Ticker

6/recent/ticker-posts

Maganin Kaikayin Jiki Da Kaikayin Al'aura Daga Zogale

An Ciro Daga: Bakura, A.R., & Sani, A-U. (2026). Zogale a ƙasar Hausa: Magani, abinci, tattalin arziki. SAS Publishers. ISBN: 978-978-63958-1-4. https://doi.org/10.5281/zenodo.22682300

 Na

Adamu Rabi’u Bakura

Da

Abu-Ubaida Sani

Zogale a Kasar Hausa: Magani, Abinci, Tattalin Arziki

Ƙaiƙayin Jiki

Kalmar jiki tana cikin kalmomin Hausa jerin sunaye jinsin namiji, jam’i kuwa akan furta su da lafazin jikunaa ko jikkunaa a karin harshen Sakkwatanci. Kalmar tana ƙunshe da ma’anar: “Sassan da suka haɗu suka ba da surar mutun ko dabba ko wata halitta ta daban, kamar yadda BUK (2006 sh. 217) suka nuna. Yayin da Abubakar (2015 sh. 225) ya bayyana ma’anar da: “Gundarin ƙashi, tsoka da fatar mai rai.”

Idan aka dubi waɗannan ma’anonin da idon basira, kai tsaye za a iya cewa, jiki shi ne surar halittar ɗan’adam ko dabba wanda yake ƙunshe da mabambanta ƙasusuwa da jijiyoyi da tsoka (nama) da kitse da kayan ciki lulluɓe da fata.

Ƙaikayin jiki kuwa, shi ne rashin jin daɗin jiki da kan haifar da yanyami mai sa jiki zogi da raɗaɗi, wanda kan sa sai an sosa fatar jikin domin a sami jin daɗi. Shi ma ƙwayar cutar baktiriya ce take haddasa shi. Masana kamar Axe (2016) da Samuel (2013) sun nuna cewa amfani da zogale yana ƙara wa jiki ƙwarin garkuwa da kariya daga kamuwa da cututtukan da suke wanzar da ciwon jiki. Yayin da aka bayyana ta a matsayin maganin matsalar fatar jiki, musamman ƙurajen jiki.

Ta fuskar magance ƙaiƙayin jiki kuwa, sai a samu ɗanyen ganyen zogale cikin tafin hannu uku (3) a daka, a tarfa ruwa kimanin babban cokali huɗu (4). A tace da ƙyalle fari mai kyau. Ruwan ne za a riƙa shafawa a wurin da yake yin ƙaiƙayin. Za a shafa maganin ne sau uku (3) a rana har tsawon kwana bakwai (7) (Jinju, 1990 sh. 73) da (Garba Wanzam 2014). Masanan sun tabbatar da ingancin maganin tare da rashin samun wani lahani (aibu/cutarwa) a jikin ɗan’adam.

Ƙaiƙayin Al’aura

An riga an san ma’anar ƙaiƙayi, abin da ya rage a kawo ma’anar al’aura. A luggance, kalmar tana cikin jerin kalmomin suna jinsin mata, kamar yadda Garba (1990 sh. 5) ya bayyana. Asalin kalmar Balarabiyar ce da aka aro daga harshen Larabci. Kalmar tana ɗauke da ma’anar tsiraicin mace ko namiji.

A tsarin addinin Musulunci, tsiraicin namiji ya kama daga cibiyarsa zuwa bakin guiwa. Yayin da mace duk jikinta ya kasance al’aura sai tafin hannayenta da fuska. A fagen wannan nazari kuwa, ana nufin jelar namiji (mazaƙuta ko alƙalami ko zakari ko bura ko gaba), a ɓangaren jinsin mata kuwa, ana nufin, farjin mace (matuccin mace ko gutsu ko gindi ko gato ko duri ko tsele ko ɗangalso), kamar yadda al’ummomin ƙasar Hausa suke kiran su a sassa daban-daban. Don haka a nan, ana nufin ƙaiƙayin da yakan faru ga waɗannan sassan farjin na namiji ko mace.

Akwai wata cuta da take addabar mutane musamman mata, a inda sukan fuskanci matsalar matsanancin ƙaiƙayi a daidai farji ko dubura. Ire-iren waɗannan mata sukan fuskanci matsalar rashin son saduwa da maigida, a sakamakon mummunan ƙaiƙayi bayan jima’i. Dangane da maganin matsalar, sai sami saƙe-saƙin (ɓawon icen) zogale a dafa tare da jar kanwa ‘yar kaɗan. Za ta sha kofi ɗaya (1) safe da yamma, ta kuma riƙa yin tsarki da ruwan maganin (hira da Hayin Tulawa).

Haka su ma maza masu fama da ƙaiƙayin matsematsi, suna iya yin amfani da wannan haɗin, don nema samun waraka. A binciken Axe (2016) kuwa, ya nuna cewa amfani da zogale yana ƙara shaawa a tsakanin maaurata. Ke nan yana kawar da illolin da suke haifar da ƙaiƙayin alaura. Ire-iren waɗannan illolin kuwa ƙwayar cutar bakteriya ce take haifar da su. Don haka cin zogale ko shan ruwansa, muhimmin garkuwa ne ga jikin ɗan’adam

Post a Comment

0 Comments