Sana’ar Gyartai: Matsayinta Da Makomarta A Karni Na 21 (Nazari A Shekarar 2025)

Citation: Dalha, I. and Mode, N. M. (2025). “Sana’ar Gyartai: Matsayinta da Makomarta a Ƙarni Na 21 (Nazari a Shekarar 2025).” in Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol. 03, No. 02, Pp. 175 – 183. www.doi.org/10.36349/djhs.2025.v03i02.022.

SANA’AR GYARTAI: MATSAYINTA DA MAKOMARTA A ƘARNI NA 21 (NAZARI A SHEKARAR 2025)

Ibrahim Dalha

Ɗalibin PhD, Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato

and

Nasiru Muhammad Mode

Cibiyar Nazarin Hausa, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato

Tsakure:

Sana’o’i dai wani ɓangare ne da suke nuna fasahohi da kuma hanyoyin dogaro da kai na al’umma. Wannan dalili ya sanya suka zama wasu hanyoyi da suke ƙara bunƙasa tattalin arzikin al’umma. Wannan ne ya sa suka zama sanadiyyar shaharar Hausawa a ciki da wajen ƙasar Hausa. Muradin wannan takarda ne ta dubi sana’ar gyartai ta hanyar bayyana matsayinta tare da fito da hasashen makomarta a wannan ƙarni da muke ciki na ashirin da ɗaya. Duk da cewa masana da manazarta sun gudanar da ayyuka da dama masu alaƙa da sana’o’in Hausawa, amma wannan takarda ba ta samu zarafin riskar wani aiki da ya tunkari sana’ar gyartai ba. Takardar ta yi ƙoƙarin tuntuɓar masu gudanar da sana’ar da kuma masu amfanuwa da ita, domin samun bayanai. An yi haka ne ta hanyar ziyartar su a wurin da suke gudanar da sana’arsu. Haka kuma, nazarin ya kai ziyarar rangadi kasuwanni da kuma wuraren da ake gudanar da sana’ar, saboda a fahimci ta inda salka take yin tsatsa. Sakamakon da aka gano sun haɗa da: Sana’ar gyartai ta ja baya matuƙa, saboda yawaitar kayan amfanin gida na zamani. Rashin samun kuɗin shiga mai gwaɓi daga sana’ar, yana daga cikin dalilin da ya sa take samun koma baya musamman a wannan lokaci da yanayin gudanar da harkokin rayuwa suka ƙara tsada. 

Muhimman Kalmomi: Sana’a; Gyartai

Gabatarwa

Ayyukan masana da manazarta sun tabbatar da cewa, ƙololuwar cigaban kowace al’umma ta fuskar tattalin arziki yana da alaƙa da sana’o’insu da kuma kasuwancinsu. Duk al’ummar da take da nakasu ta fuskar sana’o’i da kasuwanci ta zama koma baya. Wannan dalili ya sa al’ummar da ta san darajar kanta ba ta wasa da sana’o’in dogaro da kai komi ƙanƙantarsu. Sakamakon masaniyar da suke da ita cewa, mai rena kaɗan yakan iya dangana da babu. Don haka suka yarda da maganar masu hikima da suke cewa: “Ɗan ƙaramin gatarinka ya fi sari ka ba ni.” Ga al’ada, kowace sana’a ba ta rasa wani alfanu ga al’umma. Fahimtar haka da Hausawa suka yi, shi ne ya sanya suke ba sana’o’insu kima. Wannan kuma shi ne ya ƙara ɗaukaka Hausawa tare da kai su wuraren da duga-dugansu ba su taka ba. Duk da shaharar da Hausawa suka yi ta fuskar riƙo da ayyukan dogaro da kai, a yanzu cigaban fasahohin zamani ya fara yi wa wasu sana’o’in nasu barazana. Misali, sana’o’in kaɗi da saƙa da dangoginsu sun fara ja da baya.

Muradin wannan takarda ne ta dubi sana’ar gyartai ta hanyar bayyana matsayinta tare da fito da hasashen makomarta a wannan ƙarni da muke ciki. Tabbas, aikin da Sanyinnawal (2015) ya gudanar ya nuna sana’ar gyartai tana cikin rukunin sana’o’i marasa kima na Hausawa. Shi kuwa Muhammad (2019:122) ya ambaci gyartai a cikin rukunin sana’o’i masu wahala, amma dukkaninsu ba su faɗaɗa bayani a kanta ba. Haka kuma, Bunza (2019) ya gudanar da bincike a kan ƙwarya da yadda ta mamaye adabin baka na Bahaushe. Waɗannan ayyuka sun zama kamar sun kashe maciji ne ba su sare kansa ba. Ma’ana dai, tamkar suna haska wa ɗalibai ne cewa, akwai buƙatar a gudanar da wani keɓanataccen aiki a kan sana’ar gyartai. Domin ko ba komai, akwai buƙatar a taskance wani abu da ya shafi al’adun da suka ɗamfaru da sana’ar gyartai, saboda gudunmawar da take bayarwa ta fuskar gyara kayan da suka danganci ƙwarya idan sun fashe ko sun tsage.

An fara maƙalar da bayyana ma’anonin kalmomin da aka gina taken takardar da su. An yi haka ne domin samun nagartaccen jagoranci dangane da inda takardar ta nufa. Kalmomin da aka bayyana ma’anoninsu su ne: Sana’a da gyartai.

Sana’a

Idan aka ƙura wa kalmar sana’a ido za a fahimci cewa, tana nufin nagartacciyar hanyar da ɗan’adam yakan bi domin dogaro da kansa, waɗanda suka haɗa da samar wa kansa abin da zai ci ya sha tare da gudanar dukkanin buƙatun rayuwarsa. Sanin haka ya sanya Sharifai, (1990:17) Garba, (1991:11) da Yahaya da wasu, (1992:48) da Muhammad (2021:38) da kuma Maidabino, (2024:186) duka bayanansu suke bayyana sana’a a matsayin aikin yi domin samun kuɗin shiga.

Gyartai

Idan aka kalli kalmar gyartai a farfajiyar nazarin harshe, tana da fuskoki guda biyu. Na farko, takan iya tsayawa a matsayin suna gama-gari, inda akan kira duk wani mai sana’ar ɗinke ƙwarya da dangoginta da sunan, “gyartai”. Wani abin mamaki game da wannan kalma, idan ta zo a matsayin suna ba ta da jam’i kamar yadda sunaye suke da shi a Hausa. An bayyana kalmar ta fuskoki biyu kamar haka, (i) mutum mai gyaran ƙwarya. (ii) sana’ar gyaran ƙwarya (CNHN, 2006: 185). Wannan ma’ana ta Ƙamusin Hausa ta yi daidai da tunanin Muhammad (2019: 122) inda ya nuna sana’a ce wadda ake ɗinke ƙwarya idan ta fashe. Kodayake, wannan takarda tana ganin bai kamata a bayyana aikin gyartai ya tsaya a gyaran ƙwarya kaɗai ba. Sakamakon sukan ɗinke gora (gyanɗama) da ludayi da shantu da zunguru da sauransu. Kenan kamata ya yi ma’anar sana’ar ta zama aikin ɗinke dukkanin wani abin amfani dangin ƙwarya. Mai gudanar da sana’ar ana kiran sa da gyartai kamar yadda ake kiran sana’ar da shi. Ga alama, maza ne suke gudanar da wannan sana’a, don haka takardar ba ta iya gano sunan da ake kiran macen da take yin ta ba.

Hanyoyin Gudanar da Bincike

Ingancin kowane bincike yakan bayyana ne ta hanyar amfani da nagartattun hanyoyin da aka yi amfani da su wajen tattaro bayanai. Wannan takardar ta yi ƙoƙarin yin amfani hanyoyin tattaro bayanai domin naƙalto abubuwan da take nema. Daga cikin hanyoyin da aka yi amfani da su akwai: Ziyartar wuraren da masu sana’ar gyartai suke gudanar da ayyukansu a kasuwar Kara da take Sakkwato, domin gane wa idanu yadda ake aiwatar da ita. Haka kuma, an gudanar da hira da masu gudanar da sana’ar tare da waɗanda sukan kawo musu ayyuka domin ji daga gare su. Bugu da ƙari, an tuntuɓi wasu masana al’adun Hausawa domin ƙara wa katangar binciken yaɓi. Har wa yau, an dubi wasu ayyukan magabata waɗanda suke da alaƙa da batun da ake tattaunawa a kansa domin samun hasken gudanar da wannan bincike.

Hanyar Ɗora Aiki

Ba wani abu ne hanyar ɗora aiki ba, face yin amfani da tafarkin magabata domin daidaita akalar bincike. Duba da cewar wannan nazari ya karkata ne a kan nazarin sana’ar da Hausawa suke gudanarwa, shi ne ya sa aka ɗora shi a kan tunaninsu. An yi haka ne saboda gaskata maganar Hausawa da suke cewa: “Karen da ya yi cizo da gashinsa ake magani.” Sakamakon haka, an ɗora wannan nazari a kan tunanin Hausawa da suke cewa: “Kowa da haɓarsa yake tagumi.” An ɗora shi a kan wannan fahimtar ne bisa hasashen cewa, masu gudanar da sana’ar sun dogara da ita, kuma tana biya musu buƙatunsu gwargwado. Wannan ya nuna hikimar Hausawa da sukan ce, “ƙaramin goro ya fi babban dutse.”

Asalin Sana’ar Gyartai

Gano haƙiƙanin lokacin da aka fara sana’ar gyartai abu ne mai wahala, saboda daɗewa da aka yi ana amfani da kayan amfanin gida dangin ƙwarya. Duk da haka, Sankalawa (2024) yana da ra’ayin Hausawa sun samu fasahar ɗinkin ƙwarya ne daga wurin Buzaye^[1]. Kodayake Bunza (2025)^[2] yana ganin Hausawa ne suka fara wannan sana’a, sauyawar yanayi ne ya jawo Buzaye suka fi su yawa a cikin masu gudanar da ita. A tunanin wannan takarda, sana’ar feƙe ita ce ta haifi ta gyartai. Wannan ya nuna fasahar ɗinkin ƙwarya Hausawa ne suka samar da ita, musamman idan aka dubi waɗannan dalilai:

i. An yi hasashen cewa a faɗin Afirka garin Gummi na jihar Zamfara ne ya fi kowane gari noman ƙwarya. Babu tantama kuwa, Gummi garin Hausawa ne da yake ƙarƙashin daular Zamfara. Shi ne ya sa aka yi hasashen cewa, wurin da aka yi fice da noman ƙwarya nan ya kamata a samu fasahar gyaran ta idan ta tsage ko ta fashe. Domin ko ba komai, wurin da aka san darajar goro nan akan lulluɓa masa ganye.

ii. Bunza, (2025) ya tabbatar da cewa, ƙasar Amurka sun nuna cewa, irin ƙwarya ya isko su shekaru dubu goma (10,000) da suka wuce. Don haka ya yi hasashen daga Gummi ne irin ƙwarya ya bi igiyar ruwa zuwa ƙasar Amurka.

iii. Haka kuma, bayyanar ƙwarya da dangoginta a dabin Bahaushe ta tabbatar da cewa, Hausawa sun ɗauki lokaci mai tsawo suna amfani da ita. Don haka wurin da ake amfani da ita nan ya kamata a samu fasahar ɗinke ta idan ta fashe.

iv. Samun wasu ɓangarori na sana’ar gyartai a cikin mahaɗin maganin Bahaushe wata hujja ce da take tabbatar da maganar masu hasashen sana’ar ta Hausawa ce.

v. Bayyanar sana’ar gyartai a cikin camfi da barkwancin Bahaushe shi ma abin dubawa ne matuƙa, musamman ga mai laluben tushenta.

Domin laluben tushen sana’ar gyartai, an dubi wasu ɓangarori na adabi da na al’ada saboda kasancewarsu rumbun adana fasahohin Hausawa.

Muhalin Sana’ar Gyartai a Wasu Sassan Adabi

Ɗangambo (1984:1) da Yahaya da wasu, (1992:1) da Bunza, (2003:15) da Mustapha (2018:271) da Kumbashi, (2018:43) duka bayanan waɗannan manazarta yana tabbatar da cewa, adabi wani ɓangare ne na fasaha da yake nuna hoton rayuwar al’umma. Wannan takarda ta yi ƙoƙarin fito da jirwayen sana’ar gyartai a wasu sassa na adabin baka. A wannan muhalli an waiwayi jirwayen sana’ar gyartai a cikin sassan adabi na kirari da kuma karin magana.

Jirwayen Sana’ar Gyartai a Cikin Kirari

Ma’anonin da Ɗangambo, (1984:42) da Junaidu da ‘Yar’aduwa, (2007:89) da Gandu, (2012:42) da Kumbashi, (2018:107) suka bayar dangane da kirari, ana iya bayyana ma’anarsa da cewa, tsararriyar magana ce ‘yar doguwa ta hikima da akan shirya ta musamman don kambama mutum ko wani abu. Kodayake, wani lokaci kirari yakan ɗauki yabo ga abin da ake wa. Wani lokaci kuma yabon yakan zo da wata siga wadda a zahiri ba ta nuna yabo. Irin wannan kirari ana yi wa ‘yan tauri da dangoginsu. Idan aka dubi kirarin da ake yi wa ‘yan tauri cuɗanye yake da wasu abubuwa waɗanda a zahiri ba yabo ba ne.

Daga cikin kirarin da ake yi wa sana’ar gyartai akan ce: “Gyartai, gyarta ɓari mugunyar sana’a; daga gare ki sai dai a yi sata.” Wannan kirari bai kalli sana’ar gyartai da kima ba. Hasali ma, ya dube ta a matsayin ƙasƙantacciya. Sakamakon haka, masu gudanar da sana’ar suka juya wannan kirari kamar haka: “Gyartai, gyarta ɓari kyakkyawar sana’a; daga gare ki sai dai a yi samu.”

 

Jirwayen Sana’ar Gyartai a Cikin Karin Magana

Karin magana wani ɓangare ne da yake nuna hikimar Hausawa inda sukan yi amfani da basirarsu su dunƙule magana mai faɗi zuwa taƙaitacciya mai ma’ana. Bayyanar sana’ar gyartai a cikin karin magana wata alama ce da take nuna daɗewarta a ƙasar Hausa. Wasu daga cikin karin maganar Hausawa masu alaƙa da sana’ar gyartai waɗanda suka shahara sun haɗa da:

i. Ban da tuna baya, gyartai ya ci sarauta

ii. Kada ciko ya biyo gyartai

iii. Tsiya ɗinkin ludayi

Duka waɗannan karin maganganu suna kallon gyartai a matsayin ‘yar autan sana’ar Hausawa. An manta da cewa, lomar arziki ta fi kaɓakin tsiya.

Sana’ar Gyartai a Mahangar Al’adun Hausawa

Al’ada dai tana nufin dukkanin rayuwar ɗan’adam tun daga haihuwa har zuwa kabarinsa (Bunza, 2006: xxxii). Duk da cewa, masana suna nazarin al’ada ta fuskar yanayi zuwa ɓangarori guda uku. Wadda ake aiwatarwa da gaɓɓai da wadda ake furtawa da baki da kuma wadda ake ƙudurtawa a zuci. Wannan takarda ta lalubo wasu ɓangarori na al’ada waɗanda sana’ar gyartai take da ruwa da tsaki cikinsu.

Wasan Barkwanci

Idan aka kalli wasan barkwanci a wurin Hausawa, wata kafa ce da take ƙara bunƙasa zaman lafiya tare da inganta danƙon zumunci. Don haka Galadanchi da wasu, (1990) suka kalle shi a matsayin: “Salon magana ne wanda mai magana kan sarrafa harshensa ta yadda mai sauraron sa zai yi raha har ma wani lokaci ya yi dariya.” Masu sana’ar Gyartai suna wasan barkwanci da masu sayar da robobi da kuma masu tallan rariya. Daga cikin wasannin da sukan yi wa juna akwai:

 Gyartai ga mai tallen roba: Ku ba ni irin roba na shuka.

 Mai tallen rariya ga Gyartai: Dole dai ba a yi sai da matankaɗi

 Gyartai ga mai tallan rariya: Ana yi da ƙwarya mana.

Camfi

Shaharar camfi a wurin Hausawa, shi ne ya sanya ya shiga cikin lungu da saƙo na al’adunsu. Idan aka dubi ma’anonin da Mu’az (2005:6) da Bunza, (2006:60) da kuma Magaji, (2020:174) suka bayar game da camfi ana iya taƙaita su ta hanayar bayyana shi da, wani ƙagaggen bayani ne a kan wani abin da za a yi, ko kuma abin da zai faru da ya ƙaunshi sakamakon aikin wanda yakan iya zama mai kyau ko akasin haka. Misalin camfin da Hausawa suke gudanarwa wanda ya shafi sana’ar gyartai shi ne:

i. Shan ruwan da gyartai ya rage yana kawo arziki ƙwarai.

Hikimar da take cikin wannan camfi ita ce, Hausawa suna koyar da tarbiyar girmama sana’ar da mutum yake gudanarwa kowace iri ce. Sakamakon ba a san tafkin da zai makara da ruwa ba. Domin sun yarda da cewa, ƙaramin goro ya fi babban dutse.

Mahaɗin Magani

Kowace al’umma ta duniya tana da wasu hanyoyi da take amfani da su domin magance cututtukan da suka addabi mutane na sarari da na ɓoye. Wasu daga cikin magungunan da ake amfani da su domin daƙushe cututtuka ana samun su ne ta hanyar tsirrai da itatuwa da ganyaye da kuma saiwoyi da sauransu. Wasu magungunan kuma ana samun tushensu ne daga wasu sana’o’i na al’umma. Tunanin Hausawa ya aminta da cewa, ana haɗa wasu magunguna na biyan buƙatun zuciya da wani ɓangare na saana’ar gyartai. Wasu daga cikinsu sun haɗa da: 

i. Idan aka sha ruwan da gyartai yake jiƙa akwara tare da wasu abubuwa da ake haɗawa da su yana tsayar da cutar juwa (hajijiya).

ii. Haka kuma, mata suna amfani da sauran ruwan da gyartai yake jiƙa akwara da shi domin yin wasu magunguna.

Kayan Aikin Sana’ar Gyartai

Kamar kowace sana’a ta Bahaushe, ana gudanar da aikin gyartai ta hanyar amfani da waɗannan kayan aiki:

i. Akwara/ashuta: Saiwar kaba ce da ake tonowa a ƙasa, musamman wurin da ƙasa take da laushi. Idan an tono akan tsaga ta yadda ake buƙata sannan a shanya ta bushe, daga nan sai a naɗe a sanya a cikin kurfi. Duk lokacin da za a fita aiki, sai a sanya mata ruwa saboda ta jiƙa ta yi laushi yadda ake buƙata.

ii. Kurfi/ɗunki: Ƙaramin ƙarfe ne siriri wanda ya ɗara allurar ɗinkin kaya yana da tsini. Ana yi masa ƙota (ɓota) daga ƙasansa domin a samu sauƙin amfani da shi. Ana amfani da shi wajen huda ƙwaryar da ta tsage ko kuma ta fashe domin a samu damar ɗinke ta.

iii. Gora: Wani madaidaicin mazubi ne na duma da ake fafe samansa sannan a yi masa maɗauri a gefensa. A cikin gora ne gyartai yake zuba akwara, saboda gudun bushewa.

iv. Jaka: Wata ƙaramar mazubin kayan aiki ce da ake ratayawa a kafaɗa. Gyartai yana amfani da ita domin zuba kayan aiki da kuɗi, wani lokaci ma yakan zuba wani abu na ci dangin abinci kamar ƙuli-ƙuli da alawa da sauransu.

Yanayin Yadda Ake Gudanar da Sana’ar Gyartai

Ga ala’ada, mai sana’ar gyartai yana samun jaka ya rataya a kafaɗarsa. Yakan sanya kurfi da kuma ‘yan kuɗaɗensa a ciki (wani lokaci). Yana tafiya riƙe da gora (kuttu) sanye da akwara a ciki. Galiban idan ya fito yakan sanya ruwa a cikin kuttun saboda akwarar da take ciki ta jiƙu sosai ta yi laushi ta yadda za a ji daɗin amfani da ita. Ga al’ada, mai sana’ar gyartai yana yawo ne shiyya-shiyya, wasu kuma sukan zauna a cikin kasuwa wurin masu sayar da ƙorai ko kuma wurin masu aikin feƙe (heƙe). Wanda yake yawo, yana tafiya yana bayyana wa al’umma cewa:

 : Gyartai,

 : Kowak kashe ta kawo,

 : Mai hankali ta aza bisa rumfa.

 : Gyartai,

 : Ga mai gyartai ya zo,

 : Wadda ta kashe ta kawo.

Daga lokacin da mata suka jiyo wannan murya, sai su fito da ƙorensu (ko wasu kayan aiki dangin ƙwarya kamar ludayi da gyanɗama) da suka fashe, domin ya ɗunke musu. Galiban mai sana’ar yakan samu ƙarƙashin wani itace ko ƙofar wani gida mai yalwa wanda ba zai takura ba, ya riƙa gudanar da sana’arsa. Idan ya kammala ayyukan da aka tara masa sai ya yi gaba, sai kuma wani lokaci. Ga al’ada, gyartai yakan gyara dukkanin nau’o’in mazubi dangin duma da ya fashe ko ya tsage. Misalin kayan da suke gyarawa sun haɗa da: Ƙwarya da gora da gyanɗama da zunguru da sauran abubuwa da dama.

Ga tsarin sana’ar, gwargwadon girman fashewar ƙwarya shi yake nuna kuɗin da za a biya na gyaran ta. Masu gudanar da sana’ar ba su da tsarin sarauta ko na shugabanci nasu na ƙashin kansu; sai dai suna tafiya da tsare-tsaren ƙungiyar masu sayar da ƙwarya da na masu sana’ar feƙe a mafiya yawancin kasuwanni^[3]. Aikin gyartai dai yana cikin masu yi wa mutane hidima idan aka kwatanta sana’ar da rukunonin sana’o’in da Alhasan da wasu (1982: 39) suka yi.

Ɗabi’un Masu Sana’ar Gyartai

Wasu daga cikin ɗabi’un masu sana’ar gyartai da wannan takarda ta iya ganowa sakamakon ziyartarsu da kuma mu’amalar da aka yi da su sun haɗa da:

i. Suna da juriyar zama babu kuɗin kashewa a tattare da su.

ii. Suna da ƙoƙarin tattalin abin da yake hannunsu.

iii. Rashin surutu, sun fi mayar da hankali a kan ayyukansu, musamman idan suna gudana.

iv. Rashin kasala, shi ne ya sanya suke bin shiyoyi ba tare da ƙosawa ba.

v. Sha’awar cin abincin da ba shi da nauyi

vi. Dangana da yanayin da aka samu kai^[4].

Dangantakar Sana’ar Gyartai da Wasu Sana’o’i

Sana’ar gyartai tana da alaƙa walau ta kusa ko ta nesa da wasu sana’o’in. Misali, sana’ar noma da kuma ta feƙe (heƙe) suna da alaƙa da ita. Sakamakon manoma su ne suke noma ƙwarya da dangoginta. Idan ba su noma ƙwarya ba babu abin da masu sana’ar heƙe da gyartai za su yi. Wannan dalili ya sa a kasuwanni ma suke bin tsarin shugabanci guda da masu sana’ar heƙe, inda sukan zaɓi mutum guda a cikinsu ya zama shugaba. Su kuwa masu sana’ar heƙe su ne suke yi wa ƙwarya da dangoginta zane-zanen ado na ƙawa. A ɓangare ɗaya kuma, akwai sana’o’in da sana’ar gyartai take taimaka musu a kaikaice. Misalin irin waɗannan sana’o’i sun haɗa da, sussuka da su (makun kifi) da sauransu. Ga alama, sana’ar ba ta samu gatan samun muƙamin sarauta kamar yadda sauran sana’o’i irinsu fawa da su da wanzanci suka samu ba. Wannan bai rasa nasaba da irin kallon da ake wa sana’ar na zamowarta ‘yar auta cikin sana’o’in Hausawa.

Gudunmawar Sana’ar Gyartai ga Al’umma

Gudunmawar da sana’ar gyartai take bayarwa ga al’umma sun haɗa da:

i. Rayar da al’adun Hausawa na dogaro da kai ta fuskar sana’a.

ii. Bunƙasa tattalin arzikin waɗanda suka rungume ta.

iii. Samar da aikin yi ga al’umma.

iv. Taimakawa ta fuskar tattalin kayan amfanin gida dangin ƙwarya waɗanda suka haɗa da, ƙoƙo da gora da masaki da zunguru da gyanɗama da ludayi da kuma mara da sauransu.

v. Fito da ɗabi’un Hausawa na dangana da yanayin da aka samu kai.

Barazanar Zamani a kan Sana’ar Gyartai

Cigaban zamani ya yi nisa wajen yi wa sana’ar gyartai barazana. Daga cikin abubuwan da wannan takarda ta hango a lokacin da ta kai ziyarar rangadin bincike wurin masu gudanar da sana’ar gyartai akwai:

i. Raguwar amfani da ƙwarya, inda aka koma ta’ammali da roba.

ii. Amfani da zaren roba/ robar Bature (ramar roba) maimakon akwara.

iii. Ƙamfar masu gudanar da aikin gyartai, saboda yanayin sana’ar a yau ba za ta iya biyan buƙatun rayuwar masu gudaar da ita ba.

iv. Ƙamfar samun aiki, saboda al’umma sun karkata wajen amfani da roba maimakon ƙwarya da dangoginta.

v. Cigaban zamani ya sanya masu ɗinkin roba, sun fara maye gurbin sana’ar gyartai. Hakan ya sanya suke ɗinke robar da ta tsage, kamar yadda gyartai yakan yi wa ƙwarya^[5].

Dalilan Koma Bayan Sana’ar Gyartai a Ƙarnin da Muke Ciki

Haƙiƙa ƙarnin da muke ciki na 21 ya zo da fasahohin zamani waɗanda sukan iya zama barazana ga wasu sana’o’in. Duk da cewa, ana ganin fasahohin a matsayin ci gaba, amma hakan bai hana ɗaliban ilimi su dube su da idanu biyu ba. Wato, ido ɗaya ga kifi guda ga bado, saboda ko ba komai, guntun gatarinka ya fi sari ka ba ni. Wannan takarda tana da ra’ayin cewa, wasu daga cikin dalilan da suka jawo sana’ar gyartai take neman salwanta sun haɗa da:

i. Koma bayan da ake samu ta fuskar noman ƙwarya saboda matsalolin tsaro da ya riski yankunan da suka yi fice ya taimaka wajen daƙushewar wannan sana’a. Sakamakon sai ƙwarya ta yawaita, mai sana’ar gyartai zai samu aikin yi.

ii. Ƙamfar amfani da ƙwarya da dangoginta a matsayin muzubi, saboda ɓullar na roba.

iii. Ƙarancin kuɗin shigar da ake samu daga sana’ar gyartai, wata barazana ce da take nuna nan gaba kaɗan za a yi bankwana da ita. Idan aka yi la’akari da kuɗin shigar da ake samu daga gare ta, ba za a iya rayuwa a kan sana’ar ba a yau.

iv. Yawaitar amfani da roba maimakon ƙwarya yana nuna sana’ar ta fara ja da baya. Dalili kuwa shi ne, idan babu ƙira mai zai ci gawayi?

v. Ƙamfar saiwar kaba, saboda haɗarin da yake cikin shiga dazuka a wannan lokaci, shi ne ya sanya ake gudanar da sana’ar da rama bature (roba). Wannan ya sanya mafiya yawa daga cikin masu amfani da ita ba sa so, saboda ingancinta bai kai na akwara ba.

Sakamakon Bincike

Sakamakon binciken da wannan takarda ta gano su ne:

i. Sana’ar gyartai tana ɗaya daga cikin tsofaffin sana’o’in da suka daɗe ana gudanar da su a ƙasar Hausa.

ii. Sana’ar ta samu shiga cikin adabin Bahaushe, kamar yadda take da gurbi a wasu ɓangarori na farfajiyar al’adun Hausawa.

iii. Hausawa suna yi wa sana’ar gyartai kallon ƙaramar sana’a, wadda mai gudanar da ita ba ya samun kuɗin shiga mai gwaɓi.

iv. Sana’ar gyartai ta fara ja da baya matuƙa, saboda yawaitar kayan amfanin gida na zamani.

v. Rashin samun kuɗin shiga mai gwaɓin daga sana’ar, yana daga cikin dalilin da take samun koma baya musamman a wannan lokaci da yanayin gudanar da harkokin rayuwa suka ƙara tsada.

Kammalawa

Daga abin da ya bayyana a wannan takarda, Hausawa sun ɗauki lokaci mai sawo suna gudanar sana’ar gyartai, don haka ta shiga cikin adabinsu da al’adunsu. Sana’ar ta bayar da gudunmawa ta fuskar tattalin wasu daga cikin kayan aikin gidan Bahaushe, sannan kuma tana taimaka wa sana’o’in sussuka da su (kamun kifi) a kaikaice. Duk da daɗewa da Hausawa suka yi suna gudanar da sana’ar gyartai, tana fuskantar barazanar zamani a wannan ƙarni da muke ciki. Manyan abubuwan da suke janyo wa sana’ar barazana a ƙarni na ashirin da ɗaya sun haɗa da, rashin samun kuɗin shiga mai yawa wanda zai iya ɗaukar ɗawainiyar rayuwar masu gudanar da ita da ta iyalansu. Yawaitar amfani da robobi da sauran kayan aikin gida na zamani maimakon ƙwarya da aka saba da ita a baya, babbar barazana ce a gare ta. Haka zalika, ɓullar wasu sana’o’i da suka fi sana’ar gyartai kawo kuɗin shiga, suna daga cikin abubuwan da suke mata barazana a wannan ƙarni da muke ciki na ashirin da ɗaya. Duk da kallon da wasu al’umma suke wa gyartai na ‘yar autan sana’ar Bahaushe, akwai ragowar mutanen da suke gudanar da ita a matsayin wata hanya da take agaza wa rayuwarsu, baya ga sana’o’in noma da kiwo da suke aiwatarwa. Wannan ya nuna irin hikimar Bahaushe wadda ta yi daidai da tunanin magabata da ke cewa: “Kowa da haɓarsa yake tagumi,” sannan kuma, “sana’a goma ita ce maganin mai gasa.” 

Manazarta

Abdulkadir, D. (2002). “Sarrafa Kaba.” Cikin Bichi, A. Y. , Kafin-Hausa, U. A. da Yalwa, L D.(Editoci). Studies in Hausa Language, Literature & Culture. The Fith Hausa International Conference, Pp. 427-442. Kano: Benchmark Publishers Limited.

Alhassan, H., Musa, U.I. da Zarruƙ, R. M. (1982). Zaman Hausawa Bugu na Biyu. Lagos: Islamic Publication Bureau.

Bunza, A. M. (2003). “Hoton Buzu a Adabin Bahaushe.” Maƙalar da aka gabatar a taron haɗin guiwa tskanin Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato da Jami’ar Abdulmumini, Yamai, Jamhuriyar Nijar.

Bunza, A. M. (2006). Gadon Feɗe Al’ada. Lagos: Tiwal Publications Limited.

Bunza, A. M. (2019). Ƙwarya a Farfajiyar Adabi da Al’adun Bahaushe. Cikin East African Scholars Journal of Education, Humanities and Literature, 2 (12), 720–727. ISSN 2617-443X.

Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya (2006). Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero. Zaria: Ahmadu Bello University Press.

Ɗangambo, A. (1984). Rabe-raben Adabin Hausa da Muhimmancinsa ga Rayuwar Hausawa. Kano: Maɗaba’ar Triumph, Gidan Sa’adu Zungur.

Ɗangambo, A. (2008). Rabe-raben Adabin Hausa (Sabon Tsari). Zaria: Amana Publishers Limited.

Daura, H. K. (2013). “Sana’a Sa’a: Ci Gaban Sana’ar Noma Ta Fuskar Sarrafa Tsirrai.” Cikin Yelwa, D. L. Et al (editoci). Ist National Conference Proceeding Pp. 846-853. Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero Kano.Zaria: Ahmadu Bello University.

Galadanchi, M. K. M. da Wasu, (1990). Hausa Don Ƙananan Makarantun Sakandare Na 1. Zaria: Longman Nigeria Ltd.

Gandu, I. M. (2012). “Matsayin Kirari Cikin Waƙoƙin Jarumta na Muhammadu Bawa Ɗan’anace da Ya Yi wa Shago.” Cikin Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol.1, No. 5, Pp.41-55. Department of Nigerian Languages, Usmanu Danfodiyo University, Sokoto.

Garba, C.Y. (1991). Sana’o’in Gargajiya a Ƙasar Hausa. Kaduna: Baraka Press and Publishers Limited.

Junaidu, I. da ‘Yar’aduwa, T. M. (2007). Harshe da Adabin Hausa a Kammale Don Manayan Makarantun Sakandare. Zaria: Spectrum Books Limited

Kumbashi, I. N. (2018). “Adabi Mabuɗin Al’ada: Tsokaci a kan Al’adar Baƙunci a Adabin Hausa.” Kudin Digiri na Biyu. Sakkwato: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo.

Madabo, M. H. (1979). Ciniki da Sana’o’i a Ƙasar Hausa. Ibadan: Printed in Great Britain Thorbay Press Limited Rayleigh Essex.

Magaji, A. (2020). “Camfin Hausawa a Matsayin Rigakafin Magani.” Cikin Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol. 2, No.3, Pp.173-182. Department of Nigerian Languages, Usmanu Danfodiyo University, Sokoto.

Maidabino, I. B. (2024). “Nazarin Wasu Ƙananan Sana’o’i Domin Matasan Jihar Katsina.” Cikin Himma Journal of Contemporary Hausa Studies, Vol.9, No.1, Pp.186-196. Department of Nigerian Languages, Umaru Musa ‘Yar’adua University, Katsina.

Mu’az, A. H. (2005). “Camfi a Cikin Akushin Bahaushe.” Kundin Digiri na Ɗaya. Sakkwato: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato.

Muhammad, M. S. (2019). Sana’a Sa’a. Kaduna: Gado da Masu Communications.

Muhammad, M. S. (2020). Bahaushiyar Al’ada. Kano: Bayero University Press.

Muhammad, U. I. (2021). Tsakure Cikin Al’adun Hausawa da Adabin Gargajiya. Kano: Gidan Dabino Publishers.

Mustapha, S. (2018). “Tarken Adabin Hausa a Ƙarni na 21: Tsakanin Matarkan Gargajiya da na Zamani.” Cikin Kadaura Journal of Hausa Multi Discipliary Studies Vol.1, No. 4. Pp.271-286. Department of Nigerian Languages and Linguistics, Kaduna State University, Kaduna, Nigeria.

Sanyinnawal, S. I. (2015). “Jirwayen Sana’o’in Gargajiya a Adabin Bakan Bahaushe.” Kudin Digiri na Biyu. Sakkwato: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo.

Sharifai, B. (1990). “Take da Kirarin Sana’o’in Gargajiya: Nazarin Ma’anarsu da Muhimmancinsu ga Rayuwar Hausawa.” Kundin Digiri na Biyu. Kano: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.

Yahaya, I. Y. da Wasu (1992). Darussan Hausa Don Manyan Makarantun Sakandare Juzi’i na 1-3. Ibadan: University Press.

Yola, M. M. (2014). “Sana’o’in Hausawa na Gargajiya da Tasirinsu a Zamanance.” Cikin Gusau, S. M. (editoci). Garkuwan Adabin Hausa. A Festchrift in Tribute to AbdulƘadir Ɗangambo. Pp. 507-514. Zaria: Ahmadu Bello University Press.

Yunusa, Y. (1989). Hausa a Dunƙule. Kano: Maɗaba’ar Triumph, Gidan Sa’adu Zungur.

---

[1] Hira da Malam Ɗahiru Hussani Sankalawa, Malami a Kwalejin Ilimi ta Tarayya (FCET) da ke Gusau, Jihar Zamfara. Ranar 12/11/2024 a Harabar Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato.

[2] Hira da Farfesa Aliyu Muhammad Bunza ta wayar hannu ranar Litinin, 27/01/2025 da misalin ƙarfe 08:30 na dare.

[3] Hira da Malam Abubakar Gyartai a kasuwar Kara da ke Sakkwato ranar 30/11/2024 da misalin ƙarfe 5:00 na yamma.

[4] An samu waɗannan bayanai ne a hirar da aka gudanar da Malam Abdullahi Usman da ke Kasuwar Kara, Sakkwato ranar 06/02/2025 da misalin ƙarfe 3:20 na yamma.

[5] An cirato waɗannan bayanai daga tattunawar da masu bincike suka haɗa a tsakanin Malam Abubakar Muhammadu da Malam Yahaya Sanda da kuma Malam Musa Ɗandare a garin Shuni da ke Ƙaramar Hukumar mulkin Dange, Jihar Sakkwato, ranar 10/09/2025.