Ma’anar Magani Daga Bakin Masana

An Ciro Daga: Bakura, A.R., & Sani, A-U. (2026). Zogale a ƙasar Hausa: Magani, abinci, tattalin arziki. SAS Publishers. ISBN: 978-978-63958-1-4. https://doi.org/10.5281/zenodo.22682300

 Na

Adamu Rabi’u Bakura

Da

Abu-Ubaida Sani

Ma’anar Magani

Bunza, (1990 shf.. 135) ya bayyana kirdadon samuwar kalmar magani da ya fi karɓuwa a tsakanin masana Hausa a yau. Wannan ra’ayi ya yi daidai da ɗaya daga cikin ra’ayoyin da suka shafi samuwar magani ga Bahaushe, wato ra’ayin gwadawa. Ra’ayin na nuna cewa, kalmar magani ta samu ne a lokacin da Bahaushe yake ƙoƙarin samar wa kansa magungunan cutuka daban-daban. Yayin da cuta ta samu, sai Bahaushe ya tattaro ganyaye da saiwu da sassaƙe-sassaƙe domin gwadawa, har sai ya samu wanda zai samar masa da waraka. Zai ɗauki nau’in sassaƙe ko saiwa ko ganye (da makamantansu), sai kuma ya ce: “Ma gwada wannan mu gani.” Wato dai za a gwada a gani ko za a dace?

Sannu a hankali har aka gajarce furucin. Daga nan aka koma cewa: “Ma yi ma gani.” Bayan tafiya ta yi tafiya ne kuma aka sake gajarce furucin zuwa: “Ma gani.” Yayin da aka haɗe kalmomin guda biyu, su ke ba da sunan “Magani.” A bisa wannan ra’ayi, kalmar ta “magani” gamin-gambiza ce.

Masana da dama sun yi ƙoƙarin bayyana ma’anar kalmar magani gwargwadon fahimtarsu. Kano (2006 sh. 316) ya bayyana ma’anar magani da cewa:

Magani, yana nufin duk wani abu da ake sha ko shafawa ko kuma ɗurawa a jiki ta hanyar yin allura, don neman samun lafiya ko kariya daga wata cuta.

Shi kuwa Ahmad (1984) ya bayar da ma’anar magani da cewa:

Magani shi ne, duk wani abu da za a yi, ko wata hanya ko kuma wata dabara da aka yi don gusar da cuta daga jikin mutum ɗungurumgun ko kuma kwantar da ita don kawo jin daɗi ga jiki ko ga zuciya da sauƙaƙa duk wata wahala ga jiki da damuwa da ita cutar kan iya haifarwa.

Bakandamiyar ma’ana ta magani ita ce wadda Bunza (1989 sh. 134) ya bayyana inda yake cewa:

Magani wata hanya ce ta warkar da ko kwantar da ko rage wata cuta ta ciki ko ta waje ko wadda aka samu ta haɗari. Ko kuma neman kariya ga cuta ko abokan hamayya ko neman ɗaukaka ta daraja ko ta iddab ta hanyar iddabaru da sihirce-sihirce na ban al’ajabi.

Gobir, ya bayyana ma’anar magani da cewa:

Hanya ce ta kawar da, ko kwantar da, duk wata cuta ta jiki ko ta zuciya, ko neman ɗaukaka, ko kariya daga makaru da jifa da sihiri ko siddabaru (Gobir, 2012 sh. 224).

Wannan ma’ana da Gobir ya bayar tana nuni da cewa, ana neman magani ne domin ɗaya daga cikin waɗannan dalilai:

a.   Neman waraka

b.   Kwantar da cuta

c.   Neman ɗaukaka

d.   Neman kariya

Lura da wannan, akan nemi magani ne domin dalilai mabambanta. A taƙaice duk wani abin da zai hana jin daɗi da walwala da nishaɗi da gudanar da rayuwa yadda ya kamata, to sunansa cuta. Hanyar da ake bi domin kawar da shi (ko kuma abin da ake amfani da shi domin kawar da wannan cuta) shi ake kira magani.