Ticker

6/recent/ticker-posts

Maganin Kaikayin Ido Da Mahadin Zogale

An Ciro Daga: Bakura, A.R., & Sani, A-U. (2026). Zogale a ƙasar Hausa: Magani, abinci, tattalin arziki. SAS Publishers. ISBN: 978-978-63958-1-4. https://doi.org/10.5281/zenodo.22682300

 Na

Adamu Rabi’u Bakura

Da

Abu-Ubaida Sani

Zogale a Kasar Hausa: Magani, Abinci, Tattalin Arziki

Ƙaiƙayin Ido

Zai fi kyau mu fahimci abin da ake kira ƙaiƙayi kafin a shiga zance maganinsa. Kalmar ƙaiƙayi, Bahaushiyar kalma ce da take cikin jerin sunayen Hausa jinsin maza, kamar yadda Abubakar (2015) ya bayyana. A karin harshen Sakkwatanci akan furta ta da ƙaiƙai. Yayin da a karin harshen Katsinanci akan furta kalmar da ƙaiƙayi, kamar yadda Bargary (1993 sh. 529) da Abraham (1975 sh. 455) suka zo da bayanin. Tana ƙunshe da ma’anoni kamar haka:

(i) Rashin jin daɗi a jiki da kan sa mutum ya yi susa ko yanyami a jika

(ii) Soshiyar sussukakken hatsi wadda akan yi abincin dabbobi da ita

(iii) Ƙurar kwasfar gero ko dawa ko shinkafa da aka cashe kuma aka sheƙe, sannan ƙurar tana jawo susar jikin da ta sauka a kai, musamman in iska ta huro

(iv) Ciwon da yake sa fatar jiki ta jawo sai an sosa wurin

Yayin da aka kalli ma’anonin ɗaya bayan ɗaya, za a fahimci cewa, dukkansu bakinsu ya zo ɗaya. A inda suka kira kwasfar gero ko dawa ko dauro (maiwa/farin gero) ya karɓa sunan ƙaiƙai ko ƙaiƙayi, wani zubin har ma da soshiyar. Wannan bai rasa nasaba da illar ko cutar da ƙurar takan haifar yayin da ta sadu da jikin ɗan’adam. Illar kuwa ita ce yanyamin da jikin yakan yi, har ya hana sukuni. Rashin sukunin yakan wanzar da sai an sosa wajen akan sami sawaba. Haka masana sun aminta da cewa, ciwo ne da yake haddasa yanyami a jikin ɗan’adam, har sai an sosa muhallin akan sami sukuni.

Tun da mun fahimci abin da ake kira da ƙaiƙayi, sai mu dawo a kan kalmar ido, ita kanta kalmar, tana cikin kalmomin Hausa jerin sunaye jinsin namiji. A wani karin harshen kuwa takan kasance jinsin mace, a inda sukan furta ta da lafazin idaniyaa., jJam’inta kuwa yakan kasance idaanuu ko idaanuwaa ko idandunaa ko idandanii. Wannan ya danganta ne sakamakon bambance-bambancen da yake akwai na kare-karen harshe a tsakanin lardunan ƙasar Hausa. Kalmar tana ɗauke da ma’anoni mabambanta kamar haka:

(i) (i). Sashen da ke fuska sama da hanci wanda ake gani da shi, daidai da ijiya, a karin harshen Sakkwatanci

(ii) (ii). Maɓugar ruwa musamman a rijiya ko saman dutsi (marmaro a karin harshen Sakkwatanci)

(iii) (iii). Basira da ƙoƙari a wajen karatu

(iv) (iv). Jagora ko mai fahimtar da wani yadda ake tafi da wasu harkoki (BUK, 2006: sh, 204).

A wannan fagen nazari, ido yana nufin sashen fuska da yake saman hanci wanda ake ganin abubuwa da shi. A jimlace, ƙaiƙan ido a nan, ana nufin ciwon da yake wanzar da yanyamin fatar ido da ke haddasa sai an sosa akan sami sukuni.

Ita kuwa ƙwayar ido tana da fata kala huɗu kamar haka:

(i). Farar fatar ido, wannan ta fi sauran girma da tauri.

(ii). Baƙi-baƙin fatar ido, wannan ta kasu kashi biyu kamar haka:

a. A waje akan gan ta wani zubin ta yi kore, misali, a idon al’ummar Turawa.

b. Ta ciki da takan riƙe maganin ƙwayar ido, sai wannan da takan riƙa tattarewa ta tsuke ko buɗe idan haske ya yi yawa ko ya yi kaɗan domin ta daidaita hasken da zai shiga cikin ƙwayar idon.

(iii). Daga waje akwai fatar ido da takan rufe ƙwayar idon a lokacin barci ko kuma idan wani abu zai faɗa cikin idon, kamar yadda Abdulƙadir (1990 sh. 7) ya bayyana.

Ƙura da dattin da iska takan hura a cikin idon mutum suna iya haifar da jin zafi da ƙaiƙayi a ido, kamar yadda Abdulƙadir (1990 sh. 9) ya nuna.

A fagen magance wannan cutar ƙaiƙayin ido, sai a nemo ganyen zogale ɗanye, a murtsuke shi, a sami auduga (kaɗa/tauhwa) ko wani farin ƙyalle mai tsafta. A tsoma cikin ruwan ganyen, a tatsa (matsa) ɗigo uku (3) a idon har sau uku a rana, kamar yadda Jinju (1990 sh. 19) ya bayyana.

Shaihin Malamin ya tabbatar da ingancin maganin ta hanyar gwaji shi da kansa. Shi kuwa Samuel (2013) ya bayyana cewa yin hakan yana ƙara lafiyar idanu. Haka kuma ya bayyana cewa yana ƙara wa jiki ƙwarin garkuwa da kariya daga kamuwa da cututtuka. Axe (2016) kuwa, cewa ya yi zogale yana magance cututtukan da ƙwayoyin cutar bakteriya suke haddasawa. Wannan manuniya ce da take ƙara tabbatar da yadda itaciyar take maganin ciwon ido. 

Post a Comment

0 Comments