Da Na Kowa Ne: Tsokaci A Kan Al’adar Riko/Goyo a Rayuwar Bahaushe Jiya Da Yau

WANDA A KA GABATAR A TARON TALLAFAWA MARAYU A GARIN KUDAN A ZAUREN TARO (TOWN HALL) DAKE LIKORO ROAD SABON GARIN KUDAN. RANAR LAHADI12GA YUNI 2016, 7 GA RAMADAN 1437 DA ƘARFE 10: 00 NA SAFE.

ƊA NA KOWA NE: TSOKACI A KAN AL’ADAR RIƘO/GOYOA RAYUWAR BAHAUSHE JIYA DA YAU

DAGA:

MU’AZU SA’ADU MUHAMMAD

DEPARTMENT OF LANGUAGES

 SULE LAMIƊO UNIƁERSITY KAFIN HAUSA, JIGAWA STATE

1. 0. 0 GABATARWA

Da sunan Allah Mai rahama, Mai jinƙai, Mai kowa, Mai komai. Tsira da amincin Allah su tabbata ga shugaban ma’aika, Annabi Muhammadu (S. A. W). Wannan muƙala, na da ƙudurin yin tsokaci a kan al’adar riƙo ko goyo da matsayinsa a rayuwar Bahaushe jiya da kuma yau. Haka kuma tare da fito da irin sauye-sauye da rayuwar Bahaushe ta samu dangane da al’adar. Bayan haka, za ta dubi dalilan da suka kawo waɗannan sauye-sauye. Ba zan yi ƙasa a gwiwa ba wajen nuna fa’idojinriƙo da kuma sakamakon da yakan haifar ga mai yin sa da kuma al’umma gaba ɗaya. A wannan nazari, zan dubi riƙo ta ƙusurwowi uku kamar haka: A Mahangar Addinin Musulunci, damahangar Al’adar Bahaushe, sannan ta Mahangar Zamani. Bisa wannan dalili ne yasa na yi wa wannan maƙalar take da “Ɗa Na kowa Ne”. Na kawo taken a matsayin matashiya ne, don ya ba mu damar lalubo mafita. Tare da fatan mai karatu ko saurare zai gano saƙonda akeson isarwa a ƙarshen maƙalar, don samun mafita ko a fid da jaki a duma.

1. 1 FASHIN BAƘI

1. 2. Ma’anar Ɗa: na nufin abin da aka haifa mutum ko dabba ko wata halitta, ii. Wanda ba bawa ba. iii. ɗan gida watau farin maciji wanda ba ya cutar wa[1]

1. 3. Ma’anar Riƙo: Riƙo/goyo shi ne wani mutum ya riƙe ɗan wani tun daga (yaye) yarinta har zuwa girma. Idan yaro namiji ne a wasu wuraren akan mayar da shi gidan ubansa, in kuwa mace ce da zarar ta isa aure, to daga nan goyo ya ƙare kenan. Riƙo/goyo a kan yi shi ne a tsakanin ɗan uwa da ɗan uwa, ko kuma aboki da aboki.

2. 0. IRE-IREN RIƘO:

Ɗan yaye, ko ‘Yar yaye: A ɗauko yaro daga yaye a riƙe shi har ya girma

Ɗan karo, ko ‘Yar karo: A ɗauko yaro daga zaman ɗaki na amarci a riƙe shi har ya girma

 Ɗan aro, ko ‘Yar aro: A ɗauko yaro daga rakiya zuwa unguwa a riƙe shi har ya girma

 Agola: A auro uwar yaro ta zo da shi gidan sabon mijinta a riƙe shi har ya girma.

Bara ko Yaro. : A ɗauko yaro ya rinƙa yin aiki ko hidima a riƙe shi har ya girma

Na wucin gadi: A ɗauko yaro a riƙe shi na wani gajeren lokaci a mayar da shi.

Na dogon lokaci: A ɗauko yaro a riƙe shi har ya girma da ya isa aure a mai da shi

Na dindindin: A ɗauko yaro a riƙe shi har ya girma a yi masa aure ya zauna a gidan.

3. 0. 0 RIƘO A MAHANGAR AL’ADAR BAHAUSHE

Riƙo a mahangar al’ada, ana iya cewa wata ɗabi’a ce muhimmiya. Wannan yasa gaba ɗaya al’adar Bahaushe take ƙaunar riƙo a da,shi kuma mai yi riƙo ana kiransa Uban goyo, ko uban gida, ko uban riƙo. Idan kuma mace ce akan ce mata uwar ɗaki, ko uwar goyo, ko mariƙiya. Tabbas mutum mai ɗaukar nauyin jama’a na da farin jini da kwarjini da mutunci a cikin al’ummar Hausawa. Matuƙar aka san mutum gidansa cike da jama’a mai rungumar kowane. To a wani lokaci har ƙoƙarin kusantarsa ake yi kamar auren zuriyarsa ko kuma shi a ba shi auren.

3. 1. ZAMANTAKEWAR BAHAUSHE A DA:

Zaman Gandu: Wani zama ne da ake yi, a inda za a iske gida na ƙunshe da kaka, da uba da uwa (mata ko matansa) , da ɗa da matarsa, da jikoki duk a gida ɗaya ga ɗakin wannan ga na wannan. A wani lokaci ban da ‘ya’yan tsatso, ga ‘ya’yan riƙo, ga agola, ga ya kamata har barori. A irin wannan zama yana kasancewa komai tare ake yi. Da damuna za a tafi gonar mai gida da ake kira gonar gandu a wurin aiki. Bayan an dawo, maigida ne zai ciyar da kowa, ko da kuwa ɗansa yana da mata da ‘ya’ya, dole shi ne zai ciyar da su. Irin wannan rayuwa tana da daɗi matuƙa, domin ana taimaka wa juna a harkokin rayuwa ta fuskoki da yawa. Ba a farga ba, zamani ya zo ya yi tafiyar ya ji da wannan ɗabi’a. Musamman samuwar aikin gwamnati, a inda za a ɗauki mutum ya koma wani garin da ba nasa ba, ko kuma ko yana gari, sai ka iske ya ware gidansa shi kaɗai wai kar a dame shi. A nan ne ake rayuwa irin ta daga ƙwauri sai gwiwa, ko kuma mu ce ba ruwan wani da wani wai mahaukaci ya yi baƙo.

3. 2. DALILAN DA KAN SANYA A YI RIƘO:

Ana yin riƙo ne saboda wasu dalilai da suka haɗa da: -Ƙarfafa Zumunci. Kwaɗayin Haihuwa. Ƙauna. Tausayi. Moriya. Aure Agolanci/Kolo. Tabanni. Mutuwar aure,saki, ko fita, ko rabuwa, jinginar aure. Maraici, mutuwar uwa ko uba (talle da audi)

1. ƘarfafaZumunci: - Riƙo/goyo yana da muhimmanci mai yawa ta wajen ƙarfafa danƙon zumunci, saboda za ka samu wa ya kama ɗan ƙanin shi ko ɗan ƙanwar sa ya riƙe tun daga yarinta har zuwa aure. Sau da yawa wani riƙon kan fara ne tun daga yaye, watau lokacin da aka cire yaro daga mama, nan ma ya fi faruwa ne a tsakanin 'yan uwa kamar kaka, koyar uwa, ko uba. Wannan al'ada ta kan ƙara ƙarfafa zumunci, don kuwa ta kan faru in ka samu wani gida inda ake riƙon wani yaro ba za ka iya bambance ɗan gidan da ɗan riƙo ba, zaka gan su babu wata wariya, komai nasu ɗaya ake yi musu. Su ci abinci tare, kai har ma suturar su bai ɗaya ta ke, wannan kan ƙara ƙulla zumunci.

2. Kwaɗayin Haihuwa: - A wata fuska kuma, a kan ɗauki riƙo/goyo ne don kwaɗayin samun haihuwa. Kamar yadda waɗansu Hausawa musamman ma mata kan canfa cewar in mutum baya haihuwa, to kuwa in ya ɗauki goyo, Allah Zai bashi nashi. Hakanan kuma wasu don rashin haihuwa, sai su ɗauki goyon don su rinƙa samun na aike. A ƙarshe akwai masu ɗaukar yara don sabo, misali in sun aurar da yaran su, to don ɗauke kewa sai su ɗauko wani.

3. Ƙauna: - Baya ga waɗannan, akwai kuma masu ɗaukar goyo don ƙauna, kamar inda za ka ga cewa wasu mutane na ɗaukar goyo ne kawai don ƙauna, wayau soyayya. A wani halin babu dangin iya babu na baba, ma'ana babu dangantakar komai sai dai aminci irin na abotaka. Misali aboki da aboki, ko maƙwabci da maƙwabci, in da zaka tarar ɗaya ya kama yaron ɗaya ya riƙe, babu bambanci da nashi, wani lokacin ma har ya kan fififta shi a kan waɗanda ya haifa.

4. Tausayi: - Riƙo/goyo a kan yi shi a wani lokacin don tausayi, misali in wani mutum ya ga wani yaro a wani matsayi na wahala, to don tausayawa yana ɗaukar shi ya riƙe, ko da ace yana tare da iyayen sa ne kuwa. Akwai ma in da za ka tarar ana riƙon yaro ko yarinya, sannan kuma ana taimakawa su kan su iyayen a lokaci guda. A wata fuska kuma, zaka samu an riƙe almajiri don tausayawa, misali in almajirin ƙarami ne zaka samu ya yi uwar ɗaki wadda zai riƙa samun taimako na abinci ko sutura a wajen ta. Haka kuma akwai waɗanda uwarsu ta mutu ta bar su a tsumma, watau 'talle' kenan, su ma don tausayi a kan ɗauke su a riƙe.

5. Moriya: - Akan yi riƙo/goyo don moriya a inda za ka samu an ajiye bara ko yaron gida yana yi wa mutanen gidan hidima, watau kamar dai mai aiki kenan. A kan samu mai yin hidima wani tun yana yaro har girmansa, koda mace ce ko namiji. Sannan kuma akwai wasu mau yin sana'a da sukan mallaki barori masu kula da harkokin kasuwanci, su ma wasu tun daga yarinta har zuwa tsufa; har ma wani lokacin su ma Su samu su kafu su yi ƙarfi su samu abin hannun su.

6. Aure (Agola/Kolo) : - Riƙo/goyo Agola ya kan faru ne in aka auro mace mai ɗa ko 'ya, su ne a kan kira su da sunan Agola ko Kolo. A bisa al'ada irin ta Bahaushe, riƙon agola ya kan zama dole ne, misali in uban yaron ko yarinyar ya mutu, ko kuma dangin uban yaron ba su a garin, ko kuma yaron bai yi girma ba, su kansu dangin uba basa son a tafi da yaron su wani gida ya zama agola, don gudun wulaƙanci ko kuma raba shi da 'yan'uwa. Shi ne yasa waɗansu duk juyin da za a yi ba za su yarda a kai yaronsu wani gida ba, har ma in mace ta fita, to sai a yaye yaron, a nemi wani a cikin dangin ya ɗauka don kawai ana ƙyamar Agolanci.

Tabanni: Wannan riƙo/goyo akan yi shi ne a wani lokacin don tausayi, ma'ana shi ne in wani mutum ya ga wani yaro a wani matsayi na ƙaƙa –ni- ka –yi, komaraici. To don tausayawa, ko da a ce yana tare da iyayensa ne, ko kuma maraya. Akwai ma inda za ka tarar ana riƙon yaro ko yarinya, sannan kuma ana taimakawa iyayensu a lokaci guda. Bayan wannan, sai kuma a wata fuska, inda za ka samu an riƙe almajiri don tausayawa, misali in almajirin ƙarami ne, za ka samu ya yi uwar ɗaki wadda zai riƙa samun taimako na abinci, ko sutura. Haka kuma akwai waɗanda uwarsu ta mutu bayan haihuwa, watau talle, su ma don tausayi akan ɗauke su, ko da babu dangantaka, ko kuma yaron da aka tsinta. To amma kuma, daga ƙarshe sai a mayar da su kamar ‘ya’yan tsatso, watau za su iya gadon mai riƙonsu. A wani lokaci akan kira irin wannan goyo da goyon hankaka mai da ɗan wani naka. Ko da yakemusulunciyahanairinwannanriƙon, tundagakanZaidu.

3. 3. SAUYIN RAYUWAR YARO:

Sauyin yanayin rayuwa kan yi tasiri ga rayuwar yaro ta hanyoyi da yawa, kamar tun daga jikinsa watau girmansa, lafiyarsa, ko hankalinsa kai har da tarbiyyarsa. Bahaushe ya yi imani cewa sauyin rayuwa wanda ya faru ta sanadin maraici ko talauci ko kuma kaɗaici kan yi tasiri ba kaɗan b a ga yaro, ko da yake wani tasirin na gajeren lokaci ne, in yaro ya girma sai ya yanke, amma kuma wani tasirin na har abada watau din-din-din. Ko da yaro ya girma ya riga ya yi masa illa.

3. 4. TASARIN YANAYI (MATSAYI) GA RAYUWAR YARO.

Yanayi ko matsayin da yaro ya samu kansa a ciki, kuma ya rayu sukan yi tasiri ga rayuwarsa, tun daga kuruciyarsa har girmansa. Tun daga iyayensa da suka raineshi, ko kuma makamantansu watau iyayen goyo ko mariƙa, ko kuma maraici na rashin iyaye, ko talauci ko wadata, ko kaɗaici. Domin a san yaro da kwaikwayo.

IYAYE (MAHAIFA). Matsayin rayuwa da iyaye ke ciki, kamar idan masu wadata ne, watau suna da arziki, yaro kan samu sauyin rayuwa, wadda kan yi tasiri har girmansa. Haka kuma idan iyaye matalauta ne, wato waɗanda basu da abin hannu (kuɗi) nan ma yaro kan samu sauyin rayuwa. Game da iyaye masu ilmi ko sarauta nan ma yaro kan samu tasiri a rayuwarsa, su kuma iyaye jahilai ko matalauta nan ma yaro kan samu tasiri ga rayuwarsa.

IYAYEN GOYO. Iyayen goyo na nufin waɗanda suka goyi, ko riƙe yaro waɗanda basu suka haifeshi ba sai dai a dalilin auratayya, kamar agola wanda aka auro uwarsa, ta zo da shi gidan. Wasu kuma a dalilin zumunta watau 'yan riƙo. Su ma matsayinsu na rayuwa kan yi tasiri ga yaro har girmansa.

MARAICI. Maraici wata rayuwa ce dake samun yaro, wanda ya rasa wani daga cikin iyayensa, uwa ko uba, ko kuma dukansu akan kiran yaro da maraya yarinya da marainiya, jam'i marayu. Wannan rayuwa kan yi tasiri ga yaro ta fuskoki da yawa kamar haka: wasu yaran sukan tsumbure watau su ƙi girma, wasu kuma su fanɗare su gagara su watse.

TALAUCI. Matsanancin talauci kan takura rayuwa wanda kan hana gudanar da rayuwa yadda ya dace. Wannan kan shafi rayuwar yaro, kamar ƙarancin ko samun cikakkiyar tarbiyya. Rashin girma da wuri watau tsauri ko tsumburewa. Ko da yake in aka yi sa'a wasu yaran matalauta sukan shiryu, fiye da 'ya'yan mawadata.

WADATA. Wadata na samar da walwala a rayuwa wanda kan sanya mutum ya samu abubuwan buƙata na rayuwar yau da kullum, wannan kan yi tasiri ƙwarai ga rayuwar yaro ta fuskar samun tarbiyya da saurin girma, saboda ƙoshi. Ko da yake in kuma aka yi rashin sa'a wasu yaran mawadata tarbiyyar su bata yin kyau, maimakon su gyaru sai su lalace, saboda gata yayi yawa. Amma kuma wasu sukan shiryu ka gansu natsattsu.

KAƊAICI. Kaɗaici na nufin zama a ware, ba a cikin jama'a ba. Akwai rayuwar kaɗaici iri uku kamar haka: 1. Goyon gwauro. 2. Goyon mace. 3. Goyon kaka.

1- GOYON GWAURO: Gwauro na nufin mutumin da ba shi da mata a dalilin mutuwar aure bisa sanadiyyar saki, ko mutuwar matar. Da zarar aka ce namiji na riƙo ko goyon yaro, akan samu mtsaloli game da tarbiyyarsa, saboda shi zai fita neman abinci, tun safe ƙila ba zai dawo gida ba, sai dare to don haka uwa ko wata matar da zata tarbiyyartar da shi ko tsawata masa. Wannan kan yi tasiri, sosai ga rayuwar yaro. Shi ya sa Bahaushe kan ce wane kamar goyon gwauro, kana yin abu ba kwaɓa kamar goyon gwauro

2- GOYON MACE: Duk matar da ba ta da miji, a al'adar Bahaushe na ganin ba cikakkiyar mata ba ce, kuma ba ta da ƙima. Goyon mace na nufin mace ta riƙe yaro ko yarinya ba tare da ita matar tana da miji ba. Rayuwa tana da wani matsayi mai kama da wuƙa balatti mi kaifi biyu, duk inda ya dakushe, to dole ne a samu cikas. Ya zama wajibi, kamar yadda gwauro ya samu matsala wajen tarbiyyar yaro a dalilin rashin mata, to haka ita ma mace a dalilin rashin namiji ko miji da zai tsawatar dole ne a samu matsala.

 Wannan tunani ko kallo da Bahaushe ke yiwa riƙon mace da cewa mai rauni ne, kamar wata Karin Magana mai cewa “ wance ai 'yar mace ce” “me za'ayi da gayon mace”

3- GOYON KAKA. Kaka na nufin mahaifan iyaye mace ko namiji. Akwai kaka na wajen uwa waɗanda suka haifi uwa namiji ko mace. Akwai kaka na wajen uba waɗanda suka haifi uba, mace ko namiji. Gayon kaka na nufin kakanni su ɗauko yaro a dalilin yaye ko haka kawai su riƙe shi ya girma.

 Wannan yanayi kan yi tasiri ga rayuwar yaro gaba ɗaya a dalilai kamar haka:

I. Da farko dai kakanni na son jika, kuma bas a son abin da zai ɓata masa rai, wannan zai sanya a ƙi yi masa faɗa wanda a ƙarshe sai yaro ya sangarce.

I. I Dalili na biyu, shi ne gata zai yi masa yawa don kuwa dukkan abin da ya so zai samu sai ya zama shagwaɓaɓɓe.

III. Dalili na uku shi ne jika dama shi ba ya tsoron kakanni, saboda suna yin wasa da, to ko da sun yi masa faɗa ba zai ɗauka da gaske ba ne sai ya zaton wasa ne don haka tarbiyya zata samu cikas, a ƙarshe sai yaro ya lalace. Wannan yasa Bahaushe ke cewa:

“wane goyon kaka ne”, “kaka ke ɓata jika, jika wahal da kaka”“sangartacce goyon kaka”.

4. 0. 0 MA-BA-DA HALI YA RIGA MAHORI:

A wasu lokuta Bahaushe kan ɗorawa mariƙi ko uwar goyo laifi idan yaro ya lalace, alhali kuwa abin ba haka yake ba. A wani lokacin akan samu saɓanin haka, a inda mariƙi ko uwar goyo zasu yi iyakar ƙoƙarinsu, amma abin ya gagaresu. An fi zargin mace uwar goyo, ko kakanni da irin haka, bayan kuwa akwai wasu dalilai da kan haifar da haka. Misali:

4. 1. YARO DA ƘWAZO/JARUMTA: Ƙwazo /jarumta na nufin dagewa da jurewa duk wata kwaramniya ta rayuwa da ta tasowa mutum tare da rashin tsoro ko razana, mai wannan hali ana kiransa da jarumi ko gwarzo. Kowacce irin rigima ce ta fuskanto shi ba zata razana shi ko kaɗa masa zuciya ba. A kan wannan akwai wasu karin maganganu irinsu “Jure kwaram sai goga” “Faɗuwar gaba asarar namiji” “Namiji matsotsin ƙarin kunama”. Bahaushe na ganin cewa jarunta a wurin yaro kashi-kashi ce, ko matsayi-matsayi ne, ya danganta da wasu dalilai kamar haka: -Dalilingado, ko baiwa,ko muhalli,ko yanayi/hali,ko Bambancin jinsi,ko mu'amulla,ko yanayin shekaru.

GADO: Bahaushe ya yi imanin cewar yaro na iya zama jarumi ta dalilin gado, ma'ana dai yaro na iya gadon jarumta daga wurin iyayensa uwa ko uba, a wani lokaci kuma har daga kakanni har zuwa zuriyyarsu. Bisa wannan yasa in wani mutum gwarzon maza ne, sai aka samu wani ɗansa ko jika mai jarumta, sai ace ai ba mamaki, kamar wasu karin maganganu masu cewa: “Harbi ga ɗan jaki gado” “Haifi ka ga kamarka” “Barewa ba ta gudu ɗanta ya yi rarrafe”, da sauransu.

BAIWA: Bahaushe na ganin cewa yaro na iya zama jarumi a dalilin baiwa daga Allah, watau don kyauta daga Allah, saboda a wani lokaci za ka ga ana iya samun yaron da zai zama jarumi ba tare da ya gada daga iyayensa ba, sai don kawai kyautar Allah. A irin wannan ne Bahaushe kan ce: “ƙuda ya haifi zuma” “Maba da hali ya riga mahori” ko “Tun ran gini ran zane”.

MUHALLI: Bahaushe na da tunanin cewa yaro na iya zama jarumi bisa dalilin muhallin da ya samu kansa a ciki, kamar gida, unguwa, ko gari. Yaro idan ya tashi a gida, ko unguwa, ko garin da ake da jarumai, shi ma da sannu zai ɗauki halin, ya zama jarumi. Yaron da ya saba tarewa kansa faɗa ko. alama ce ta jarumta, wanda ba a koro shi gida, sai dai a kawo ƙararsa cewa ya doki wancan da sauransu.

YANAYI/HALI: Yaro na iya zama jarumi a dalilin yanayi ko halin rayuwar da iyayensa ke ciki, kamar maharba, 'yantauri, fatake, mayaƙa da sauransu. Yaro na iya zama gwarzo kuma gagararre, domin ganin yau da gobe irin halin da iyayensa suke ciki, ko kuma iyayen su bashi wasu magunguna ko 'yan sauyoyi don ya shiryu. Kamar irin su hankufa, kaimin ƙadangare da sauransu.

MU'AMULLA: A ɗabi'a irin ta ɗan Adam Bahaushe na ganin cewa yawan mu'amulla watau irin cuɗanya da jama'a iri daban-daban na iya sanya yaro ya zama jarumi, saboda irin gwagwarmayar da yake yi yau da kullum, tun yana tsoro ko gajiya, to wataran shi zai yi jagora, saboda ya dake. Zuciyarsa ta dake shi ma ya zama goga ba sauran tsoro.

BAMBANCIN JINSI: Bahaushe na da ra'ayin cewa, a kan samu jarumta a dalilin bambancin jinsi. Domin a al'adance an fi samun jammi a maza, don haka ne tun yaro na ƙarami a kan nuna masa ko sanya masa wannan tunani, ko ra'ayi, a inda in yaro namiji ya faɗi sai ace: “Kar ka yi kuka kai namiji ne” Ko “haba wane ai jarimi ne” ko ace “Kar ka yi kuka, kai namiji ne” ko ace “Yaya kake yin abu kamar mace”. Amma kuma a kan samu wasu mata jarumai har su fi wasu mazan, irin wannan sai a rinƙa cewa: “Wance ai mace ce mai kamar maza kwari ne babu”. Watau ana nufin jaruma ce.

YANAYIN SHEKARU: Bahaushe na ganin cewa yaro na iya zama jarumi gwargwadon shekarunsa, wani yaro tun yana ƙarami a cikin sa'o'insa tsararrakinsa baya taɓo, kuma babu mai kayar da shi idan suka kokuwa, haka kuma zai yi wuya wani tsaransa ya sa shi kuka. Wani yaron yana ƙara shekaru yana ƙara zama jarumi, kuma sai ya zama saurayi na yake gagara.

4. 2. YARO DA RAGWANCI

Ragwanci na nufin gazawa, ko kasawa, ko lalaci. Ragwanci kishiyar jarumta ne. Ana kiran mai wannan hali da cewa rago, ko malalaci, shi kuma kishiyar jarumi ne, domin rashin jarumta ke haifar da ragwanci. Da zarar aka ce yaro ba ya ƙulla abin ƙwarai, ko kuma malalaci ko matsoraci, ba zai iya ƙwatar kansa ba, ko da ga tsararrakinsa.

 Bahaushe na ganin cewa ragwanci a wurin yaro kashi-kashi ne, ko matsayi-matsayi, ya danganta ne da wasu dalilai kamar haka: -. Dalilin gado, ciwo, muhalli, yanayi/hali, mu'amulla, bambanci jinsi, yanayin shekaru

GADO: A al'adance Bahaushe na da tunanin cewa yaro na iya gadon ragwanci daga iyayensa uwa ko uba, a wani lokaci ma har daga kakanni ko zuriyyarsu. Wannnan tunani ne ya haifar da wata karin magana mai cewa: “wane bai yar a ƙasa ba” ko “magaji mafiyi” ko “haifi ka ga kamarka”.

CIWO: Bahaushe na ganin cewa yaro kan zama rago bisa dalilin kamuwa da wani ciwo kamar ciwon iskoki, ko kuma sanadin wani ciwo mai zafi ko ciwon fara, ko tamowa, ko soki. Wasu yaran sai bayan sun warke ne, sai su zama masu son jiki a sakamakon jinya, sai su ɗore da lalaci har ya zama jikin su zama ragwaye.

MUHALLI: Bahaushe na jingina wa muhalli nauyin yin tasiri ga rayuwar yaro gaba ɗaya, wannan ya haɗa da ragwanci. Yaro na iya zama rago a bisa ga irin muhallin da ya samu kansa a ciki. Kamar yaron da ya rayu a gida, unguwa, ƙoƙarin da yake gani da azama ko kuzari, to shi ma zai zama haka. Saboda yau da kullum.

YANAYI/HALI: Ana iya samun yaro rago, saboda irin yanayi ko halin rayuwar iyayensa, kamar talauci, sana'a. Idan iyayen yaro basu da abin hannunsu, amma kuma basa yin komai, amma kamar mafarauta, ko manoma, zai yi wuya yaransu su zama ragwage, saboda irin horon da suke samu. Amma yara masu wadata ko jinin sarauta musamman waɗanda suke birni wasu sukan zama ragwage dan yawan hutu da ƙoshi kuma babu motsa jiki.

MU'AMULLA: Bahaushe na ganin cewa mu'amulla da wasu mutane na yin tasiri ga mutum, don haka ƙarancin hulɗa da jama'a na iya mayar da yaro ya zama rago. Duk wanda ke yin kasuwanci, ko wata sana'a yana kaiwa yana dawowa kai ko a zaune yake matuƙar zai yi hulɗa da wannan ko wancan, dole ne ya sanya shi ya zama jarumi, don haka rashin yin haka na iya zamar da mutum rago.

SHEKARU: Bahaushe na ganin cewa, yaro na iya zama rago na ɗan wani lokaci watau daga yaye zuwa a yi masa kaciya, domin in ya girma zai sanya ya zama jarumi. Ko da yake a kan samu wasu tun suna ƙanana har girmansu, ba sa son su motsa jikinsu don haka a kan ɗauke su a matsayin malalata ko ragwage.

4. 3. YARO DA SHAGWAƁA KO SANGARTAKA

Shagwaɓa ko sangartaka na nufin lalacewar tarbiya ko rashin kwaɓa, ko yaron da ya taso a gaban iyaye da ba sa son yiwa yaronsu faɗa, a sakamakon haka yara kan tashi da wannan ɗabi'a. Idan yaro namiji ne sai ace masa shagwaɓaɓɓe ko sangartacce, in yariya mace ce sai ace mata shagwaɓaɓɓiya ko sangartacciya.

 Dangane da haka Bahaushe ya ɗora wannan bisa wasu dalilai, ko yanayi da kan jawo yaro ya zama shagwaɓaɓɓe, ko shagwaɓaɓɓiya. Akwai dalilai masu alaƙa da matsayi, ko halin da iyaye suka samu kansu ko kuma muhallin da yaro ya tashi. Waɗannan dalilai sun haɗa da: - 'Ya'yan fata, da 'Ya'yan tsofaffi, da ɗan fari, da ɗan Auta, daGoyon kaka, da 'Ya'yan wabi, da ɗan so.

'YA'YAN FATA: Bahaushe na nufin 'ya'yan da iyayensu ba su samu haihuwa da wuri ba, a dalilin son ɗa, sai su yi ta yin addu'a cewa Allah Ka bamu ɗa kowane iri ne waɗannan 'ya'ya su ake cewa 'ya'yan fata, ko 'yan Allah bani. Wannan so da suke yiwa ɗa kan hanasu yi masa faɗa sai su ƙyale su, suce kar a matsa musu. Bisa wannan dalili ne ya kan sa yara su tashi ba kwaɓa har su sangarce, kuma duk abinda suke so iyaye zasu yi musu.

'YA'YAN TSOFAFFI: A al'dance Bahaushe ya ɗauka cewa idan mutane suka daɗe basu samu haihuwa ba, sai daga baya, ba kuma tare da sun yi fata ba, ko kuma sai da suka daɗe da barin haihuwa, sai kwaram suka haihu to sukan ɗauki so su ɗorawa yaron. Irin wannan soyayya na sanya yaro ya zama shagwaɓaɓɓe abu kaɗan ya kama kuka in kuma ya girma ya sangarce, bai iya ƙulla komai ga kansa balle waninsa.

ƊAN FARI: Al'adar Bahaushe na kallon yaron da aka fara haihuwa a wurin iyayensa da cewa ɗan fari. Haka kuma a kan jingina wauta ga ɗan fari. Wasu iyayen sukan tsawatarwa da yaro ga wasu abubuwan da yake yi sai ya gyaru, amma wasu iyayen saboda su ma sabon shiga ne, da kuma son ɗa sai ya sanya su ƙi tsawatar masa, to a dalilin haka sai yaro ya zama shagwaɓaɓɓe.

ƊAN AUTA: Bahaushe na ganin cewa ɗan auta shi ne yaro na ƙarshen haihuwa, wasu iyayen kan ba yaron gata, ba sa kwaɓarsa, basa son abin da zai sashi kuka. Bisa wannan sai kawai yaro ya tashi da shagwaɓa, saboda yadda ya ga iyayen na son sa. Don haka, sai ya ga kamar yayi dai-dai ne.

GOYON KAKA: Wani tunani da Bahaushe ke da shi game da yaron da ya girma a hannun kakanninsa na dangin uwa ko na uba, a kan kira shi da goyon kaka ko riƙon kaka. Yaron kan tashi ba kwaɓa ba tsawatarwa don haka zai zama shagwaɓaɓɓe. Bisa wannan har wata karin magana ake da ita mai cewa: “Kaka ke ɓata jika” ko “Jika wahal da kaka” ko “Goyon kaka goyon banza”.

ƊAN WABI: Akwai kuma wani ɗan da kan zama shagwaɓaɓɓe, bisa dalilin kasancewarsa ɗan wabi, watau waɗanda iyayensa yaran su ba sa zama, da uwar ta haihu sai su mutu, to idan yaro ɗaya ya rayu sai su ɗauki so su ƙwallafa a kansa ba sa yi masa faɗa, ba sa son a yi masa. Wannan kan haifar da lalacewar yaro.

ƊAN SO: Bahaushe na nufin cewar duk ɗan da ya taso ko da a gaban iyayensa ne, sai aka nuna masa so fiye da ƙima bisa wasu dalilai da suka haɗa da: -

1. Uban na matuƙar son ɗa namiji, Uwa na matuƙar son 'ya mace

3. 'Ya'ya masu sunan kakanninsu ( Babangida, Abba, Momi, Ummi)

4. 'Ya'ya masu shiga rai daga Allah ( 'ya'yan mowa, 'ya'yan amarya)

5. 'Ya'ya masu hazaƙa, ko biyayya. Ɗa ɗaya ƙwal a wurin iyayensa

A ƙarshe ana iya fahimtar cewar shagwaɓa ko sangarta ga yaro kan yi na da dalilai masu dama, kuma kowanne da irin nasa yanayi ko fuskar da ya kan yi tasiri ga rayuwar yaro. Matuƙar yaro ya samu sakaci a wajen lura da tarbiyarsa, lallai ne zai zama shagwaɓaɓɓe, ko sangartacce, haka kuma wasu ya kan zarce har ya zuwa girma.

5. 0. 0 RIƘO A MAHANGAR ADDININ MUSULUNCI:

Riƙo a mahangar addinin musulunci, ana iya cewa wata ibada ce mai matuƙar muhimmanci. Wannan yasa gaba ɗaya addinin musulunci ke kwaɗaitar da al’ummar musulmi kan yin riƙo, saboda taimako ne. Allah Subuhanahu Wata’ala Yace: Ta’awanu alal birri wattaƙawa, wala ta’awanu alal ismi wal udduwan. Ku yi taimakekeniya a kan aikin alhairi da tsoron Allah, kar ku yi taimakekeniya a kan saɓon Allah da ɓarna da ƙetare iyaka. Bayan haka akwai ayoyi da yawa da suka yi umarnin ko kwaɗaitar da riƙo na yaro mai uba ne, ko maraya.

5. 1. HAƘƘIN MARAYA A KAN WALIYYIN SA.

 Waliyinmarayashi ne, ɗanuwanuba (danginuba) wako ƙani, idanbabukuma, ɗan uwanuwa (danginuwa). Dukiyar da marayayagadanwajibi ne a sanya ta hannunwaniwaliyyinsawandazaitsare ta yalura da ita. Wannanwaliyyishi ne zairiƙa ɗaukarnauyinsawajenciyarwa, tufatarwa da tarbiyantarwa, wannanya haɗa har da ilimi.

 An sharɗantacewa a rinƙa juyakuɗin don gudunkarzakka ta cinye, a bisawannan ne shari'a ta tsarawaliyyinmarayanaiyaamfani da kuɗin marayan nan idanbamaiwadataba ne. ammakaryayi da ɓarna.

 Wajibi ne waliyyinmarayaya aurar da yarinya/marainiya in ta isaaure, kumaya bi wasiyya da mahaifiyabari, kokumayashawarce ta, ammabazaiyimataauren dole ba. In yakasancemaraya ne, wataunamijiidanyabalagayakawo ƙarfi, yazamamaihankali, to sai a miƙa masadukiyarsa tare da shaidu, amma in wawa ne (sahuhu) to shiza a rinƙa kulamasa da dukiyar.

5. 2. FALALAR RAINON MARAYA.

 Akwaiwatagaraɓasawadda Allah (S. W. T) yatanadarwadukmutumin da yarainimarayaharzuwagirmansakumayayimasaaure. Wannankuwayabayyana a wanihadisi da Manzon Allah (S. A. W) yayibayani a kanhaka.

An karɓodaga Ɗan Abbas yace: Manzon Allah (S. A. W) yace: "Dukwandaya ɗaukimarayanamusulminadagaabincinsakoabinshaharsai da Allah yaazurtashi. Allah (S. W. T) YawajabtamaiAljannah, saidai in yaaikatawanizunubi da ba a gafartawa.

Manzon Allah (S. A. W) yace: Dukwandayashafa (dafa) kanmaraya, baishafakan don komaibasai don Allah. Yana da ladagwargwadonyawangashinkansa (suma) da hannunsayataɓa. ni da shimunakamarhaka a Aljannah.

Ya zo cikin Bukhari:

Manzon Allah (S. A. W) yace: Ni da mairainonmarayaaAljannahhakamuke. Saiyayinuni da yatsunsabiyu ɗan Ali da babbanatsakiya. Yagwamesu.

Yazo a Sahihu Muslim:

Manzon Allah (S. A. W) yace: Mai rainonmarayanashi ne? wataudanginsakonawaninsanin da shihakamuke a Aljannah. Saiyayinuni da yatsunsa ɗanali da babbanatsakiya.

An kwaɗaitar da kula da kyautatawamaraya ta kowaccehanya a wurare da yawa a Ayoyin Ƙur'ani:

SuratulMa'un: Shin kagawandake ƙaryatawa game da ranarsakamako?. To, wannanshi ne ketunkuɗemarayadaga haƙƙin sa.

SuratulFajr: aha! Ba hakaba, aibakugirmamamaraya!

SuratulInsan: Gamatalauci da maraya da kamamme.

SuratulMa'un: To, wannanshi ne ketunkuɗemarayadaga haƙƙin sa.

Sunaciyar da abincigamabuƙata, miskinaibayi da marayu don nemanyardar Allah.

5. 3. KYAUTATA WA NA ƘASA DA KAI.

 Manzon Allah (S. A. W) yaumarni da akyautatawana ƙasa, wataumutumyakyautatawawandadukke ƙarƙashinsa, tundagamata, ya'ya, barori, kaihattadabbobi, banda ma umarni, shi da kansayaaikata an gani. Akwaiwaniabu da yafaru a kanwaniyaroBahayudemai yin hidima a gidanManzon Allah (S. A. W) , a lokacin da yatashibashi da lafiya, saiManzon Allah (S. A. W) yatashi da kansayatafigidanyaron don kawaiyagasheshi. Ko da yaisagidanyashigayadubayaron, saiyacemasakayiimani, saiyaronyanakallonAnnabikumayanakallonbabansa, a ƙarshesaibabanyace ma yaronkayiwababan Ƙasim ɗa a, ma'anaya bi abin da Annabiyacemasa, nan take kuwayayiimani, sai aka zareransa. SahabbaisukagaAnnabiyafitoyanafara'a, saisukatambayeshi, saiManzon Allah yacemadalla da Allah Yashiryar da shi.

Akwaiwanihadisi da Manzon Allah (S. A. W) yayiumarnicewakukyautatawabayinku, kuciyar da suabin da kuke ci, kutufatar da suabin da kuketufata, kutausasamusu don sumasuna da raikamaryaddakuke da shi.

Saikumawanihadisin da yacebashi tare da mu wandabaijitausayinna ƙasa da shiba, baikumagirmamanagababa.

Hakakumawanihadisincewayayi, dukwandayaciyarda ɗanyar hanta Allah nakallonsa.

 Mu tuna da watamata a BanuIsra’ilawadda ta shayar da kareruwa Allah yasanya ta aaljanna.

5. 4. FALALAR RAINON 'YA'YA MATA.

 Akwaiwatagaraɓasawadda Allah (S. W. T) yatanadarwadukmutumin da yaraini 'ya'yamataharzuwagirmansukumasukayiaure. Wannankuwayabayyana a wanihadisi da Manzon Allah (S. A. W) yayibayani a kanhaka.

Kamarhaka: -

 "Manzon Allah (S. A. W) yacedukkanwandaya ɗaukinauyin 'ya'yamatagudabiyukoukuko 'yan'wabiyukoukuharsukagirma (sukayiaure) , kokumayamutuya bar su, zankasanceni da shi a cikinAljannahkamarhaka, saiyayinuni da hannunsamanuni da wandayakebinsa. Kumazaisamuladarmai jihadi don ɗaukakakalmar Allah, wandayakeazumi da sallar dare a wurinjihadin. Saiwata mace tacehar 'ya ɗaya? SaiManzon Allah (S. A. W) yacehar da mai 'ya ɗaya. "

 An karɓodagaAnas (R. A) yace, dagaManzon Allah (S. A. W) yace, dukwandayaraini (riƙe) yaramatabiyuharsukagirma, watausukabalaga, ranar ƙiyamazaizoni da shihaka…..

6. 0. 0 RIƘO A MAHANGAR ZAMANI

A wannanzamani da mukecikiabubuwa da yawa sun taru sun hanamu ɗaukargoyonyaro. Wannankumaya haɗa da mazanmu da matanmu, sabodawasubaƙin ɗabi’u da muka ɗauka. A zamaninyanzumunafakewa da wasuuzurori, wandamukeganinkamarmuna yin wayau ne. Bisa haƙaƙa kumabahakaba ne, mukan fake da talauci, ko ƙarancinwaurinzama, ammawasubahakaabinyakeba. Manyandalilai da sukakawowannansu ne, son abinduniya, da baƙarrowa, sannanmatanmu da baƙin kishi. A ɗaya ɓangarenkuma son ‘ya’yayayimanayawa, da zararka ɗauki ɗan wani, sai a sanyamakaido ‘yantsegume-tsegumesufarayawo. Dukabinalhairidakeyibaza a ganiba. Ta ɓangarenyarankumaga ɗan Karen rashin Magana, ɗan cikin ma saika miƙe tsayezakaladabtar da shi. Idan ɗa riƙo ne, sai a ce kana gallazamasa, in ka ƙyaleshikumayalalace, nan ma a zageka. A zahiringaskiyawaɗannanabubuwasu ne sukasanyariƙon yaro a yanzuke da wuya, dole sai an daure. Don haka dole ne mu dage mu dawo da wannanal’ada ta riƙonyara, sabodaalhairandaketattare da ita.

7. 0. 0 KAMMALAWA

A ƙarshe wannan muƙala, ta yi bayani ne a kan al’adar riƙo ko goyo da matsayinsa a rayuwar Bahaushe jiya da kuma yau. Haka kuma takawo wasu sauye-sauye da rayuwar Bahaushe ta samu dangane da wannan al’adar. Bayan haka, an fito da dalilan da suka kawo waɗannan sauye-sauye. Bugu daƙari an nuna fa’idojinriƙo da kuma sakamakon da yakan haifar ga mai yin sa da kuma al’umma gaba ɗaya. An yi wannan nazarine bisa mahanga guda uku watau tamahangar Al’adar Bahaushe, da mahangar Addinin Musulunci, sannan ta mahangar Zamani. Haka kuma an dubi wasu abubuwa da sukan yi tasiri a ɗabi’un yaro, wanda ba laifin mai riƙo ba ne ko goyo. Da fatan Allah Ya ba mu ikon aikata alhairi amin summa amin. Akwai shawarwari tare da kammalawa sai kuma manazarta.

MANAZARTA.

Alhassan H. D (1982) Zaman Hausawa. Islamic Publication Bureau, Lagos.

Bunza A. M. (2006) Gadon feɗe al’ada. Tiwel Nigeria Limited Surulere, Lagos.

Banbale M. B. (1994) Kukan Kurciya. Ibramud Nigeria Limited, Zaria.

Ɗangambo A. (1983) Kitsen Rogo. Triunph Publication Kano..

Ɗahiru B (2007) Tafsirin Watan Ramadan. Rediyo Najeriya Kaduna.

Imam A. (1937) Magana Jar ice na 1, da 2, da 3. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

Madauci I. (1963) Al’adun Hausawa. Northern Nigerian Publication Company, Zaria.

Sadiya G. Y. (2005) Talauci Hauka ne? Super Prints Press, Kano.

Williams B. (1979) Human Design. Harɓard Uniɓersity Printed USA.

Yaro Y. I. (1971) Tatsunniyoyi da Wasanni. Oɗford Uniɓersity Press, Ibadan.

Zindani A. A. (2000) Human Deɓelopment. Muslim World League Printing Press.

 Saudi Arabia.

Sarki H. A (2000) Zuwan Musulunci a Afirka da shigowarsu Ƙasar Hausa.

 G. A. Computer Centre. Ikere – Ekiti, Ekiti State.

 Ɗanfodiyo S. U. (2002) Faɗakar da ‘Yan’uwa a kan halayyar Ƙasar Sudan.

 (Fassara) Muhammad Mode Shuni. C. I. S Usman Ɗanfodiyo Uniɓersity, Sokoto.

---

[1]Bello Sa’id da wasu (2006) Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero Kano. Shafi na 116