Citation: Musa Muhammed CHIROMARI, Hauwa MU’AZURI & Tijjani Muhammad BELLO (2025). Tasirin Waƙoƙin Baka Wajen Bayyana Tarihin Sarakunan Ƙasar Hausa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 13, Number 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
TASIRIN WAƘOƘIN BAKA WAJEN BAYYANA TARIHIN SARAKUNAN ƘASAR HAUSA
NA
MUSA MUHAMMED CHIROMARI
HAUWA MU’AZURI
TIJJANI MUHAMMAD BELLO
Tsakure
Wannan
bincike ya duba muhimmiyar rawa da waƙoƙin gargajiya suke takawa
wajen bayyanawa da adana tarihin sarakunan gargajiya a ƙasar Hausa. Makaɗan gargajiya sun kasance
masu riƙe da tarihin mulki,
nasaba, jarumtaka, da canje-canjen da suka faru a zamanin sarakuna daban-daban,
ta hanyar amfani da waƙoƙi masu ɗauke da hikima, yabon
halaye da ayyuka, da kuma adabin baka na musamman. Sannan binciken bi-bayani ne
domin ya fayyace yadda waɗannan waƙoƙi ke zama tushe mai
amfani ga masu binciken tarihi, musamman a matsayin madogara ta tarihi da
al’ada. Haka zalika, binciken ya bayyana ƙalubalen da ke barazana
ga wanzuwar wannan harka kamar rashin adanawa ta hanyar zamani, tasirin zamani
da fasaha, da kuma raguwa ko ɓacewar sana’ar waƙa. A ƙarshe, an bayar da
shawarwari da matakan da ya kamata a ɗauka domin kare wannan
gado na ilimi da al’ada ga ƙarni masu zuwa.
1.0
Gabatarwa
A cikin al’ummar Hausawa, waƙa ba wai nishaɗi kawai take nufi ba, illa ma ana ɗaukar ta a matsayin wata hanya mai muhimmanci ta sadarwa da watsa
ilimi. Sannan Gusau (2023, shf. ɗiɓ), ya bayyana waƙa da cewa, "wani zance ne shiryayye cikin
hikima da azanci da yake zuwa gaba-gaba bisa ka'idojin tsari da daidaitawa a
rere cikin sautin murya da amsa-amon kari da kida da amshi Ɗaya daga cikin muhimman fannoni da waka ta taka rawa shi ne ɓangaren adanawa da wanzuwar tarihi, musamman tarihin
sarakunan gargajiya. Wannan takara na ɗauke da bayani da kuma
misalai daga cikin wasu waƙoƙin baka kan yada mawaƙan ke bayyana tarihin sarakuna da kuma irin ƙalubalai da waƙoƙin gargajiya ke fuskanta
a ƙasar Hausa sanadiyar ci gaban zamani da kuma
hanyoyin da za a bi wajen magance su
2.0
Bitar Ayyukan a Suka Gabatas
Masana
irinsu: Furniss (1996) da Usman (1998) da Abba da Zulyadaini (2000) da Yakubu
(2002) da Gusau (2003) da Ahmad (2005) da kuma Muhammed (2011) da Gusau (2023)
dawasu masana da dama sun tofa albarkacin bakinsu dangane da tarihin waƙar baka da ƙasar Hausa da ma irin
sarakunan ƙasar Hausa. ashe kenan waƙar baka magana ce mai
ayyananniyar manufa da ake ajiyewa a ka a kuma rera dab aka bisa wani
daidaitaccen tsari.
2.1 Takaitaccen Tarihin
Maƙadan Baka a Ƙasar Hausa
2.1.1 Asalin Maƙada
Maƙada a al’ummar Hausa sun
samo asali tun zamanin daular gargajiya, inda ake da tsarin sarauta da fadar
sarki, wanda ya ƙunshi manyan masu fada a ji, da masu
raye-raye da kuma mawaƙa. Maƙadan gargajiya sun
kasance ƙungiya ta musamman da ke
da hurumin rerawa a lokuta na musamman, musamman a fadar sarki, don yabon
sarauta, tuna jarumta, da kuma wanzar da tarihi (Furniss, 1996).
A
wasu lokuta, maƙada suna da alaƙa da rukuni ko gandu na
masu fasaha, inda sana’ar waka ke bin tsari da ladabi. A Misira da Sudan,
masana sun danganta hakan da irin tsarin daular gargajiya inda masu waƙa ke zama kamar 'yan
jaridana wancan zamani suna rera waƙa bisa abubuwan da suka faru a zamansu
(Usman, 1998).
2.2.2 Matsayinsu a Cikin
Al’umma
Maƙadan gargajiya suna da
matuƙar daraja a cikin
al’ummar Hausa, musamman a daular gargajiya. Ana ɗaukar su a
matsayin rumbun tarihi da masu ba da labari. Sannan waƙoƙin suna da tasiri sosai
wajen gina tunanin jama’a game da shugabanni da tarihi. Haka kuma, suna taka
rawa wajen ƙarfafa gwiwar sarki, ko kuma su zamo masu
nasiha da tunatarwa ta hanyar waƙa.
Misali,
a cikin gidan sarautana Kano ko Zazzau, ba a fara wani taron sarauta ko yanka
sallah ba tare da waƙoƙin maƙada ba. Waƙoƙin nan suna ƙarfafa tsarin sarauta
da ɗaukaka sarki tare da
Ambato ayyukansa da tarihi (Ahmad, 2005). Wani lokaci ma, makaɗa suna amfani da waƙa wajen fallasa miyagun
halaye da kuma faɗakar da al’umma.
2.2.3 Hanyoyin da Suka
Gaji Sana’arsu
Sana’ar
waƙa yawanci ana gadonta ne ta hanyar
iyali.
Wannan yana nufin cewa yaro zai taso yana koyo daga mahaifinsa ko wani na kusa
da shi da ke sana’ar waƙa. Haka kuma, akwai matakai na horo da
koyar da dabarun waƙa, kamar:
·
Fara rera baitin yara,
·
Koyon Karin magana,
·
Koyon yadda ake zaƙulo tarihi daga labarai,
·
Da kuma ƙwarewa wajen rera waƙa cikin girmamawa da
fasaha.
Misali,
a cikin iyalanmawaƙi a ƙasar Hausa ana samun
iyalai da ake danganta su da waƙoƙin fada kamar Ɗankwairo da Natambaɗa da Aliyu Dandawo da
sauransu da kumaNa-Gari a Kano, ko Iyalin Gogo a
Katsina, sun shahara wajen rera waƙoƙin sarauta da suka shafi tarihin sarakuna
(Yakubu, 2002).
Wasu
kuma sun fara ne a matsayin ‘yan kallo ko masu wasa a wajen bikin sarauta, amma
daga bisani suka samu horo, har suka zamo manyan maƙada.
3.0 Rawar da Waƙoƙin Makaɗan Gargajiya ke Takawa
Wajen Adanawa da Watsa Tarihin Sarakunan Hausa
Waƙoƙin makaɗan gargajiya na ɗaya daga cikin muhimman
hanyoyi na adanawa da watsa tarihin sarakunan Hausa. Makaɗa ba kawai masu nishaɗi ba ne, su masu tarihin
baka ne waɗanda ke rayar da
abubuwan da suka faru a zamanin sarakuna daban-daban, ta hanyar waƙoƙin yabo, faɗakarwa, da tunatarwa, ta
hanyoyi jamar haka:
3.1 Bayyana Nasaba da
Salsalar Sarauta
Waƙoƙin makaɗa suna bayani
dalla-dalla kan nasaba da salsalar sarakuna, daga wanda suka gāje
su, har zuwa tarihin zuriyarsu. Wannan yana taimakawa wajen tabbatar da
ingancin mallakar sarauta da asalin ikon mulki. Misali, a cikin waƙar da makaɗan fada ke rerawa a
Daura ko Kano, ana Ambato sunayen sarakuna daga tushe, tare da alaƙantasu da shahararrun
kakanninsu kamar Bayajidda, wanda ya kafa daular Hausa (Furniss, 1996).
Jagora :Ko can
asalin sarauta Daura,
:Tun Kai’ana tun
Lamarudu,
:Tung a Magajiya
Daurama,
:Har Umarun Bagadaza da
Mulka,
:Da Abdu tsohon sarki.
Y?Amshi :Kwana lafiya
mai Daura,
:Jikan Abdu gwauron
giwa.
(Mamman Shata. Waƙar Sarkin Daura M.
Bashar)
Jagora :Ado san
Kano ɗan Abdu,
:Jikan Shehu baban
Shehu,
:Mai birnin Kano har
daji.
(Mamman Shata. Waƙar Sarkin Kano Ado
Bayero)
Waɗannan gunduwowin waƙa suna da
muhimmanci ƙwarai wajen tabbatar da salsalar sarauta
da kuma nasabar sarakuna r tare wanzuwar tarihin sarauta da sarkunan.
3.2 Bayyana Jarumtaka da
Ayyukan Sarakuna
Waƙoƙin makaɗa suna rerawa masu ɗauke da jarumtar sarakuna, nasarorinsu a yaƙe-yaƙe, da abubuwan da suka
yi wa jama’a. Wannan yana taimakawa al’umma su fahimci irin gudunmawar da Sarki
ya bayar a zamaninsa. Waƙoƙin suna bayyana yadda a wasu lokutan
sarakuna sukan fuskanci ƙalubalen mulki tare da kawo zaman lafiya
da ci gaba (Ahmad, 2005).
Jagora :Mai nasara
bai ɗau wargi ba,
:Toya matsafa uban
Alkali,
Haɗeja ba a zuwanki da yaƙi,
:kwaj je Haɗeja inda faɗa ne,
:Mu mun san ajali na far
mai.
Alh. Mohd Sarkin Tabshin
Katsina. Waƙar Sarkin Haɗeja Haruna)
Jagora :Usman
mujaddadi ya kawo addini,
:Cikin ƙasag ga shi,
Y?Amshi :Yah hore mu,
muka gane hwarilla,
:Sannan mustahabi.
:Sai Musulmai ka ƙwarewa
:Sai albarka ka komawa.
(Abdu Inna Bakura. Waƙar Sarkin Musulmi
Abubakar na III)
Jagora :Tanƙwafau na Mujaddadi Shehu
Y/Amshi :Ba a jam aka
tsoro.
(Idi Ɗangiwa Zuru. Waƙar Sarkin Zazzau Alh.
Shehu Idris)
Waɗannan gunduwowi da ke
sama suna nuni da jarunta da kuma halayen sarakunan ƙasar Hausa. sun
kuma ƙara tabbatar da rawar da
raƙar da mawaƙan baka suke takawa
wajen adana tarihin sarakuna da kuma masarautu.
3.3 Yabo da Kwatanta
Halayen Sarakuna
Makaɗa suna amfani da kalaman yabo da kwatanta
kyawawan halaye na sarakuna kamar adalci, sadaukarwa,
hikima da gaskiya. Wannan yakan zama kamar tsarin nuni ga jamaa
cewa sarki mai waɗannan halaye ne ya dace da mulki. Waƙoƙin sukan kwatanta sarki
da dodanni, zakuna, ko rowan sama don nuna ƙarfin halinsa.
Jagora :Abdullahi
shugaban Dabo,
:Imamuddina Dabon Kanoi,
Y/Amshi :Allah dais hi
kyauta maka
Jagora :Dattijo mai
halin karama
Y/Amshi :Allah dais hi
kyauta maka
Jagora :In an yi
batun sarakuna gabas,
:In an faɗi Dabo to ina wani.
(Salisu Jankiɗi. Waƙar Sarkin Kano Abdullahi
Bayero)
Jagora :Mun taho
Zazzau,
Y/Amshi :Ta yi kyau inda
sabon sarki,
:Aminu amincinka nak kai
ka ka zama sarki.
(Sarkin Tbshin Katsina
Alh Mohd. Waƙar Sarkin Zazzau Aminu
Mohd)
A
waɗannan misalai ma an ga
yadda mawaƙan suke yabon sarakuna
kan wasu halayensu na kirki. Haka ya nuna yadda ake amfani da waƙa wajen ƙarfafa shugabanci na
gari da bayyana bambancin halayen sarakuna.
3.4 Bayyana Canje-canjen
Tarihi a Zamaninsu
Waƙoƙin makaɗa na dauke da labarai kan canje-canjen
tarihi da
suka faru a zamanin sarakuna, kamar zuwan Turawa, juyin siyasa, ƙaddamar da wasu manyan
ayyuka, da sauye-sauyen al’adu. Misali, akwai waƙoƙi da suka bayyana
lokacin da Turawa suka karɓi iko a Kano da yadda hakan ya shafi
sarautar gargajiya (Usman, 1998).
Jagora :Baba baya
ga zamanin, zamunna,
:Baicin zamani na
Bature,
:Dubi na yamma baban
Shehu,
:Yi nan gabas har teku,
:Mamman mulkinka
ne ɗan Umaru,
:Baya ga zamanin Turawa.
Y/Amshi :Kwana lafiya
mai Daura,
:Jikan Abdu gwauron
giwa.
(Mamman Shata. Waƙar Sarkin Daura M.
Bashar)
Wannan
gunduwa na nuni ƙarara kan asalin ƙasar Daura da sauyin da
zamani ya kawo dangane da wanzuwar mulki a ƙasar Daura da kuma irin
sauye-sauyen da zamani ya kawo tun kafin zuwan wasu al’ummu ƙaƙsar Hausa.
4.0 Rawar da Waƙoƙin Makaɗan Gargajiya ke Takawa
Wajen Bayyana Nasaba da Jaruntakar Sarakunan Hausa
Waƙoƙin makaɗan gargajiya suna taka
muhimmiyar rawa wajen wanzar da tarihin sarakuna, musamman ta
hanyar yabo, bayyana nasaba, jarumtaka, da kuma canje-canje a zamanin
mulkinsu.
Wannan waƙa ba wai kawai nishaɗi ba ce, illa ma kuwa
babban madogara ce ta tarihin al’umma da ke da matuƙar amfani ga masana
tarihi da masu adabin baka.
4.1 Bayyana Nasaba da
Salsalar Sarauta
Makaɗan gargajiya suna amfani
da waƙa wajen bayyana asalin
zuriyar sarki, gado da dangantakar mulki daga kaka zuwa jika. Wannan yana
taimakawa mutane su gane asalinsu da kuma halaccin sarautar sarki. Misali:
Jagora :Idrisu ya
dawo..
Y?Amshi :Ku;;um ana buga
mai tambura.
Jagora :Yunusa ya
dawo..
Y?Amshi :Ku;;um ana buga
mai tambura.
Jagora :Sambo ya
dawo..
Y?Amshi :Ku;;um ana buga
mai tambura.
Jagora :Jafaru ya
dawo..
Y?Amshi :Ku;;um ana buga
mai tambura.
Jagora :Kwasau ya
dawo..
Y?Amshi :Ku;;um ana buga
mai tambura.
Jagora :Aminu ya
dawo..
Y?Amshi :Ku;;um ana buga
mai tambura.
Jagora :Ga Sidi ya
dawo..
Y?Amshi :Ku;;um ana buga
mai tambura.
………………………..
(Alh. Sa’idu Maidaji
Sabon Birni. Waƙar Sarkin Zazzau Shehu Idris)
Wannan
gunduwa tana nuni da yadda mawaƙa suke ƙarfafa halaccin sarauta
da tushe na mulki ga sarakunan da suke mulki a zamaninsu. Ta hanyar danganta su
da kakanninsu da suka mulki a wannan masarauta..
4.2 Bayyana Jarumtaka da
Ayyukan Sarakuna
Waɗannan waƙoƙin na ɗauke da bayani kan
jarumtar sarakuna a yaƙe-yaƙe, haɓaka kasuwanci, gyaran
birane da shimfiɗa zaman lafiya. Misalai:
Jagora :Mijin maza
labarinka ya fi zancen rago,
:Ka ji labarin gwani yau
ka zo ka iske shin a Abdu,
:Tuwon salla ne maganin
mai zari na Abdu..
Y?Amshi :Wandara makaye,
: ‘Yan maza na tsoron
karo da shi.
(Musa Daɓalo Waƙar Sarkin Kano Alu)
Jagora :Daura nik
kai in ishe sarki.
Y?Amshi :Mamman Bashar
mai hana ƙaeya,
:Dattijo bai son wargi
:Daura ni kai in ishe
sarki.
(Alh. Sani Aliyu Ɗandawo. Waƙar Sarkin Daura M.
Bashar)
Jagora :Ya wuce
raini,
Y?Amshi :Ba a yi mai
shi,
:Amadu jikan Garrba
sadauki.
(Musa Ɗanƙwairo. Waƙar Ahmadu Bello
Sardauna)
Jagora :Ina mazan
suke..
Y?Amshi :Sarkin Gobir
ina mazan suke duk sun ƙare.
(Alh. Sa’idu
Maidaji Sabon Birni. Waƙar Sarkin Gobir Muhammadu Bawa)
Waɗannan gunduwowin waƙa suna ɗauke da nuna halaye da
jaruntakar sarakunan ƙasar Hausa. Wannan yana tabbatar da cewa
sarakuna ba kawai suna zaune ba ne, suna aiki tukuru don kare al’ummarsu da
ciyar da al’umma gaba.
4.3 Yabo da Kwatanta
Halayen Sarakuna
Waƙoƙi sukan bayyana kirki,
adalci, cikar hali da kima da sarki ke da shi. Wannan yana ƙarfafa shugabanni su
zama abin koyi, kuma yana ɗaukaka martabar sarauta. Misalai:
Jagora :Sardauna ya
yi yayin shi ya wuce
:Shina shuka hairi ƙasa-ƙasa,
Y?Amshi :Ko ya wuce ga
madadi nai,
:Muhammadu Bashar ba ya
da wargi.
(Alh. Sani Aliyu Ɗandawo. Waƙar Sarkin Daura M.
Bashar)
Wannan
yana bayyana yadda makaɗa ke amfani da waƙa wajen kwatanta halin
sarakuna inda ya kwatanta sarkin Daura Muhammad Bashar da Sardauna domin ya
nuna suna halin ƙwarai, ta hanyar yabon nagartattun
sarakuna.
4.4 Bayyana Canje-Canjen
Tarihi a Zamaninsu
Waƙoƙin baka na ɗauje da canje-canje kan al’amura da suka faru a lokacin zuwan
Turawa, sauyin dokoki, ko sababbin tsare-tsaren mulki. Misali:
Jagora :Katsinawa
Barebari, Mallawa
:Bakin ɗiyan sarautar Zazzau,
Y?Amshi :uk mai jiran
gado,
:Ba zakara yau ƙasag ga in bayanka
(Musa Ɗanƙwairo. Waƙar Turakin Zazzau Mohd
Aminu)
Jagora :Zamanin
Mamman na Abashe,
Y?Amshi :Babba da yaro
maza da mara,,
:Wajen ilimi duk
mun ƙaru.
Jagora :Ga
makarantu an yi fiyayyu,
Y?Amshi :Ga siniya
firamare na nan,
:Forobishal sakandare na
nan.
:Ga makarantun mata na
nan
Jagora :Iliminmu
yau ya kai ga Kwaleji,
(Andulrahaman
Sarkin Kotson Kano.Waƙar Sarkin Kano Muhammadu Sunusi)
Wannan
na nuni da yadda makaɗa ke riƙo da tarihin mulki da
zamani da harshe mai sauƙin fahimta. Tare da nuna sauyi da zamani
kan haifar a masaurautu.
5.0 Muhimmancin Waƙoƙin Makaɗan Gargajiya Ga Binciken
Tarihi
Waƙoƙin makaɗan gargajiya suna da
matuƙar muhimmanci a fagen
binciken tarihi, musamman a ƙasashe irin naAfirka da ke da dogon
tarihin baka. A ƙasar Hausa, makaɗa da waƙokinsu na taka rawa
wajen adana tarihi, bayyana abubuwan da suka faru a baya, da kuma samar da
mahimman bayanai ga masana tarihi da manazarta ilimi.
5.1 Amfaninsu Ga Masana
Tarihi
Waƙoƙin makaɗa na zama tushe
mai ƙarfi ga masu binciken
tarihi domin suna ƙunshe da bayanai masu mahimmanci da ba a
samu a cikin litattafan tarihi. Waƙoƙin suna bayani kan:
a. Tarihin sarauta da nasabar sarakuna.
b. Yaƙe-yaƙe da jarumtar
shugabanni.
c. Canje-canjen zamantakewa da siyasa a lokuta daban-daban.
Misali:
Wakar da Mamman Shata ya rera kan Muhammadu Dikko na Katsina tana ɗauke da tarihin nadinsa,
manufofinsa, da hulɗarsa da Turawan mulkin mallaka:
"Dikko ya taso da
hankalin Turawa,
Ya sa Katsina ta samu aski da wanka."
(Mamman Shata. Waƙar Sarkin Katsina Dikko)
Wannan
waƙa na bayyana halayen
sarki da rawar da ya taka a lokacin mulkin mallaka abin da ke taimakawa mai
bincike gane tsarin mulki da sauye-sauyen zamantakewa a lokacin.
5.2 Tasirin Waƙoƙin A IliminTarihi
Waƙoƙin gargajiya sun ba da
gudunmawa ta hanyoyi da dama kamar haka:
·
Ƙarfafa tarihin baka wanda ke ƙara yawan madogarar bayanai ga bincike.
·
Bayar da hangen
jama’a dangane da wani shugaba
ko wani al’amari – wanda ke sa a ga tarihi daga idon talakawa da mawaƙa.
·
Ƙara fahimtar al’adu da addini a zamanin da aka rera wakar.
Misali:
A cikin waƙar Sarkin Gobir, makaɗin ya bayyana yadda
sarki ke tafiyar da sha’anin mulki da kuma alaƙa da malamai:
"Gobe Gobirawa za
su tuna da Sarki,
Mai kunya da adalci ga malamai."
(Ahmad, 2005)
Wannan
na nuni da dangantakar sarauta da addini – wani muhimmin ɓangare na tarihin
Hausawa.
6.0 Ƙalubale da Matsalolin Da Ke Fuskantar Waƙoƙin Maƙadan Gargajiya
Duk
da muhimmancin waƙoƙin makaɗan gargajiya na adanawa
da yaɗa tarihin Hausawa,
musamman tarihin sarakuna, suna fuskantar ƙalubale da matsaloli da
ke barazana ga ɗorewarsu da tasirinsu a cikina l'umma. Waɗannan matsaloli sun samo
asali ne daga canje-canjen zamani, rashin kulawa daga gwamnati da al’umma, da
kuma raguwar sha’awar matasa ga ayyukan adabin gargajiya.
6.1 Rashin Adanawa Ta
Zamani
Yayin
da duniya ke ci gaba da dogaro da fasahar zamani wajen adana ilimi da tarihi,
waƙoƙin makaɗa da dama sun rasa tushe
saboda rashin adana su ta hanyar zamani kamar:
1 Rikodin na sauti (audio recordings)
2 Rubuce-rubuce cikin litattafai ko dijital (digital)
3 Bidiyo na rayayyun waƙoƙi
Misali:
Wasu daga cikin waƙƙin da aka rera shekaru aru-aru ba a iya
samunsu a yau saboda ba a rikoda suba, kuma mawaƙan da suka rera su sun
riga mu gidan gaskiya (Furniss, 1996).
6.2 Tasirin Sauyin
Zamani da Fasaha
Sauyin
al’adu da shigowar salon waƙa ta zamani (hip-hop, pop, da sauransu) ya
sa matasa da dama sun daina sha’awar sauraren waƙoƙin gargajiya. Hakan ya
haifar da:
·
Raguwar masu sauraro da
mabiya.
·
Ƙarancin girmamawa ga mawaƙan gargajiya.
·
Sauya salo da ƙunshewar saƙon tarihi cikin waƙoƙi.
6.3 Raguwa ko Ɓacewar Sana’ar Makaɗa
Yayin
da masu kaɗe-laɗe ke mutuwa, ba a samun
masu ci gaba da sana’ar. Dalilan sun haɗa da:
·
Rashin riba a harkar
makaɗa.
·
Rashin ɗaukar sana’ar a matsayin aikin yi na gaskiya.
·
Rashin tallafi daga
gwamnati ko hukumomi.
6.4 Watsuwar Maƙada
A
sakamakon rikice-rikicen tsaro da ƙaura daga ƙauyuka zuwa birane, wasu
daga cikin mawaƙan da ke ɗauke da waƙoƙin tarihi sun ɓace ko kuma sun bar
sana’ar. Wannan yana rage yawan masu laɗe- kaɗe da kuma lalata
dangantakar da makaɗa ke da ita da fadar sarauta.
6.5 Rashin Ƙarfafa Harshe da Al’ada
Tare
da ƙarancin amfani da
harshen Hausa a wasu matakan ilimi da watsa labarai, waƙoƙin da aka rera da salo
na harshen gargajiya sun fi wahalar fahimta ga matasa da ba sa jin Hausa da
kyau.
Misali:
Matashi a makaranta da ke amfani da Turanci a koyarwa zai fi sha’awar waƙa da aka yi da Turanci
fiye da wacce aka yi da tsantsar Hausa ta gargajiya.
7.0 Matakan Da Za
a Ɗauka Don Kare Waƙoƙin Gargajiya
Domin
tabbatar da ɗorewar waƙoƙin gargajiya da kumat
asirinsu a fage na adana tarihin sarakunan Hausa, akwai buƙatar ɗaukan matakai na gaggawa
da ts are-tsare na dogon lokaci. Wannan yana da muhimmanci don kare al'adun mu
daga ɓacewa a sakamakon
sauye-sauyen zamani da rashin kulawa. A nan za mu tattauna wasu daga cikin
muhimman matakai da za a iya ɗauka:
7.1 Gina Cibiyoyin Adana
Tarihi kan Adabin Baka
Ƙirƙirar cibiyoyi na adana
ayyukan adabin baka (oral archiɓes) a manyan jami’o’i da cibiyoyin nazarin
harshe da al’ada zai taimaka matuƙa. Wadannan cibiyoyi za su tattara, riko
da, da adana waƙoƙin ta hanyoyin zamani kamar:
7.2 Ƙarfafa Bincike da Rubuce-Rubuce
Masana
ilimi, dalibai, da marubuta su kasance masu gudanar da bincike kan waƙoƙin da rawar da suke
takawa a tarihin Hausa. Akwai bukatar:
·
Rubuta digiri (BA, MA,
PhD) a kan mawaƙa da waƙoƙinsu
·
Fitar da kundin
rubuce-rubuce na mawaƙa
·
Buga littattafai da
mujallu a kan adabin makaɗa
7.3 Amfani da Fasahar
ZamaniWajen Watsa Waƙoƙin
Fasahar
zamani na iya taimakawa wajen yaɗa waƙoƙin gargajiya zuwa duniya
baki ɗaya. Hanyoyin sun haɗa da:
·
Ƙirƙirar tashoshin YouTube da podcasts na waƙoƙin baka
·
Ƙirƙirar manhajojin waya (apps) na karanta ko
sauraron waƙoƙin mawaƙa
·
Tura waƙoƙin zuwa bankunan bayanai na UNESCO ko Spotify
Misali:
Wataman haja a waya da ke ɗauke da waƙoƙinAlhaji Mamman Shata za
ta ba da dammar matasa su san tarihin Hausa ta hanyar sauraro.
7.4 Shirya Gasar Makɗa da Horaswa Ga Matasa
Gwamnati
da ƙungiyoyi na al’adu su
shirya gasar mawaƙa da tarurrukan horaswa don jan hankalin
matasa. A cikin irin wannan tsari:
·
Za a ƙarfafa matasa su koyi waƙoƙin gargajiya
·
Za a ba da lada da
kyaututtuka ga gwanaye
·
Za a kafa kwamitocin
kula da mawaƙa a matakin ƙasa da jihohi
7.5 Ƙarfafa Hulɗar Makaɗa da MasanaTarihi
Masu
kaɗe-kaɗe su riƙa hulɗa kai tsaye da masana
tarihi, domin su tabbatar da sahihancin bayanan tarihi da suke fitarwa. Wannan
zai taimaka wajen:
·
Kyakkyawan ingancin waƙoƙi da bayani
·
Rikodin waƙoƙin da aka tantance
·
Rubuce da fassara waƙoƙin zuwa harsunan duniya
8.0 Kammalawa
Wannan
bincike ya bayyana yadda waƙoƙin gargajiya ke taka muhimmiyar rawa wajen
adana da wanzar da tarihin sarakunan Hausa. An fahimci cewa makaɗan ba wai masu nishaɗantarwa kaɗai ba ne, har ma su ne
masu rike da nauyin tarihin al’umma da sarautar gargajiya ta hanyar waƙa. A cikin waƙoƙinsu, suna bayyana
asalinsu, nasabar sarauta, jarumtaka, halaye, da kuma sauye-sauyen da suka faru
a zamanin mulkin sarakuna daban-daban. Irin waɗannan waƙoƙi na taimakawa wajen
fahimtar tsarin mulki da zamantakewa na Hausawa tun kafin zuwan Turawa da bayan
haka. Binciken ya kuma nuna yadda waƙoƙin ke taimakawa ga masu binciken tarihi,
musamman wajen samar da sahihan bayanai da ke ginuwa a kan ƙwarewa da shaida kai
tsaye. Amma duk da wannan muhimmanci, waƙoƙin suna fuskantar
barazanar ɓacewa saboda rashin adanawa da
sauye-sauyen zamani da fasaha.
Manazarta
Abba, M. da Zulyadaini, B. (2000) Nazari
Kan Waƙar Baka Ta Hausa: Gaskiya Corporation Ltd.
Ahmad, I. (2005). The Role of Oral
Poetry in the Preserɓation of Hausa History. Zaria: Ahmadu Bello University Press.
Dangana, A. A. (1991). Maƙadan Hausa da GudummawarsugaTarihi da Al’adu. Kaduna: ABU Press.
Furniss, G. (1996). Poetry, Prose and
Culture in Hausa. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Gusau, S. M. (2023). Jagoran Nazarin Waƙar Baka. Kano: WTPress:
printing & Publishing Ltd.
Gusau, S. M. (2007). Diwanin Waƙoƙin Baka. Kano: Century Reseach Publishing.
Gusau, S. M. (2008). “Waƙoƙin Baka na Ƙasar Hausa:
Yanaye-Yanayensu da Sigoginsu. Kaduna: Benchmark Publishers Limited.
Ibrahim, M. A. (2011). GudunmawarMaƙadaWajen Adana Tarihin Hausa. Kano: Murtala Muhammad Library Press.
Paden, J. N. (1973). Religion and
Political Culture in Kano. University of California Press.
Usman, Y. B. (1998). The Transformation
of Katsina: 1400–1883. Zaria: Gaskiya Corporation.
Yahaya, I. Y. Sani, M. A. Z. Gusau, S. M.
‘Yar’aduwa, T. M. (2007). Darrusan Hausa don manyan makarantun sakadare
2. Ibadan:University Press limited.
Yakubu, M. (2002). Oral Traditions in
Northern Nigeria: A Study of Hausa Praise Poetry. Kano: Bayero University
Press.
Yusuf, B. (2010). Adabin Baka a Matsayin
Makamin Ilimi da Al’ada. Kano: Benchmark Publishers.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.