Matakan Kare Kai Daga Damfarar Duniyar Intanet

Daga

Abu-Ubaida Sani
Jibril Yusuf
Muhammad Sulaiman Abdullahi

Shimfiɗa

Kowace cuta tana da magani. Ruwa yana ƙasa sai ga wanda bai tona ba. Akwai hanyoyi da matakai daban-daban da suka kamata masu hulɗoɗi a kan intanet su naƙalta domin kare kansu daga barazanar ‘yan damfarar kan intanet. Kamar yadda aka nuna a babukan da suka gabata, ana toshewa ne ‘yan damfara suna sake buɗe sababbin hanyoyi. Waɗanda suke kasuwanci da sauran sha’anoni a kan intanet, sai dai su riƙa tuna maganar nan ta Hausa: “Allah ba ya barin mutum ba aiki.” Dole ne su kasance a faɗake, sannan su ci gaba da bincike game da hanyoyin kare kai daga duk wata nau’in damfarar kan intanet da aka ɓullo da ita. Wannan babin ya mayar da hankali kan fito da wasu muhimman dabarun kare kai daga damfarar kan intanet.

Nisantar Kwaɗayi

Yana da kyau a fahimci cewa, mafi yawan damfarar da ake yi wa mutane takan faru ne a sakamakon kwaɗayin da suke nunawa game da samun wani abu. Kwaɗayi shi ne babban abin da ‘yan damfara suke amfani da shi wajen ɗauke hankalin mutane da yaudarar su. Dole ne wanda yake hawa kan intanet ya san da cewa, babu wani mutum ko wani kamfani da haka kawai yake fitar da kyautar kuɗaɗe ko wani abu mai daraja a kan intanet. Idan kuma wani kamfani zai fitar da garaɓasa ta musamman, to akwai tsararrun hanyoyi da zai bi domin zaƙulo waɗanda zai bai wa garaɓasar, ba wai raba liƙau a kafafen sada zumunta ba.

Kullum saƙonni daban-daban suna zagaya kafafen sada zumunta musamman WhatsApp da Facebook waɗanda suke yin alƙawuran ƙarya dangane da samun garaɓasa. Sukan kasance cikin sigar kyauta ko wani kasuwancin kan intanet mai matuƙar bayar da riba cikin ƙanƙanin lokaci. Duk waɗanda suka yaudaru suka tura kuɗinsu a matsayin rajista ko hannun jarin kasuwanci, kuɗaɗensu sun bi shanun sarki. Idan kuwa su ne na farko-farkon shiga harƙallar, za su samu riba yayin da za a yi amfani da su wajen jawo wasu mutane cikin harkar (ta hanyar tsarin gayyata), waɗanda za a kulle da kuɗaɗensu. A duba misali a hoton da yake ƙasa:

Hoto Na 6.1: Kwaɗaitar Da Mutane Domin Saka Hannun Jari

Madogara: Wannan ɗaya ne daga cikin saƙonnin kasuwancin damfara da ake yaɗawa a WhatsApp

A wannan hoton da yake sama, za a ga yadda mai turo saƙon ya yi iƙirarin cewa ya saka hannun jari na naira dubu saba’in da biyar (₦75,000), sannan ya samu ninkin wannan kuɗi a cikin awa ɗaya. Kwaɗayi ne kaɗai zai rufe wa mutum idanu har ya faɗa wannan tarkon damfarar.

A ɓangare ɗaya kuwa, ‘yan damfara suna yaɗa liƙau da sanarwar garaɓasa iri-iri daga kamfanoni ko gwamnatoci. An fi yin haka a lokacin da ake bukukuwan salla ko na zagayowar shekara ko samun ‘yancin kai, ko dai wani muhimmin abu da ya shafi ƙasa ko duniya. A duba misali a ƙasa:

Hoto Na 6.2: Garaɓasar Damfara

Madogara: An ɗauko daga zauren WhatsApp mai suna ‘Zauren Dalibai’

Wani abin da ya kamata mutane su lura da shi daga wannan hoto shi ne, liƙau guda ɗaya aka yi ta maimaitawa a ƙasan dukkannin nau’o’in layukan (Airtel da MTN da Glo da 9mobile). Bugu da ƙari, me ya sa garaɓasar ba za ta kasance a kan kafafen intanet na kamfanonin sadarwar ba? Mene ne haɗin wannan kafa da su kamfanonin sadarwar? Kwaɗayi ne yake rufe wa mutane ido, yadda waɗannan tambayoyi ba za su zo ransu ba. A duba ƙarin misali a ƙasa:

Hoto Na 6.3: Tallafin Ƙarya Daga Gwamnati

Madogara: An ɗauko daga zauren WhatsApp na FASSARAR MAFARKI DAGA KITABU WASSUNNA DA IJMA’IN MALAMAI

A Nijeriya ana ci gaba da kukan talauci da yake ƙara yi wa mutane katutu. A ɓangare ɗaya kuwa, gwamnatoci suna ci gaba da yin alƙawura (na gaskiya da na ƙarya) game da bayar da tallafi domin rage raɗaɗin talauci. ‘Yan damfara sukan yi amfani da irin wannan dama domin gwada sa’arsu. Kwaɗayi da talauci sukan rufe wa mutane ido ta yadda ba za su ko bincika ingancin wannan kafa ba. Ba za kuma su yi tunanin cewa babu abin da ya haɗa wannan kafa da gwamnati ba.

A wani lokaci, akan tuntuɓi mutum da cewa akwai wasu kuɗaɗe da ake son turo masa saboda Allah don an aminta da shi. Wani lokaci kuwa akan ce za a turo masa ne saboda ayyukan da yake yi na taimakon mutane. A duba misali a ƙasa:

Hoto Na 6.4: Saƙon Imel Na Damfara Game Da Tura Maƙudan Kuɗi

Madogara: Saƙon imel (9/12/2024)

A ire-iren waɗannan saƙonni, ya kamata mutum ya tambayi kansa cewa, a dalilin me a cikin miliyoyin mutanen da suke duniyar intanet za a zaɓe shi domin a turo masa maƙudan kuɗi haka? Ƙin ƙarawa kuwa, mai turo saƙon a can wata uwa duniya take. Babu sanayya kowace iri a tsakaninsu.

A Lura Da Nasarar Da Ba a Nema Ba

‘Yan damfarar kan intanet sukan tura saƙonni ga mutane kai-tsaye cewar sun yi nasarar samun wata kyauta. Sukan tura saƙonnin ko dai ta imel ko ta lambar waya ko kuma ta kafafen sada zumunta. Nau’o’in abubuwan da suke cewa an yi nasarar samu sun haɗa da kyaututtuka daga bankuna ko wasu kamfanoni ko kuma wani nau’in caca.

Abu na farko da ya kamata mutum ya tambayi kansa shi ne, me ya sa zai ci wannan gasar ko wannan kyautar alhali bai nema ba? A irin wannan lokaci, ya kamata mutum ya yi karatun ta-natsu, ya tantance bayanan da aka turo masa. Idan har mutum yana son bincikar gaskiyar lamarin, to ya tura saƙo kai-tsaye ta imel ɗin kamfanin da aka ambata. Kada ya danna liƙau ko abin da aka maƙala (attachment) a saƙon da aka turo.

Tsaurara Tsaron Akawun

Duk mai son kare kansa daga sharrin ‘yan damfara da zamba a kan intanet, ya zama wajibi a gare shi ya inganta tsaron akawun-akawun ɗinsa. Ire-iren waɗannan akawun-akawun ɗin sun haɗa da:

a. Na kafafen sada zumunta

b. Na kasuwannin duniyar intanet

c. Na kafafen intanet (website ko blog)

d. Na kan manhajoji a kwamfutoci ko wayoyin hannu/salula (computer and mobile apps)

e. Imel

Matakan da mutum zai bi domin inganta tsaronsu kuwa sun haɗa da sanya kalmar sirri mai inganci. Ingancin kalmar sirri a nan yana nufin saka kalmar sirri mai wahalar ganewa. Abubuwan da ya kamata a lura da su wajen zaɓen kalmar sirri mai inganci sun haɗa da:

1. Dole ne ta kasance tana da tsawo. Aƙalla ana so ta kai gurabu takwas (8) ko sama da haka.

2. Ana so ta ƙunshi manya da ƙananan harufa. Yana da kyau a tuna cewa, gurabun kalmar sirri sukan fito ne a sigar da ake kira da suna ‘case sensitive” a Ingilishi, wato babban baƙi daban yake da ƙaramin baƙi. A bisa haka, idan mutum ya sanya /y/ a madadin /Y/, to za a nuna masa cewa kalmar sirrisirrin ba daidai take ba.

3. Ana so kalmar sirrisirrin ta ƙunshi lambobi. Sanya harrufa kaɗai a matsayin kalmar sirri ba shi da inganci kamar yadda yake idan an haɗa da lambobi.

4. Ana so kalmar sirri ta ƙunshi alamomi, misali “%” ko “#” ko “&” ko “*” ko “@” ko “>” ko “}” da sauransu.

5. Ba a so jerin harrufan da suke cikin kalmar sirri su kasance suna da alaƙa da mai akawun ɗin. Wannan yana nufin, mai suna ‘Adamu Kabir’, ba a so a kalmar sirrinsa a samu “Adamu’ ko kuma ‘Kabir.’

6. Ba a so lambobin da suke cikin kalmar sirri su kasance masu alaƙa da mai akawun ɗin. Wannan yana iya kasancewa shekarun haihuwa ko lambar ɗalibta ko lambar waya, da makamantansu. Misali, a kwatanta cewa akwai wani mai suna ‘Salihu Aliyu’ wanda aka haifa a shekarar ‘2004.’ Idan ya sanya kalmar sirri ‘Salihu2004’ ko ‘Aliyu2004’ ko ‘salihu2004’ ko ‘aliyu2004’ ko ‘2004salihu’ ko ‘2004Salihu’ da sauransu... duk za su kasance masu sauƙin ganowa ta hanyar yin canki-canka.

7. Yana da kyau kalmar da mutum zai rubuta ta bayar da wata ma’ana a gare shi. Wannan ba dole ba ne, amma yana da muhimmanci wajen taimaka masa domin hardacewa cikin sauƙi tare da tunowa a duk lokacin da yake so. Duk da haka, akwai buƙatar mutum ya adana a wani wurin da babu wanda zai iya bincikowa ba tare da izininsa ba.

8. A kiyaye amfani da kalmar sirri iri guda ga akawun mabambanta. Idan mutum yana yin haka, to za a iya yin kutse a dukkannin akawun ɗinsa da zarar an gano kalmar sirrinsa.

9. A bisa waɗannan bayanai, misalin kalmar sirri mai inganci za ta iya kasancewa: Now$1is>#1000?Ops!. Abin da aka rubuta a nan shi ne: Now 1 dollar is greater than 1,000 naira? Ops!. Wanda yake amfani da wannan salo a yayin rubuta kalmomin sirrinsa, zai iya tunowa da yadda kalmar sirri take da zarar ya tuna abin da ya rubuta a salon rubutun yau da kullum. Zai tuna ɗin ne kasancewar ya san yadda yake taƙaita kalmomi yayin rubuta kalmar sirri.

Wani abin da zai ƙara taimakawa shi ne ƙara matakin tantancewa na biyu, wato two-factor authentication (2FA). Wannan tsari ne wanda idan an kunna shi, akan turo lambobin tantancewa zuwa imel ko lambar wayar mutum yayin da aka yi ƙoƙarin shiga akawun ɗinsa musamman a kan sabuwar na’ura. Wani lokaci kuwa akan tura saƙo ne zuwa ga wayarsa inda za a buƙaci ya danna abin da yake nuni da cewa shi ne yake ƙoƙarin shiga akawun ɗin a kan wata na’ura ta daban. Wannan tsarin yana taimakawa wajen ƙara wa akawun ɗinsa tsaro da tabbatar da cewa babu wanda zai yi ƙoƙarin shiga akawun ɗin ba tare da mai shi ya samu sanarwa ba.

Sabunta Manhajoji

Bayan waɗannan, akwai buƙatar mutum ya riƙa sabunta manhajojinsa a duk lokacin da sababbin siga (new versions) suka fito. Yayin da kamfani suke ƙoƙarin fito da sabuwar sigar manhaja, sukan tabbatar da sun toshe duk wasu hanyoyin da ‘yan damfara da kutse a kan intanet suka buɗe domin illata masu amfani da manhajojin. Idan mutum ya ci gaba da amfani da tsohuwar manhajar, hakan yana nufin zai iya fuskantar barazanar ‘yan damfara da masu kutse a kowane lokaci.

Dole ne mutum ya riƙa sabunta manhajojin na’urorinsa a duk lokacin da sabon sigar na’urar ta fito. Yawancin sababbin sigogin sukan zo da ƙarin tsaro tare da toshe wasu ƙofofin da suka fahimta waɗanda za a iya shigo da damfara ta cikinsu. Bugu da ƙari, a kullum ana kan fito da baros iri-iri. Duk sabon baros da aka fito da shi wanda zai iya yin tasiri a kan manhaja, dole ne masu manhajar su sabunta fasaharta ta yadda za ta iya kauce wa wannan ƙalubale ko haɗari. Sabunta manhajar zai taimaka wajen tabbatar da cewa mutum yana aiki da wadda take da cikakken tsaro bisa alƙaluman tsaro na lokacin.

Fahimtar Take-Taken ‘Yan Damfara

Duk wani salon damfara da aka fito da shi, za a tarar da cewa akwai wani tsari na musamman da ‘yan damfarar suke amfani da shi. Duk da haka, akwai abubuwa na gama-gari da za a iya lura da su a cikin saƙonnin ‘yan damfara. Daga cikinsu akwai:

1. Akan samu kurakurai a cikin saƙonnin da suke turowa waɗanda ba su dace a same su ba idan sun kasance ne daga kamfani na haƙiƙa.

2. Akan samu maimaicin zance a cikin saƙonnin sama da ƙima domin jaddadawa da jan hankali da ƙoƙarin nuna gaskiyar saƙon.

3. Akan samu kwalliya sama da ƙima a cikin saƙonnin. Wannan ya shafi amfani da imoji da launukan rubutu daban-daban. A duba misali cikin hoton da aka kawo a ƙasa:

Hoto Na 6.5: Kwalliya Sama Da Ƙima A Rubutun Saƙon Damfarar Kan Intanet

Madogara: An ɗauko daga zauren WhatsApp na ACCESS REAL INVESTMENT (29/12/2024)

A cikin wannan hoto da aka kawo a sama, za a ga cewa kwalliyar da aka yi wa rubutun ya wuce ƙima. Ya koma salon jan hankali na masu rubutu a kafafen sada zumunta kawai. Kafaffen kamfani mai kyakkyawan tsari ba zai yi irin wannan rubutun ba. A duba ƙarin misali a ƙasa:

Hoto Na 6.6: Rasitin damfara a saƙon imel

Madogara: Saƙon imel (10/12/2024)

Akwai abubuwan lura masu yawa a wannan hoton. Da farko dai an turo saƙon ne daga imel ɗin da ba na kamfani ba, wato an nuna cewa saƙon daga kamfanin McAfee yake. Babu yadda za a yi wannan kamfani su turo rasiɗi ta amfani da wani imel wanda ba na kamfaninsu ba. Haka kuma, yadda aka turo saƙon bai yi tsari ba. Babu wani tsararren bayani da yake nuna ƙwarewa (professionalism) wajen tura saƙon. Duk ire-iren waɗannan misalai ne na abubuwan da mutum zai lura da su domin gane saƙonnin ‘yan damfarar kan intanet.

Manazarta: 

Sani, A-U.,  Yusuf, J. & Abdullahi, M.S. (2025). Damfara a duniyar intanet. SAS Publishers. ISBN: 978-978-695-575-9. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.19513307