana ɗaya.

RANAKUN BATURE.

1. Monday. Mande

2. Tuesday. Cusde

3. Wednesday. Wenesde

4. Thursday. Tasde

5. Friday. Firayid

6. Saturday. Sati

7. Sunday. Sande

WATANNIN BATURE

1. January. Janairu

2. Febuary. Feburairu

3. March. Maris

4. April. Afirulu

5. May. Mayu

6. June. Yuni

7. July. Yuli

8. August. Agusta

9. September. Satumba

10. October. Oktoba

11. November. Nuwamba

12. December. Disamba

Waɗannan awanni, da ranaku, da watanni na Bature, haƙiƙa sun yi tasiri a mafi yawan harkokin rayuwar Bahaushe a yau. Wannan kuma ya haɗa da ‘yanboko, da ma’aikatan gwamnati ‘yan albashi, da waɗanda ba su ba. Ana iya cewa kusan bukukuwan mu da tarurrukanmu, da alƙawuranmu sun koma kan doron waɗannan lokuta na Bature ne saɓanin namu na da wanda muka gada.

 MATASHIYA

Tun da yake jiya ta wuce, mun san abin da muka yi, gobe ba ta zo ba, ya zama wajibi mu yi tattalinta. Shi kuwa wannan tattali ba zai yiwu ba, sai mun dage. Domin haka, yau ce muke ciki, a ita ne zamu yi tanaji zuwan gobe. Wannan gobe tana iya zama ta kwana ɗaya ko kuma gaobe ta ranar kiyama, tilas ni da mu yi wa kan mu guzuri kyakkyawa kuma mai kauri.

 Bisa lura da bayanai da suka gabata, ana iya cewa an ji kuma da fatan an gamsu. Don haka akwai buƙatar a ɗauki lokacin da muhimmanci, sannan kuma mu kare kai daga faɗawa cikin tarkon shagala. Ya dace mu bai wa juna shawarar neman mafita. Ga wasu shawarwari waɗanda ya kamata mu ɗauka su ne: Mu yaƙi son zuciya, da kuma shaiɗan, wadatar zuci, da kyautata tauhidi, tare da neman rabon gobe ƙiyama, a ƙarshe mu rage son abin duniya. Don haka, mu sani cewa abin da ka bayar shi ne naka, wanda ka tara na magada ne, ko kuma wanda ka ci ya zama kashi.

Dukkan mai hankali a jikinsa ya kamata ya dawo cikin hayyancinsa ya tsaya ya yi wa rayuwarsa kallon natsuwa. Watau kallo irin na sayen goron tsohuwa. Alhali kuwa masu hikima sun kasa ribar rayuwa mataki uku zuwa huɗu kamar haka:

1. san samu (mutum ya samu alherin duniya da na lahira)

2. samu rasa (mutum ya samu alheirn duniya ya rasa na lahira)

3. rasa ka samu (mutum ya rasa alheri duniya ya samu na lahira)

4. rasasa-rasasa (mutum ya rasa alherin duniya da na lahira)

Allah ya tsare mu amin.

 KAMMALAWA:

A ƙarshe wannan maƙala ta kawo wasu al’amura da suka shafi mahimmancin lokaci a rayuwar Bahaushe. Haka kuma tare da fito da ma’anar lokaci da alaƙarsa da tasirinsa ga rayuwar Bahaushe jiya da yau, da sauye-sauye da rayuwar Bahaushe ta gamu da su, tare da gano hanyoyi, ko dalilan da suka jawo waɗannan sauye-sauye. Haka kuma an kawo bayyanin yadda baƙin al’adu suka taɓa tunanin Bahaushe game da lokaci. Ban da wannan kuma, an dubi irin yadda hakan ya shafi al’adu, da ɗabi’un Bahaushe, har da rayuwarsa gaba ɗaya.

 MANAZARTA

 Bargery, G. F. (1993) A Hausa-English Dictionary and English-Hausa Vocabulary. Zaria: Amadu Bello University Press.

 (2006) Ƙamusun Hausa Na Jami’ar Bayero Kano.

Madauci I. (1963) Al’adun Hausawa. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

Ladan Y. (1980) Zaman Duniya Iyawa ne. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

 Roxana M. N. (1997) An English Hausa Dictionary. LearnAfrica P. LC. Lagos

Sarki H. A. (2000) Zuwan Musulunci a Afirka da shigowarsu Ƙasar Hausa. G. A. Computer Centre. Ikere – Ekiti, Ekiti State.

Adam M. T (1997) Asalin Hausawa da Harshen su, Kano Nigeria.

---

[1]. Ƙamusun Hausa Na Jami’ar Bayero (2006) ,

[2] Roxana MaNewman (1997) An English Hausa Dictionary.

[3] Bargery G.P. (1993) Ahmadu Bello University Press LTD.

[4] Tafsir Ibn Kasir. Translated by Muhammad Anas Gad Khalil. Dar-AL-Mannah (2007) vol 4.pg 2553