Ticker

6/recent/ticker-posts

Matashiya Game Da Bida Da Tanadi A Duniyar Yau (Neman Kudi Da Tattali)

An ciro daga littafin:

BIƊA DA TANADI A DUNIYAR INTANET
(Sana’o’i, Kasuwanci, Ƙwadago)

Na

Abu-Ubaida SANI
Abdulrahman ALIYU

Bida Da Tanadi a Duniyar Intanet (Sana’o’i, Kasuwanci, Kwadago)
Manazartar Littafi: Sani, A-U. & Aliyu, A. (2026). Biɗa Da Tanadi a Duniyar Intanet (Sana'o'i, Kasuwanci, Ƙwadago). Amsoshi Academic Publishers. ISBN: 978-978-62480-1-1. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.21361768

Tuntuɓa Domin Samun Littafi: 
Dr. Abu-Ubaida Sani: Imel - abuubaidasani5@gmail.com | WhatsApp - 08133529736
Dr. Abdulrahman Aliyu: WhatsApp - 08036954354

MATASHIYA GAME DA BIƊA DA TANADI A DUNIYAR YAU

1.0 Shimfiɗa

Tun farkon samar da halittu a doron duniya ake samun sauye-sauye a kusan dukkannin ɓangarorin rayuwa. Mahangar addini da ilimin kimiyya da fasaha da kuma hankalin tuwo duk sun tabbatar da hakan. Sauye-sauyen da ake samu sun haɗa da: (i) waɗanda suke aukuwa bisa tsarin halittar duniya (misali girma da duniya take ƙarawa[1] da raguwar girman jiki da tsawon rayuwar mutane) da (ii) waɗanda suke faruwa sakamakon ayyukan halittu (misali samuwar na’urori da sababbin gine-gine da makamantansu).[2]

Biɗa da tanadi suna da gurbi na musamman a rayuwar Hausawa. Yanaye-yanayensu suna sauyawa da ƙara samun cigaba daga lokaci zuwa lokaci. Hausawa sun biyo waɗansu matakai tun daga kan furfure/musanye na tsarin ba ni gishiri in ba ka manda, har zuwa matakin saye da sayarwa da fatauci. Samuwar hanyar rubutu da karatu ya buɗe musu wani sabon babin damar rubuta sunaye da farashin kayayyakin kasuwanci tare da samar da allunan talla. An sake samun cigaban zamani yayin da rediyo da talabijin suka samu. Su kansu sun kasance hanyoyin neman kuɗi a zamanance ta hanyar yin aiki tare da gidan rediyo ko talabijin.[3] A ɓangare ɗaya kuwa, sun samar da sababbin hanyoyin tallata haja ga masu sana’o’i da kasuwanci daban-daban.

Samuwar intanet babban sauyi ne da duniya ta samu a ƙarni na ashirin (Ƙ 20). Hakan ya ƙara tabbata, yayin da a yau ake mayar da lamuran hulɗoɗin yau da kullum zuwa intanet. Harkar biɗa da tanadi suna daga cikin nau’o’in hulɗoɗin da suke ƙara samun gindin zama a duniyar intanet.

Sannu a hankali tallace-tallace suna ci gaba da komawa kan intanet. Daɗin daɗawa, intanet ɗin karan kansa ya zo da sababbin damarmakin kasuwanci ga Hausawa. Sun haɗa da gina kafafen intanet da kasuwancin kuɗin intanet da buɗe gidajen talabijin a kafafen intanet, da dai sauran damarmakin samun kuɗi waɗanda kai tsaye intanet ne ya zo da su.[4]

1.1 Waiwaye

Samuwar intanet a shekarar 1983 ya zo da gagarumin sauyi a ɓangarorin rayuwa daban-daban a faɗin duniya. Da wuya a samu wani al’amari da ya yi tasiri a kan rayuwar al’umma tamkar intanet. A yau, babu wani ɓangare na rayuwar ɗan’adam wanda intanet bai taɓa ba.[5]

Duk da an samar da intanet tun a ƙarni na ashirin (Ƙ 20), ƙarni na ashirin da ɗaya (Ƙ 21) ya zo da sababbin abubuwa a fannin da suka girgiza duniya. Bunƙasar kasuwancin duniyar intanet da samuwar ƙirƙirarriyar basira (Artificial Intelligence (AI)) sun sauya alƙiblar rayuwa baki ɗaya. Tuni hankalin manyan ‘yan kasuwar duniya ya karkata kan wannan fage.

A ɓangare guda kuwa, a yau rayuwar duniya baki ɗaya tana ƙara karkata a kan intanet. Wannan ne ya ja hankalin Clement (2020 SL. 4) inda ya ce: “By now, a world without the internet is unimaginable.” Ma’ana: “A yanzu, ba za a iya kwatanta yadda duniya za ta kasance ba idan aka ce babu intanet.” Tawagar Pandora FMS (Pandora, 2023 SL. 1-18) na da fahimta makamanciyar wannan, inda har suke ganin cewa da wuya rayuwa ta gudana a yau idan babu intanet. Ire-iren waɗannan iƙirari ba romon baka ba ne kawai, domin kuwa a yau an wayi gari:

a. Kasuwanci ba zai haɓaka ya yi gawurtar a-zo-a-gani ba, sai an haɗa da intanet.

b. Makaranta ko cibiyar ilimi ba za ta kai ƙololuwa a fice ba, sai ta gwane wajen sarrafa intanet.[6]

c. Ƙasa ba za ta samu bunƙasa da ƙarfin ikon faɗa-a-ji ba, har sai ta nuna wa duniya ita ba kanwar lasa ba ce a sha’anin intanet.

d. Muryar malamin addini ba za ta karaɗe duniya ba, har sai an haɗa da intanet.

e. Al’adu da tadojin wata al’umma ba za su yaɗu a haƙiƙanin siffofi da sigoginsu ba, sai idan masu su sun auri intanet.

Yana da kyau a san da cewa, kafafen intanet na ɗaya daga cikin hanyoyin kasuwanci a zamanance. An samu ƙaruwar kafafen intanet na Hausa musamman daga wajajen shekarun 2015 zuwa yau (2026). Babban ƙalubalen shi ne, wasu daga cikin waɗannan kafafen intanet ba Hausawa ne suke jagorantar su ba. Hausawan ma da suke jagorancin kafafen sun kasance ba masu ilimin harshe da al’adun Hausa ba.[7]

Shehu (2013) ya nuna damuwarsa game da yadda waɗanda ba Hausawa ba suke ci da harshen Hausa. Bugu da ƙari kuma, sau da dama sukan kawo naƙasu ga Hausar musamman ta fuskokin da suka shafi ƙa’idojin rubutu da gurɓata al’ada. A bisa haka ne ma yake ganin cewa ya zama wajibi ga malaman Hausa da su yi yunƙurin kare harshen kamar yadda takwarorinsu suke yi a harshen Ingilishi da Faransanci da makamantansu. Ya ce:

A tashi tsaye gadan-gadan domin a tsawata a tabbatar da cewa an kare mutunci da martabar wannan harshe na Hausa ta hanyar nuna wa ma’aikatan gidajen rediyo na ƙasashen waje ire-iren kura-kuran da suke yi a wajen rubutunsu na Hausa, musamman ma ta yadda suke tura shi a yanar gizo-gizo da kuma yadda suke tura wa jama’a a wayoyinsu na tafi-da-gidanka (salula). (Shehu, 2013 sh. 64)

Farfesa Aliya Adamu tana da irin wannan ra’ayi dangane da yawaitar rubuce-rubucen Hausa a kafar intanet musamman na labarai. A. Adamu (keɓantacciyar tattaunawa, 7 ga watan Mayu 2019) wadda ta kasance manazarciyar ƙagaggun labarai ta ce:

Mu ne ya kamata mu yi wani ƙoƙari na bincike tun da wuri, domin mu gano tare da tantance inganci da rashin ingancin labaran Hausa da ake ɗorawa a kafafen intanet. Idan ba mu yi haka ba, kafin mu farga an yi musu gagarumar illa.[8]

La’akari da waɗannan bayanai, a har kullum abu ne mai muhimmanci a yi hoɓɓasa wajen samar da kyakkyawan wakilcin al’adun Hausawa a duniyar intanet. Kamar yadda Bahaushe yake cewa: “Sai bango ya tsage ƙadangare yake samun mafaka.” Yayin da aka nuna halin ko-in-kula game da bayyana wa duniya haƙiƙanin al’adun Hausawa, an ba da ƙofa ga mutane na daban domin aikata yadda suka ga dama.

Rubuce-rubuce game da hanyoyin neman kuɗi a kan intanet za su taimaka wajen haska wa Hausawa sababbin hanyoyin biɗa da tanadi. Hakan zai yi matuƙar taimaka wa ɗaiɗaikun mutane wajen samun aikin yi da rage zaman banza. Zai kuma taimaka wajen bunƙasa tattalin arziki da cigaban ƙasar Hausa da ma ƙasa baki ɗaya. Garba (2013 sh. 125) ya jaddada hakan inda yake cewa, bunƙasar Hausa a intanet zai taimaka wajen bunƙasar harshen da kuma cigaban yanki da ƙasa baki ɗaya.[9]




[1] Ƙur’ani mai tsarki da ilimin kimiyyya duk sun tabbatar da cewa duniya tana ƙara girma. A duba Ƙur’ani (51:47) da Gohd (2024).

[2] Yana da kyau a lura da cewa, sauye-sauyen da suke faruwa a duniya suna kasancewa bisa wani sarƙafaffen tsari mai alaƙa da juna. Misali a nan shi ne, yau da gobe da sauyin yanayi na tilasta wa mutane ƙirƙirar sababbin hanyoyin sauƙaƙa rayuwa. A ɓangare guda kuwa, sababbin hanyoyin sauƙaƙa rayuwa na yin tasiri tare da samar da sauyi ga yanayin duniya (kamar tiriri da hayaƙin ababen hawa da masana’antu da suke haifar da ɗumamar yanayi).

[3] Aiki a gidan rediyo ko talabijin bai taƙaita ga aikin jarida ba kawai. Ya haɗa da ɗaukar hotuna da bidiyoyi da gyara sauti ko bidiyo da tsara shirye-shirye da kula da na’urori da dai sauransu. Duk waɗannan hanyoyin samun kuɗi ne da suka zo wa Bahaushe a zamanance.

[4] Yana da kyau a lura da cewa, wannan littafin ya mayar da hankali ne a kan biɗa da tanadi a kan intanet. Kasancewar hanyar samun kuɗi tana da alaƙa da harshe ko adabi ko kimiyya da fasaha ko ilimin gama-gari, ba shi yake nuna cewa ya fita daga bagiren al’ada ba. Al’adar da take ciki ita ce kasancewar Hausawa suna ƙara rungumar waɗannan hanyoyin samun kuɗi tare da dogaro da su. Hakan bai fita daga farfajiyar biɗa da tanadinsu ba, wanda ya tabbatar da shi a matsayin wani ɓangare na al’adunsu da suka samu sakamakon tasirin zamani.

[5] Duk wani ɓangare na rayuwa da al’amuran zamantakewa da aka duba, sai an ci karo tasirin intanet ko dai kai tsaye, ko a kaikaice. Bayan taron watan Maris na shekarar 2010 da BBC ta shirya kan Tasirin Fasahar Intanet, ta wallafa a shafinta cewa: “Fasahar intanet fasaha ce da wasu masana suke cewa ta sauya fasalin yadda ake gudanar al'amuran rayuwa a duk faɗin duniya.” A duba BBC Hausa (2010 SL. 1).

[6] Yayin da makaranta ko cibiyar ilimi take son ta yi fice a duniya, dole ta kasance ta yi amfani da intanet yadda ya kamata. A ciki za ta baje hajarta. Hakan zai sa mutane daga ko’ina a faɗin duniya su ci karo da ayyukan da makarantar ko cibiyar take gudanarwa. Haka kuma, ayyukan malaman makarantar za su yi fice a duniya ne kawai idan sun kasance a kan kafafen intanet fitattu.

[7] Yayin da aka yi rashin sa’a al’umma ba ta da wakilai a kan intanet, za a samu wasu mutane na daban waɗanda za su riƙa ɗora bayanai dangane da al’adunta. Ba dole ne su ɗora ingantattun bayanai ba kasancewar ba su da ilimi na haƙiƙa game da al’adun. I.S.S. Abdullahi, (keɓantacciyar tattaunawa, 1 ga watan Satumba 2017) ya yi tir da bayanan da ya ci karo da su a wata kafar intanet mai suna Maguzawa, kasancewarsa masani a wannan ɓangare.

[8] Prof. Aliya Adamu wadda a lokacin take Shugabar Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya na Jami’ar Jihar Sakkwato, ta furta wannan batu ga Prof. Umar Bunza. Shi ya kasance dakta (a lokacin) a ɓangaren adabi a Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Danfodiyo, Sakkwato.

[9] “... may impact positively on the development of the language... Thus, it will lead to greater participation in the media by the majority and facilitate access in mass mobilization for national and regional development.” (Garba, 2013 sh. 125)

Post a Comment

0 Comments