Takardar da aka gabatar a Mujallar Shadai A Sashin Nazarin Harsunan Nijeriya Da Kimiyyar Harshe A Tsangayar Adamtaka Jami’ar Sule Lamiɗo Kafin Hausa Jihar Jigawa.
Na
MU’AZU
SA’ADU MUHAMMAD PhD
SASHIN NAZARIN HARSUNAN NIJERIYA DA KIMIYYAR HARSHE
KAFIN HAUSA JIHAR JIGAWA
07030803404 | Muazusaadukudan299@gmail. com
Tsakure
Dalilin
wannnan bincike shi ne, kasancewa an yi nazarce-nazarce da yawa game da wasu
abubuwa na rayuwa dama, sai dai kash an ɗan kau da kai game da
wannan batu wato dangantaka tsakanin ido da hankali, duk da irin tasirin da
suke da shi a rayuwar Bahaushe. Manufar wannan bincike shi
ne, nazarin, matsayinsu, da tasirinsu a rayuwar Bahaushe. Hanyoyin da
aka bi don gudanar da wannan bincike, sun haɗa da nazarin wasu bugaggun
littattafai, da mujallu, da muƙalu, da yanar gizo, Dangane
da muhallin bincike, shi ne, Ƙasar Hausa. Maƙalar za ta kawo bayanai tare da fito da rawar da wannan dangantaka
take takawa a yanayin rayuwar Bahaushe. Da farko za a kawo ma’anar ido, da
hankali, tare da kallo da ire-irensa, fagagen da ake yinsu, da dalilan yinsu,
da masu yinsu. Na ɗora nazarin bisa Ra’in bincike a kan ra’in morau wanda da Turanci
ake kira Functionalism Theory of Culture, saboda bincike ya kawo irin yadda
al’adar Bahaushe ta ɗauki ido da hankali da muhimmancinsu, Maƙalar za ta kawo jirwayensu a adabin Bahaushe na baka, daga ƙarshe sai sakamakon bincike, da shawarwari sai
kammalawa da manazarta.
1. 0
Gabatarwa:
Wannan maƙala na da ƙudurin yin nazari a
kan dangantaka tsakanin ido da hankali da matsayinsu, da tasirinsu a rayuwar
Bahaushe. Maƙalar zata kawo bayanai tare da fito da irin kallon da ake yi masu
tare da rawar da suke takawa a yanayin zamankewar Bahaushe. Da farko za a kawo
ma’anar hankali, da ido, tare da kallo da ire-irensa, da fagage, da dalilan
yinsu, da masu yinsu. Bugu da ƙari wannan nazari zai
hararo irin yadda zamantakewar Bahaushe ta ɗauki ido da hankali, tare da matsayinsu a mahangar al’ada. Haka
kuma za a kalli irin yadda Hausawa kan dubi irin halayen wasu mutane bisa
dalilin yanayin idanuwansu. Wannan na faruwa ne saboda saƙon da ƙwaƙwalwa ke karɓa na wani abu da ya faru ko aka yi a gabansu wato suka gani da
idonsu a saɓanin
yadda suke, da sauran abubuwa masu nasaba da haka. Wannan dalili ya sanya na yi
wa maƙalata take suna da cewa: “hankali ke Gani ba ido ba” Maƙalar zata kawo dukkan bayanai ta mahangar Bahaushiyar al’ada,
sannan kuma da jirwayen ido da hankali a
adabin Bahaushe na baka, da rubutattace daga ƙarshe sai sakamakon bincike, da shawarwari, da kammalawa, da manazarta.
2. 0 MA’ANAR
HANKALI
AbubakarAY(2015: 194)Hankali: Hankula,jam’I, tunanin zuci
don inganta ayyuka da harkokin yau da kullum. 2. gyaran zuciya don a
fahimcihali 3. samo hikimar yadda za a yi abu. 4 yin abu a tsanaki da duban
gaba. 5 yin abu daidai do samun
nasara.
CHN
(2006: 194) Hankali, Hankula Hankulla,1. Lura da sanin ya kamata ii. Natsuwa
iii. da sannu sannu.
Newman
(2020) Hankali, Hankula, kyakkyawan tunani, Good sense.
Bunza AM
(2006: 282) Hankali: A al’adar Bahaushe hankali shi ne jagorar rayuwar
mutum, ƙarancinsa ko rashinsa shi ke haddasa hauka a fita cikin mutane.
1. Kaifin
Hakali ke haifar da wayo.
2. Ƙarancin Hankali ke haifar
da wauta.
3. Rashin
hankali ke haifar da hauka.
4. Natsuwa ƙanwar hankali.
5. wauta ƙanwar hauka.
Surajudeen
(1989) zaibar tunanin mahaukaci ke juyewa sai ya rinƙa ganin abu a juye, wannan yasa mahaukaci ke yin cince-cince. Bisa
lura da wannan alaƙa ko zumunci tsakanin ido da hankali yasa larura da ƙwaƙwalwar mahaukaci ta samu ne, ya sanya shi yake tsice-tsince a
juji(bola) saboda zaibar tunaninsa ta juye sai yana ganin shara da aka zubar
abubuwa ne masu kyau, shi yasa yake tara shirgi, kuma iskoki da yake gani
suke ƙawata masa tsumma.
“ Na hau
wani juji(bola) da tsakar rana sai naga wani abu na yin ƙyalli kamar madubi ya kalli rana. Ina taɓa shi sai kawai na ganni a
wani gida mutanen kansu na ƙasa ƙafafuwansu a sama. Wata mata na tuƙin tuwo tana bai wa ɗanta nono ya nesa da ita amma nonota ya kai inda yaron yake. Suka
bani tuwon don in ci ni kuwa naƙI ci, suka matsa sai na ci
ina sanya lomar tuwon a baki, sai kawai na rasa a inda nake sai dai yanzu da
farffaɗo a gadon asibiti. ” [1]
WIKIPEDIA
(2020) Hankali shi ne saitin ko ikon tunani wanda ke da alhakin duk wani
abubuwan mamaki na tunani. Kuma yawancin lokaci ana gano kalmar tare da
abubuwan da suka faru a kansu. Hankali shi
ne abin da ake iya riskar abubuwa da shi, a kuma yi zaɓi, da kuma shi ne ɗan Adam ya bambanta da sauran halittu masu rai,
ba shi ne ƙwaƙwalwar da take a kai ba, duk kuwa da cewa suna da
dangantaka,
Bisa
dogaro da bayanai da masana magabata suka yi ana iya cewa: hankali na nufin
daidaitaccen tunani wanda ya dace da abin ya kamata, wato kishiyar wauta da
hauka.
2. 1 MUHALLIN
HANKALI
Babu shakka masana sun nuna muhallin hankali yana kai ne,
saboda ko a maganganun yau da kullum idan wani ya aikata abin da ba daidai ba
sai a ce wane kamar ba shi da kai, ko kuma a ce wane ba shi da kan gado, sai a
ga mutum ya na shafa kai.
Bunza (1998) ya nuna hankali a kai yake haka kuma ko ta
wajen ma’anar ciwon hauka, akan cewa mahaukaci marar hankali, saboda ciwo ya
hau ka, wannan yasa ake ganin mai ƙaramin kai bai fiye hankali ba, haka nan idan
kai ya fiya girma ba a cika samun natsuwa ba.
Alhaji
Musa Ɗankwairo Maradun a waƙar Sarkin Ƙayan Maradun yake cewa:
Gindi:
’Ya’yan Sarki guda bakwai,
Duk
shawararsu ta zama ɗai…
Ɗan kwadabe mai ido da
daban,
Akwai na
bakwai mai idon muzuru,
Yanzu
mutum, yanzu ba mutum ba.
Amshi: Ɗan amadu tsayayye, ko gobe baya wargi.
Irin
wannan tunani ne mai cewa kan mutum nan ne mazaunin hankali, yasa ake alaƙanta ciwon taɓin hankali da cewa ciwon hauka, wanda ya samo asali daga ciwon ya
hau ka. Ko kuma ake cewa mahaukaci kansa da motsi, ko kuma ace ai yana
gane-gane. Haka kuma ko da a maganganun yau da kullum akan ce wane bashi da kai
ma’ana bashi da hankali. Mukhtar (2000) idan mutum yace yana gani wasu abubuwa
da sauran mutane basa gani, sai a yarda amma kuma za a ce ya yi gamo wato ya
haukace.
2. 1. 1
HANKALI NA ƘARUWA KUMA YANA RAGUWA.
Tabbas
hakali na ƙaruwa haka kuma yana raguwa bisa faruwar wasu dalilai kamar haka:
Wurin zama(muhalli), da abokin zama, da shekaru, da jinya (rashin lafiya), da
jinsi.
Wurin
zama (muhalli), inda mutumm ya samu
kansa kan yi sanadin ƙaruwar hankalinsa dalilin
yin mu’amulla jama’a masu hankali. Haka kuma zama a ƙauye kan yi tasiri ga raunin hankalin baƙauye, wannan yasa baƙauye ke da wauta ko ƙauyanci. Bisa dalilin ƙarancin mu’amulla da
mutane.
Abokin
zama: A wani lokaci zama da mutum
mara hankali kan shafi abokin zamansa, misali ‘yan farauta ko masu aikin
asibitin mahaukata, ko yaro goyon kurma, dukkansu waɗannan mutane hankalinsu kan
raunana. Haka kuma masu zama cikin masu ilmi hankalinsu ka ƙaru, saboda Bahaushe na cewa zama da maɗaukin kanwa ke kawo fari
kai.
Shekaru,: Shekaru kan yi tasiri ga hankalin mutum, a ko da yaushe hankalin
yaro ba gama cika ba kamar na babba ba. Bahaushe na cewa abin da babba ya hango
yaro ko rimi ya hau ba zai hango ba. Kuma akan ce kashin birbiri ƙawanya-ƙawanya yara sun gani su wasoso manya sun gani suna Allah
tsine. Jinya(rashin lafiya),Akwai wasu mutane waɗanda rashin lafiya kan
shafi hankali a dalili zafin ciwo. Kamar sanƙarau, da
‘yan rani,da ɗankanoma da sauransu.
Jinsi: Bahaushe na da tunanin cewa ‘ya mace da hankalinta ake haihuwarta
sai dai tana girma hankali na raguwa. Shi kuma ɗa namiji ana haihuwarsa ba
hankali, sai dai yana girma hankalinsa na ƙaruwa.
Misali tun daga wasannin yara maza a dandali akwai wauta da ganganci.
2.. 2
KUSANCIN TUNANI DA HANKALI
Tabbas
akwai kusanci na ƙut da ƙut tsakanin tunani da hankali, saboda haka ake ganin kamar ɗan Liman ne da na Na’ibi.
Akwai masu ganin cewa tunani daga zuciya yake tasowa ya zo kai wato ƙwaƙwalwa mazaunin hankali a saita ko a daidaita shi don samun mafita.
3. 0
MA’ANAR TUNANI
Tunani
shi ne abin da ya zo wa mutum a zuciya yana jujjuyashi”. [2] “na nufin tara hankali wuri ɗaya don tuna abin da aka
manta, ko ƙulla wani abu a zuciya”. [3] “ shi ne, shakka, tsoro, juyayi ko
fargaba”. [4] “Tunani wani abu ne, da yake a cikin
zuciya wanda yakan taso, bisa wani dalili. Ko kuma a ce magana ce da mutum yake
yi da kansa, tsakanin zuciya da ruhi”. [5]shi ne ya ɗaukaka ɗan Adam fiye da sauran
halittu. Haka kuma shi ke lurar da mutum cewa, abu kaza daidai ne ko kuma ba
daidai ba. [6]
Bisa
la’akari da bayanai da suka gabata, ana iya cewa; “tunani na nufin abin da
zuciya ta ruwaita, ko ta ayyana na fargaba ko tsoro, hasashe, fata ko tsammani
da sauransu, al’amarin ya wuce ne? Ko zai zo nan gaba, a inda takan
shawarci ƙwaƙwalwa watau hankali. Duk lokacin da zuciya ta riya wani abu, sai
ta tuntuɓi ƙwaƙwalwa, a nan suke haɗuwa su yanke shawara don ɗauka ko samun matsaya. Wannan musayar ra’ayi, ko tuntuɓar juna da ke gudana
tsakanin zuciya da ƙwaƙwalwa, shi ne ake kira “ tunani ”. A wata fuska kuma, yadda idanun
mutum suka kalli abu, hankalinsa ya ba shi matsayi, shi ma ana kiransa “
tunani”, kirdado, ko hasashe akan abin da zai je ya dawo, dangane da wani
al’amari shi ma ana kiran sa “tunani”, zancen zuci shi ma ana kiransa “tunani”.
3. 1 TUNANIN
BAHAUSHE
Tunanin
Bahaushe na nufin yadda yake kallon abubuwan duniyarsa, ko kuma yadda
yake ɗaukar
wani al’amari idan ya bijiro masa. [7] Ta hanyar jujjuya shi a zuciyarsa
tare da yin kirdado ko hasashe na mafita ko samun matsaya. Wannan ya haɗa da irin kai komo da yake
yi a kan al’amarin tsakanin zuciya da ƙwaƙwalwa. A inda yakan dubi al’amari da idon zuci, yakan ƙulla shi da zaren tunani, har ya yanke shawara.
Don haka
zamu dubi irin yadda Bahaushe yake kallon wasu abubuwa tun daga mutane, da iskoki, da dabbobi, da itatuwa, da tsuntsaye, lokutta,
da muhalli. Watau gurbin da suka samu a tunaninsa, da tasirin da suka yi, tare
da irin matsayin da ya ba su. Bahaushe yana yin amfani da wata basira, ta inda
yakan yi kirdado ko hasashe ya yi amfani da wasu dabaru don
kare muhallinsa inda mutane ko dabbobi kan rayu, ko su ji daxin gudanar da
wasu ɗabi’un da
aka san wasunsu da su, kuma sukan zama kamar na yau da kullum, saboda kusan
kullum sukan yi. Wani abin mamaki kuma shi ne; wannan hikimar da Bahaushe ke
amfani da ita ta taimaka matuƙa wajen kare muhallinsa, da
zarar mutum ya nazarci waxannan dabaru da Bahaushe kan yi amfani das u ko an
ambace su sai a iske abin haka yake. Aliyu Namangi a waƙen infiraji waƙa ta biyu yana cewa:
Sa idon
natsuwa ka duba,
Duniya
bamu zama ba,
Dubi
hairul halkiin ba,
wauta da
rashin natso ba,
Ka tuna
ba zamu dawwama ba.
A wata waƙa sai Alhaji Aliyu Namangi yace:
Ya gane
shi ganin sawaba,
Ba gani
ne wanda haiba,
Ya
rufe masa hankali ba,
Shi ido
bai shisshigi ba,
Zuciya ba
ta je ga karkata ba.
4. 0 MA’ANAR IDO
Abubakar
(2015: 194) ido, idanuwa,idanduna, jam’I, tagar jikihalittacce guda biyu
kowanne a gefen hanci mai kamar madubi gefensa fari sal tsakiya baƙi. CNHN (2006). Idaniya,idanu, ko idanuwa,idanduna,
sashen dake fuska sama da hanci wanda ake gani da shi.
Ido
wata gava ce guda biyu a kan mutum da suke cikin wasu kafafe guda biyu a
vangaren dama da hagu a cikin wani rami da ake kira kwarmin ido.
4. 1 DANGANTAKAR
IDO DA ƘWAƘWALWA
Akwai
dangantaka ta ƙut-da-ƙut a tsakanin ido da ƙwaƙwalwa,
saboda ƙwaƙwalwa tana da hanyoyin sadarwa da take amfani da su wajen tuntuɓa. Ido na mazaunin kamar ɗan aike
ne mai kawo rahoto da zarar wani abu ya gilma, sai ido ya sanar da ƙwaƙwalwa ta
hamyar jijiyoyin isar da saƙo sannan
ita kuma ƙwaƙwalwa sai ta sanar da zuciya a taƙaitaccen lokaci wanda bai wuce ƙiftawar ido ba ko muce muna ɗaya. (Fagge 1992).
Wannan
tuntuɓa da ake
samu tsakanin ido da zuciya a nanne hankali ke yanke hukumci ko ɗaukar matsaya. Dalili anan
kallon da yaro ƙarami ya
ke yi (kyuya) ga manya kuwa ya saɓa da kallon da yake yi wa ɗan gida. Kallon da yaro yake yiwa mahaifiyarsa a natse ya saɓa da kallon da yake mata
idan ya yi laifi. Mazurai da ake ya wa yaro yakan sa shi ya natsu ya bar abin
da da yake yi, domin Bahaushe yace: “Zuru ta ishi ɗa... ”
Shi kuma
Shehu Ajilo Ɗanguziri a Gwamna Ahmed na Maƙarfi”
yake
cewa:
“Zare
ido sa yaro kuka,
Ga
Gwamna Ahmed na Maƙarfi”
4. 2
AYYUKAN DA AKE YI DA IDO
Ɗan Adam na amfani da ido ko
idanuwa guda biyu wajen
1. Kallo,
2. Gani,
3. Fari,
4. Harara,
5. Muzurai,
6. Sheƙeƙe,
7. Da ƙyafce.
8. Zuru
9. Kiri
10. Zuru-zuru
11. Tsuru-tsuru.
4. 3
IRE-IREN KALLO
Kamar
yadda a kan samu abubuwa da dama da suke da yanayi guda amma kuma sun sha
bamban ta wasu fuskoki, haka shima kallo za a iya karkasa shi zuwa gida huxu
kamar haka:
1. Kallo na
natsuwa.
2. Kallo na
firgici.
3. Kallo na
tantancewa.
4. Kallo na
amincewa.
4. 3. 1 Kallo Na
Natsuwa: Wannan nau’i na kallo shi ne wanda
mutum yake gudanarwa a lokacin da yake cikin hayyacinsa a yayin hutawa, wato
shi ne irin kallon da mutum yake fara yi kafi
gani domin gani ya sha bamban da kallo. Shi kallo mutum zai kalli abu ne batare
da kulak o nazari a kana bin da yake wakana ba. Amma shi gani ana duban abu ne
ya fahimci mai yake wakana.
Wannan ya
sa mutum zai kalli abu amma idan aka ce masa kaza ne yake faruwa sai kaji yace,
“Ban gani ba” alhalin kuma ya kalli abin.
4. 3. 2 Kallon Na Firgici: Wannan shi ne kallon da mutum ya ke yi a
lokacin da wani abin tsoro ya faru a irin wannan lokacin mutum bai fiya kalon
abu a zahirinsa ba yana masa wani irin kallo ne na musamman domin za a ga abin
da ya bayar da tsoro ko firgici ba wani abun kirki ba ne, amma saboda zuciya ta
karaya tsoro ya cimmata sai tana nuna girma da kwarjinin shi wannan abu ta
fuskar da zai bayar da tsoro. Misali mutum ya na zaune a qofar gidansa yana
hutawa kawai sai hagani mutane suna gudu wani abu yana biye da su, a irin wannan
lokaci kallon firgici yake zuwa, domin ko rago ne yake bin mutanan da gudu zai
iya ganisa a matsayin kura ko zaki.
4. 3. 3
Kallo Na Tantancewa: Shi wannan nau’i na kallo
yana faruwa ne a lokacin da mutun ya kalli wani abu kuma yana son tabbatar da
wani abu daga shi wannan abu. Irin wannan kallo ne yara suke yi wa mutum a
karon farko idan suka kalle shi zasu masa kallo na tantancewa shin sun san
fuskarsa ko kuma shi ba wani abin tsoro ba ne,
daga nan sai a samu amincewarsu ko ƙin amicewarsu. Ga manya kuma akan ce ya yi mashi kallo irin kallon sayen
goron tsohuwa, wato ta duba nan sannan ta duba nan, ko kuma mutum mai tallake
titin mota, dole sai ya duba hagu sannan ya duba dama, sai kuma ya sake duba
hagu kafin ya tsallaka.
4. 3. 4 Kallo Na Amincewa: Kallo na amincewa shi ne wanda ake gudanar
da shi domin a samu gamsuwa da wani abu da ake kallonsa, kamar dai yadda muka
kawo cewar bayan yaro ya yi kallo na tantancewa sai kuma a samu aminwarsa.
Ga misali, idan mutum ya yi baƙi abin da zai fara yi masu
shi ne kallo na amincewa idan zuciyarsa da idanuwarsa sun aminta da fiskokin da
ya gani sai ya saki jiki da su, amma idan idanuwansa ba su aminta da fiskokin
da ya gani ba sai hashin yarda da ƙin amincewa ya biyo baya.
5. 0 ƊABI’UN WASU MUTANE GUDA
BIYAR
Akwai wasu mutane guda biyar wanda xabi’unsu suka sava
dana lafiyayyun mutane ba domin komi ba sai saboda yanayin idanuwansu. su ne:
1. Mutum Mai
Ido ɗaya
2. Mai
Harara Garke,
3. Mai
Kanne,
4. Mai ƙaramin Kai
5. Miskili
Bunza
(2006) yana cewa, mutum mai ido xaya da mai harara garke, da mai kanne, suna da
wuyar mu’amala saboda saqon da idanuwansu ke kaiwa ƙwaƙwalwarsu a birkice yake don haka yace a masu uziri musamman ranar
Laraba da Alhamis.
Su kuma
masu manyan ido al’ada na dangantasu da tsoro, domin idanuwansu suna nuna masu
girman abu duk ƙanƙartasa.
Sai
masu ƙananan ido da ake dangantasu da wayo.
Masu jan
ido su kuma ana dangantasu da jaruntaka.
A kwai
kuma masu kwarmin ido da Bahaushe kan ce, “da wuri yake fara kuka”.
Ko
wane ɗaya daga cikin waxannan mutane mai karatu ba zai tabbatar da haka
ba sai ya ɗorasu a mizanin al’ada, ko kuma an nazari abubuwan ta fuskar
jarrabawa. Haka nan, za a tabbatar da haka idan aka duba alaƙar da take tsakanin waɗannan mutane da yara, saboda tsini da tsini ba a haɗasu wuri ɗaya.
5. 1 Mai Ido Ɗaya
Al’adar Bahaushe ta ɗauki duk wani mai ido ɗaya a matsayin mai sauri fushi, komai mafaɗaci, komai ƙarancin haƙuri to bisa wannan ne yasa
wata Karin Magana ake yiwa mai ido ɗaya cewa:
a. Mai ido ɗaya ƙyallin masifa.
Muhammad (2008) Wannan kallon da Bahaushe ke
yiwa mai ido ɗaya bisa dogaro da matsayin da al’adarsa ta ɗauka yasa ba a samun jituwa
tsakanin yara da mai ido ɗaya. Saboda ƙarancin haƙuri, abin da suke nan, domin kuwa sun samu abin tsokana, kamar
yadda suke tsokanar mahaukaci kowa wa.
Dangane da wannan matsayin da al’adar Bahaushe
ta bai wa mai ido ɗaya, akan samu ‘yan saɓani ta wasu fuskoki, don kuwa wasu masu ido ɗayan ba su da faɗa. Amma kuma wasu abin ba
dama. Ko da yake al’ada ta riga ta gama, dole haka yake a ido da kuma tunanin
Bahaushe.
Kamar wata hujja da wani masanin al’adar
Bahaushe yake cewa:
Mai ido ɗaya idan haka nan aka haifeshi da ita, al’da ta zargeshi da rashin
cikakken hankali. Hausawa na cewa kamar yadda ganinsa yake ba cikakken ba to
haka nan hankalinsa ba cikakke ba ne, yadda duk yake kallon abubuwa a karkace a
gefe ɗaya haka nan hankalinsa yake. Masana al’ada sun ƙara da cewa a riƙa yi masa uziri musamman
ranar laraba wasu suce ranar alhamis. Mai dubingora (mai harara garke)
hankalinsa ɗaya da mai ido ɗaya ga al’ada……..
6. 0
HAUKAR WUCIN GADI
Wasu
abubuwa huɗu dakan
sanya haukar wucin gadi bisa dalilin faruwar wani abu ko faɗawa wani yanayi, a inda
idonsa kan nuna yanayin da mutum ya shiga, ko kuma abin da idanunsa suka gani,
waɗannan
abubuwa su ne kamar haka:
1. Fushi,
2. Tsoro,
3. Sha’awa,
4. Zaƙuwa.
Alhaji
Haruna Uji Haɗeja a waƙae Rabi yake cewa:
Ga wani
ya ji zance Rabi,
har
ya nemi ɗakin kwana,
har
ya san filo da mayafi,
yai
jira yaijira bata zo ba,
har
ibilis yanai masa ɗif-ɗif.
6.
1 Idon Ɗan bori kan nuna alamun Tsoro
Dangane
da ɓangaren
‘yanbori kuwa sukan yi hulɗa da iskoki ne kai tsaye, sai su tsorata wannan ne kan sanya
idon Ɗanbori ya yi kamar ya tsora ko kuma a ce a firgice. Wani misali a
nan shi ne waƙar da Alhaji Mamman Shata Katsina ya yiwa Sule Sarkin Bori Kaduna
inda yake cewa:
Sarkin
Bori sule
Wan haka
na zaro ido,
ko shi ma
bori yake
Naga kana
zazzaro ido,
ko kai ma
bori kake?
Sarkin
Bori sule
6. 2
Gudunmowar ido da hankali a harkokin rayuwa
Taimakon
da ido da hankali suke yi a wajen gudanar da harkokin yau da kullum. Bahaushe
kan yi amfani da yanayin ido sai ya auna da hankali don fahimtar halin da ake
ciki ko kuma don neman matsaya ko mafita. A wani lokaci shugabanni da iyaye ko
malaman makaranta kan yi amfani da kallo
1. Hankali
ke sa wa a fahimci zancen kurma,
2. Hankali
ke sa wa a fahimci mara gaskiya,
3. Ido ke
nuna mara gaskiya,
4. Ido ke
nuna mai jin yunwa,
5. Ido ke
nuna wanda ya sha wuya,
6. Ido ke
nuna mai jin barci, ko wada ys tashi daga.
7. Ido ke
nuna soyayya ta shiga,
8. Aikin
banza harara a duhu.
7. 0
JIRWAYEN IDO DA HANKALI A ADABIN BAHAUSHE
Akwai
jirwayen ido da hankali a adabin Bahaushe, a rassan adabin baka da
rubutacce. A karin magana, da adon harshe, da waƙar baka.
7. 1 Ido
da Hankali A Adabin Baka
An samu
jirwayen ido da hankali a adabin Bahaushe, a rassan adabin baka da
rubutacce. A karin magana, da almara, da tatsuniya, da barkwanci, da waƙar baka, azancin magana, da waƙoƙin baka kamar haka:
7. 1. 1
Hankali da ido a Karin Maganganu:
An samu
jirwayen ido da hankali a karin maganganu, kirari, da waƙoƙin baka. Kamar yadda za a gani a ƙasa kamar haka:
A karin
magana kuma Bahaushe na cewa,
1. Mai
kwarmin ido da wuri yake fara kuka
2. A cikin
ido ake tsawurya.
3. Ganin ido
na hana cin kai.
4. Idan baki
ya ci dole ido ya yi kunya.
5. Ido ba
mudu ba, amma yasan kima.
6. Ido a
kifi ido a bado
7. Ido wa ka
raina? Wanda nake gani kullum.
8. Idan kaga
kurma na gudu, ka fishi gudu, saboda shi gani ya yi ba ji ba.
9. Idan kaga
mai baƙin kaya yana gudu, ka fishi gudu domin abin da ya gani yafi
rigarsa baƙi.
10. Wanda
maciji ya sara idan yaga tsumma, sai ya ba shi tsoro.
11. Mai
hankali ke bai wa kaza ruwa da damuna.
12. Mai
hankali ke gane ɗangyashin kwaɗo.
13. Mai
hankali ke gane barcin makaho.
14. Mai
hankali ke gane fushin mai dogon baki.
15. Mai
hankali ke gane baƙin zare a toyi.
16. Mai
hankali ke gane furfurar farar tunkiya.
17. Mai
hankali ke gane fushin mai dogon baki,
18. Mai
hankali ke gane barcin makaho,
19. Mai
hankali ke gane ɗangyashin kwaɗo,
20. Mai
hankali ke gane baƙin zare a toyi,
7. 1. 2
Adon Harshe
1. Ido a
kwabo,
2. Ido da
tozali,
3. Ido da
ido,
4. Ido huɗu,
5. Ido na
zagi,
6. ido rufe,
7. Ido
ya ɗuri ruwa,
8. Ido ya
raina fata,
9. Ido ya
rufe,
10. Ido sani,
11. Kallonbiyu
ahu,
12. Kallonhadarin
kaji.
13. Nisan
hakali.
14. Wankin
ido.
15. Rufa ido,
7. 2 Ido
Da Hankali a Waƙoƙin Baka
Alhaji
Sani Aliyu Ɗandawo a waƙar Sarkin Nasarawa Jibril
Abubakar yana cewa:
Gindi: Ɗan sarki ya nemi sarauta bai samu ba,
Naga ido
nai ya birkice har,
Nasan ba
shi da sauran hankali.
Amshi:
Jibril Bajimi Ɗan Bubakar,
Sarkin
Nasarawa Adali
Alhaji
Musa Ɗankwairo A waƙar Ɗanmadami Ali Baba yana
cewa:
An ce
wane baya shaye-shaye,
To amma
yana halin mashaya,
Ya sha
arsidi ya yi geji,
Mun ga
yana ta birkitar ido,
Munka
game yana ta kifce-kifce.
Mai
sulken faɗa ba a kai ma wargi,
Ɗanmadami Ali Baba.
Alhaji
Musa Ɗankwairo a waqar Sarkin Keffi Muhammadu Chindo yake cewa,
Gindi:
Muhammadu Chindo bi da maza,
Malam Ɗan mamman bajimi.
Amshi:
Wani Ɗansarki mai babbaƙun ido,
ya
faɗa rami da
safe sai nicce ko baka gani.
Alhaji
Musa Ɗankwairo a waƙar Chiroman Katsina Hassan
Usman Katsina yake cewa,
Gindi:
Idon kuturu haka nan suke,
Kullum
idanunsa jawur suke,
Shi ba
hararar mutane yake ba,
amma
idanunsa jawur suke.
Amshi:
Maimartabababu mai ja maka,
Hassan Ɗan shehu Dodo kake.
7. 3 A
ido da hankali a Rubutaccen Adabi
A
rubutacce adabi ma an samu jiwayen ido da hankali da dama, akwai littattafai
kamar zube, da wasan kwaikwayo, da rubutacciyar waƙa.
Akwai
wani littafi Littafin wasan Kwaikwayo mai suna Malam
Muhamman da ya ƙara tabbatar da wannan
tunani na Bahaushe, inda wani bayani ya fito. Wannan littafi mai suna a
sama, wanda wani malami Bello Muhammed ya rubuta. Wannan ma rubucin yayi
dabarar shigo da dangantakar ido da hankali. Don haka shi ma ana iye cewa akwai
jirwayen ido da hankali kamar haka:
Sarki:
amma waziri lafiya nake ganin idanunka sun dan
Juye
haka kamar ka yi gamo ?Ko wani abu ya dan
Firgitaka
ne ?
M.
Muhamman: Cewa zan yi wani iska ne yake kewayarka, ya kuma
Gaya
makasunan iskan in ya fahinci ka damu sosai ko
Kuma
a firgice kake son yace a girkaka.
Akwai
wani littafi Littafin Ƙaramin sani da ya ƙara tabbatar da wannan tunani na Bahaushe, inda wani Labari ya
fito kamar haka:
Makaho
mai fitila, “ wani makaho wanda idan zai fita zuwa wani wuri da
dare sai ya kunna fitila ya riƙe,wataran da ya fito sai
suka haɗu da Bala Ɗan jatau. Sai Bala Ɗanjatau ya ce kai wannan makaho ka cika rigima, kai da rana da
dare ai duk ɗaya ne me kuma yakaka yawo da fitila? Makahon nan ya kada baki
yace fitilar na riƙeta ne ba don ni kaina ba
a’a sai dai saboda ku masu idon da basa amfani da su. ”
8. 0
Sakamakon Bincike:
Dangantakar
hankali da ido ta yi tasiri a al’ada Bahaushe da kowa ya yarda cewa kowa ya
tarar ana gudanar da harkokin rayuwa dasu a Ƙasar
Hausa. Saboda daɗewarta babu wanda zai ce ga wanda ya fara yin amfani
dasu, ko kuma a zamani kaza aka fara, wannan ya nuna
cewa tun
kafin a haifi uwar mai sabulu belbela take da fari’ duk
wani mahaluki ya buɗi ido ne ya ga ana amfani da ido da hankali a Ƙasar Hausa. Ba kuma a Ƙasar Hausa kaɗai aka yin ta ba, har da
sauran sassan duniya. Duk da daɗewar da aka yi ana yin amfani da ido da hankali kuma har yanzu
ba’a daina ba. Wani abin mamaki kuma shi ne, ido da hankali sukan haifar da
gaggarumar gudunmowa ga harkokin rayuwar Bahaushe. Ga ɗan abin da bincike ya
hararo akwai:
1. Tabbacin cewa, dangantakar
ido da hankali kan auku bisa dalilai da kuma lokuta da wuraren
mabambanta. Domin
haka sun zama hanta da jini, wannan yasa Bahaushe ya kasa rabuwa ko daina wannan harkar, saboda idan basu to ba rayuwa wato dai an zama tsumma da ƙwarƙwata ko kuma a ce mutu ka raba takalmin kaza.
2. Kasancewar al’ada ta tattara komai,
sannan kuma wannan dangantaka wata ɗabi’a da aka halicci ɗan Adam da ita, sannan kuma babu wanda ya san lokaci da mutumin da
ya assasata, sai
dai muce Allah kaɗai yasan uwar kwaɗo, shi ya
har yanzu ake samun jirwaye ko nasonsu a dukkan rassan adabin Bahaushe.
3. Bahaushe na cewa, tun ran
gini, tun zane, ma’ana dai dangantakar ido da hankali sun kutsa cikin harkokin rayuwa gaba ɗaya, don haka har ƙasa ta naɗe ba za a daina ba.
8. 0
Shawarwari.
Dangane
da shawarwari waɗanda ya kamata mu ɗauka su ne:
Bisa lura
da bayanai da suka gabata, ana iya cewa an gani kuma an gamsu. Ido da hankali wasu abubuwa ne masu matuƙar muhimmanci
da kuma tasiri ga rayuwar
Hausawa, ko
kuma ince mutum gaba ɗaya, saboda haka akwai buƙatar masana su ɗauki matakin fito tare da
bayyana matsayinsu a al’ada.
Ya
dace masana masu koyar da wannan Harshe na Hausa mu bai wa juna shawarar neman
mafita. Musamman a kan irin waɗannan abubuwa da ake da ƙarancin bayanai game da su.
Akwai
wasu abubuwa da yawa da suke buƙatar a fito da su don
al’umma su ƙaru, kuma al’umma masu zuwa zasu yi alfari.
Akwai buƙatar yaƙar zuciya, da kuma cire ƙyuya mu zurfafa nazari a
kan abubuwan da suka shafi al’adar Bahaushe. Mu daina raina ƙanƙantar abin da za a riƙa yin bincike a
kansa, ɗan abin
da Allah Ya sa ka fito da shi, sai wani ya faɗaɗa tare da zurfafawa.
9. 0 Kammalawa:
Ƙarshen tika-tika tik, komai
yai farko, dole ne yai ƙarshe, don haka wannan
tsokaci dangane da bayanai da suka gabata a kan dangantaka tsakanin ido da hankali
da matsayinsu, da tasirinsu a rayuwar Bahaushe.
Maƙalar ta kawo bayanai tare da fito da irin kallon da ake yi masu
tare da rawar da suke takawa a yanayin zamankewar Bahaushe a mahangar al’ada.
An bayanai a kan ma’anar hankali, da ido, tare da kallo da ire-irensa, da
fagage, da dalilan yinsu, da masu yinsu. Haka kuma maƙalar ta hararo irin yadda zamantakewar Bahaushe ta ɗauki ido da hankali, tare
da matsayinsu a mahangar al’ada. Haka kuma za a kalli irin yadda Hausawa kan
dubi irin halayen wasu mutane bisa dalilin yanayin idanuwansu, maƙalar da ta kawo bayanai da
dama gwargwadon iko. Bisa wannan dalili ne, yasa muka ɗan tsakuro wani abu daga cikin fage na
al’adar Hausa, saboda ko ba a shafa ba maruru ya ɗara kaluluwa. Dukkan
bayanan da muka yi, to ya zo ne a matsayin fitila abin haskawa da kuma jagora.
Bahaushe dai yace; lomar hasafi tafi kaɓakin tsiya, ƙaramin goro yafi babban
dutse, sai a yi haƙuri da abin da samu. Alhamdu lillahi.
10. 0
Manazarta
Abubakar
A. T. (2015) Ƙamusun Hausa. Northern Nigerian Publication Company,Zaria.
Adamu, M. (2011) a hira da
shi, a gidansa Runjin Sambo Sakkwato
Adam M.
T(1997) Asalin Hausawa da Harshen su, Kano Nigeria
Bargery
(1937) Ƙamus Turanci zuwa Hausa Northern Nigerian Publication
Company,Zaria
Bunza AM
(2006) Gadon feɗe Al’ada. Tiwel Nigeria Limited Surulere, Lagos.
Bunza A. M. (2011) hira da
shi, a gidansa da ke Unguwar Arƙilla Sakkwato.
Bargery,
G. F. (1993) A Hausa-English Dictionary and English-Hausa Vocabulary Ahmadu
Bello University Zaria.
CNHN
(2006). Ƙamusun Hausa, Kano: Jami’ar Bayero.
Ɗantumbishi (2011) a muƙalarsa mai suna
“Harshe,tunani da muhalli Magana a Hausa” a Sashin Harsunan Nijeriya Sakkwato
Imam A
(1955) Magana Jari ce. Northern Nigerian Publication
Company,Zaria.
Imam A
(1937) Ruwan Bagaja. Northern Nigerian Publication
Company,Zaria.
John T. U
(1937) Jiki Magayi. Northern Nigerian Publication
Company,Zaria.
Imam A.
(1937)Magana Jari ce. Northern Nigeria Publication Company Zaria.
https:
//www. dar-alifta.
org/ha/fatwa/details/18310/gudummawar-hankali-wajen-fahimtar-alƙur’ani-da-hadisai-da-samar-da-ingantaccen-ma
Muhammad M. S(2015)“Dabbobi
A Tunanin Bahaushe” kundin Digiri na (Ph. D. Hausa) Usman Ɗanfodiyo University, Sokoto
Mukhtar (2000) Hanyar Gane
Ciwon Taɓin
Hankali. Katsina Government Printing Press.
[1] Abdullahi
Baban Bola(2009) hira da a Shirin ƙwaryar ƙira a
Rediyon JIhar Kaduna KSMC, 23/6/2009.
[2]Abraham,
R. C. (1947) Dictionary of the Hausa Language,
[3] Ƙamusun
Hausa Na Jami’ar Bayero (2006);
[4]Bargery,
G. P. (1934) a Hausa-English Dictionary & English-Hausa Vocabulary London
Oxford University Press.
[5]Adamu, M.
(2011) a hira da shi, a gidansa Runjin Sambo Sakkwato
[6]Ɗantumbishi(2011)a
muƙalarsa
mai suna “Harshe,tunani da muhalli Magana a Hausa”a Sashin Harsunan Nijeriya
Sakkwato
[7] Bunza A.M.(2011) hira
da shi, a gidansa da ke Unguwar Arƙilla
Sakkwato.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.