Nazarin Dabarar Mutuntarwa A Wasu Wakokin Siyasa Na Hausa

Citation: Adamu, A. I. and Adamu, F. U. (2025). “Nazarin Dabarar Mutuntarwa a wasu Waƙoƙin Siyasa na Hausa.” in Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol. 03, No. 02, Pp. 167 – 174. www.doi.org/10.36349/djhs.2025.v03i02.021.

NAZARIN DABARAR MUTUNTARWA A WASU WAƘOƘIN SIYASA NA HAUSA

A’ishatu Isma’il Adamu

Sashen Koyar da Hausa, Kwalejin Ilimi ta Sa’adatu Rimi, Kumbotso, Kano

and

Fatima Uba Adamu

Kwalejin Ilimi da Share Fagen Shiga Jami’a, Kano

Tsakure:

Wannan takarda mai takenNazarin Dabarar Mutuntarwa a wasu waƙoƙin siyasa na Hausa,n rubuta ta ne da niyyar fito da ire-iren hikimomi da basirar da mawallafan siyasa suke amfani da su ta hanyar ɗaukar abin da ba mutum ba su mayar da shi mutum domin su isar da saƙonsu ga jama’a ta hanyar hikima a cikin waƙoƙinsu na siyasa. A nazarin an yi amfani da waƙoƙi a ƙalla guda goma sha biyu na mawallafa daban-daban waɗanda suka yi amfani da wannan dabarar a cikin waƙoƙin. An ɗora wannan takarda bisa hanyar nazari wadda Ɗangambo (2007) ya assasa a littafinsa na Ɗaurayar Gadon Feɗe Waƙa. An yi amfani da dabaru da hanyoyin wajen gudanar da wannan nazari waɗanda suka haɗa da samo waƙoƙin daga hannun wasu mawallafan, an kuma samu waƙoƙin daga wasu kundayen bincike na ilimi a matakai daban-daban a kuma rubuce. A nazarin an gano mawallafan sun yi amfani da wannan dabarar ta hanyar yin amfani da wasu siffofi da darajoji da halaye da sauransu da mutum kaɗai aka sani da su a laƙaba wa wanda ba mutum ba ya zama mutum, domin su isar da saƙo ga masu saurare ko karatu a cikin waƙoƙinsu. Haka kuma an yi nasarar fito da ire-iren misalai na dabarar mutuntarwa ta hali da mutuntarwa ta siffa da mutuntarwa ta daraja tare da yi musu sharhi. Har ila yau kuma, ana kyautata zaton wannan nazarin zai zama jagora a kan abin da ya shafi dabarun jawo hankali musamman na mutuntarwa a waƙoƙin siyasa a fannin adabin Hausa. Haka kuma nazarin ya zamto jagora ga manazarta da ɗalibai a ɓangaren rubutattun waƙoƙi musamman na siyasa a fannin adabin Hausa.

Muhimman Kalmomi: Mutuntarwa, waƙoƙin siyasa, mawallafa

Gabatarwa

Dabarun jawo hankali dabaru ne da mawallafa suke amfani da su domin su isar da saƙonsu a cikin waƙa ta hanyar jawo hankulan jama’a zuwa ga manufa. Dabarar mutuntarwa na ɗaya daga cikin dabarun da mawallafan ke amfani da ita a cikin waƙa ta hanyar sarrafa hikimominsu da basirar da Allah Ya hore musu, su isar da saƙo ga masu karatu. Mawallafan sukan yi amfani da hikimarsu ta hanyar mayar da abin da ba mutum ba ya zama mutum, sukan yi amfani da wasu halaye ko darajoji ko siffofi da sauransu da mutum kaɗai aka sani da su a laƙaba wa wani abu marar rai da masu rai cikin azanci a waƙa, a kuma isar da saƙo cikin armashi.A wannan nazari an yi amfani da waƙoƙi na mawallafa daban-daban a waƙoƙin siyasa waɗanda aka fito da misalansu tare da yi musu sharhi aƙalla daga waƙoƙin mawallafa guda goma sha biyu (12).

An duba wasu makusantan ayyuka waɗanda suke da alaƙa da wannan nazari musamman ayyukan Birniwa (1987) da Ɗangambo (2007) da Auta (2008) da Bunza (2009) da Adamu (2012) da Yahaya (2016) da Abubakar (2017) da Bunguɗu (2017) da Bunza da Bunza (2018) da Adamu (2021) dukkansu sun yi amfani da wannan dabarar a cikin ayyukansu, inda suka duba dukkan sauran salon dabaru, wannan nazari kuwa ya bambanta da nasu, inda aka duba dabara guda ɗaya ta mutuntarwa a kuma waƙoƙi daban-daban na mawallafa daban-daban na siyasa, saɓanin nasu ayyukan.

Mutuntarwa

Masana da manazarta sun bayyana mutuntarwa da cewa:

Mawaƙa kan yi amfani da wannan dabara ne ta hanyar ɗaukar waɗansu halaye ko siffofi na bil-adama sannan sai a lanƙaya su ga wani abu wanda ba mutum ba (Abba & Zulyadaini, 2000:122).

Mutuntarwa na nufin mawaƙi ya ɗauki wasu halaye ko siffofi ko darajoji dasauransu da mutum ne kawai aka sani da su, a laƙaba wa wani abu marar rai ko dabba, ko tsuntsu ko ƙwaro da sauransu. Mutuntarwa ita ce mai da abin da ba mutum ba ya zama mutum (Ɗangambo, 2007:45-46).

Ana yin mutuntarwa ce ta hanyar samar da wani abu da ba mutum ba, a mayar da shi mutum ta fuskar yi masa sunan mutane; ba shi darajar mutane ta magana ko hankali da sauransu, sa masa rigar mutunci ta fuskar tafiya ko kuka ko dariya, ga su nan dai, ba shi aiki irin na mutane kamar nema ko sarauta ko saye da sayarwa da makamantansu. (Bunza; 2009:395)

“Jinsarwa da ake ɗora wa abin da ba mutum ba wata halayya ko darajar mutum”. (Yahaya; 2016:102)

Mutuntarwa ita ce a inda mawaƙi zai yi amfani da fasaharsa a cikin waƙa ya mayar da wani abu marar rai ko mai rai wanda ba mutum ba ya zama mutum ta hanyar alaƙanta shi da halaye da ɗabi'u irin na mutane. (Bunguɗu; 2017:98).

Mutuntarwa na nufin a ɗauki wasu halaye ko darajoji da sifofi da Ɗan’adamkawai ya keɓanta da su a ɗora wa wani abu da ba Ɗan’adam ba ya zama mutum (Adamu, 2021:120).

A taƙaice, a wannan nazari za a iya kallon mutuntarwa da cewa, mutuntarwa ita ce a ɗauki wasu siffofi da halaye da darajoji na mutum a laƙabawa abin da ba mutum ba, ya zama mutum.

Dabarun Gudanar da Bincike

Kowane bincike na ilimi akwai dabaru da hanyoyin da mai nazari ke bi wajen gudanar da shi. An ɗora wannan nazari bisa mazhabar Ɗangambo (2007) ta Ɗaurayar Gadon Feɗe Waƙa. Dabaru da hanyoyin da aka bi wajen gudanar da wannan nazari sun haɗa da samo matanin waƙoƙin kai tsaye a hannun wasu marubutan, an kuma samu wasu a cikin kundayen domin samun sauƙin nazari. An kuma karanta waƙoƙin an fito da baituka da sharhi kan layukan da aka sami dabarar mutuntarwa.

Dabarar Mutuntarwa a Waƙoƙin Siyasa

A wannan muhalli an kawo misalai na dabarar mutuntarwa daga wasu waƙoƙi na mawallafa daban-daban na siyasa, inda aka kawo ire-iren mutuntarwa kamar haka:

Mutuntarwa ta hali da mutuntarwa siffa da mutuntarwa ta daraja.

Mutuntarwar Siffa

A wannan muhalli, an kawo misalan mutuntarwa ta siffa.

Siffa tana nufin kama ko hanyar bayyana kamannin abu. (CNHN; 2006: 395).

Ga misalin wani baiti, a waƙar PDP farar uwa ta Misbahu Sale Ganuwa.

Aikin more rayuwar al’ummarta

PDP ta ce akwai shi a tsarinta

Jin daɗin al’umma shi ne burinta

 Don haka dole ne ta tashi ta inganta, iye

(Musbahu Sale Ganuwa, waƙar “PDP farar uwa” bt: 10)

A wannan baitin mawallafin ya yi amfani da wannan dabarar inda ya ɗauki wani abu da aka san mutum ne kawai ya keɓanta da shi ya ɗora wa jam’iyyar PDP inda ya nuna jam’iyyar ta yi magana ta ce, wanda a zahiri ba a san wani abu da yin magana ba, ballantana sunan jam’iyya ko alama ta jam’iyya. A nan ya yi amfani da dabara ne don ya nuna irin ci gaba da irin daɗin da za ta kawo wa al’umma.

Mawallafin waƙar “A mai da ruwa rijiya”, Yahuza Sa’id Shinkafi, shi ma ya yi amfani da wannan dabarar kamar haka:

Daɗa PDP ta mutu wa zai mata likkafani

Ɗan MAS ne rayuwarta a Zamfara ke ba ni

Sannan muke tallata ta Kabiru Kilasik da ni

Yau mun koma gun Yarima ba za mu ƙi babanmu ba

 (Yahuza Sa’id Shinkafi, waƙar “A mai da ruwa rijiya” bt:7)

A wannan baitin mawallafin ya yi amfani da wannan dabarar, inda ya ɗauki wani abu da aka san mutum kaɗai ake yi wa sutura bayan ya mutu, wato likkafani, ita ce suturar da ake saka wa mutum bayan ya mutu a saka shi a cikin ƙabari. A nan ya nuna jam’iyyar adawa ta mutu murus, tun da ana neman wanda zai mata sutura, don haka a nan ya nuna jam’iyyar adawa ba mai yinta.

A baiti na 15 a waƙar dai sai ya cigaba da faɗin:

 Ciwon ajali in ya zo mun tabbata ba magani

 PDP ta ƙanjame ta kamu da ɗan zamani

 To don haka ni na fita don ba ki macewa da ni

 Tun da dai har MAS ya fita ba za ki bakwai shida ba.

 (Yahuza Sa’id Shinkafi, waƙar “A mai da ruwa rijiya” bt:15)

A nan mawallafin ya ɗauki wani abu da aka san mutum ne yake kamuwa da shi, wato ciwon ƙanjamau ko sida, inda ya ɗauka ya ɗora wa jam’iyyar hamayya ya nuna cewa ta mutu, wato wani zazzafan ciwo ne da yake kama mutum, wanda idan mutum ya kamu da shi sai dai mutuwa, don haka ya ɗauki ciwon ya alaƙanta jam’iyyar adawa da shi don ya nuna ta mutu, al’umma kuma ba su yin ta.

Haka ma a waƙar Garba Gashuwa ta “Mai Dumi-Dumi”, ya yi amfani da irin wannan dabarar ta mutuntarwa mai nuna sifa, ga yadda yace:

ANPP tana faɗa mana,

Kan noman rani da damina,

Ta rarraba taki a ko ina,

Ta gargaɗi masu yin kwana-kwana,

Da hakkin jama’a su hau dumi-dumi.

(Garba Gashuwa, Waƙar “Mai Dumi-Dumi” bt: 14)

Mawallafin a nan ya yi amfani da wannan dabarar ta mutuntarwa inda ya dauki wani abu da aka san mutum ne kawai ya keɓanta da shi ya ɗora wa jam’iyyar ANPP, inda ya nuna jam’iyyar ta yi magana, tana faɗa mana, wanda a zahirin gaskiya ba a san wani abu dayin magana basai mutum, balantana sunan jam’iyya ko alamarta. Don haka a nan ya yi amfani da wannan dabarar ne ta mutuntarwa don ya nuna irin ci gaban da jam’iyyar zata kawo ga al’umma.

A waƙar Garba Gashuwa “Munafurcin Karen Ruwa”, ya kuma yin amfani da wannan dabarar ta mutuntarwa mai nuna sifa, inda yake cewa:

APP ta tashi tai kira,

Ta ko kira birni da karkara,

Maza mu game kai ban da yaudara,

Kar ka shigo mana mai katoɓara,

Ka ya mutsa al’umma gaba ɗaya.

(Garba Gashuwa, Waƙar “Munafurcin Karen Ruwa” bt:3)

A wannan baitin ma, mawallafin ya yi amfani da irin wannan dababrar ta mutuntarwa inda ya kuma nuna APP ta yi magana, wadda siffa ce ta Ɗan’adam inda yake nuna ta yi kira. A nan ya yi amfani da dabarar ne don ya nuna haɗin kai na ‘ya’yan jam’iyyar da kuma nesanta ‘yan jam’iyyar adawa zuwa ga jam’iyyarsu.

Mutuntarwar Ta Hali

A wannan muhalli an kawo misalan mutuntarwa ta hali.

Hali yana nufin ɗabi’a musamman ta mutum (CNHN; 2006:191). Misali:

APC munafukar jam’iyya ce

Ƙarya yaudara cikinta sukai kwance

Shi kau cin amana sam ba a zance

Ha’inci gurinsu shi ko aƙida ce, iye

(Musbahu Sale Ganuwa, waƙar “PDP farar uwa” bt: 20)

Haka ma a wannan baitin mawallafin ya kawo irin wannan dabarar inda ya ɗauki wani hali da aka san mutum ne yake da shi, wato munafurci, inda ya ɗauka ya ɗora wa abokiyar jam’iyyarsu ta adawa, wato ya kira ta da munafuka. Ma’ana ya kira jam’iyyar da haka ne domin ‘yan cikinta suna munana wa al’umma, inda suke nuna za su yi musu ayyuka, amma sai su noƙe, su ƙi cika alƙawarin da suka ɗauka. A nan ya zama akwai yaudara da ƙarya ta munafurci, don haka ya kira ta da munafuka.

Shi ma Muhammad Ali Gyaranya a waƙarsa ta “Nijeriya a yau”, ya kawo irin wannan dabarar ta mutuntarwa kamar haka:

Al’ummar ƙasata ina ta kiran ku,

PDP ce take kishin ku,

Ku zo ku bi ta za ta kare haƙƙinku,

 Dan manufarta alhairi ne.

(Muhammad Ali Gyaranya, waƙar “Nijeriya a yau” bt: 46)

Mawallafin, a nan ya mutuntar da jam’iyyar PDP inda ya ɗauki wani hali da aka san mutum ne yake da shi, ya ɗora wa jam’iyyarsu. A nan yana kira ga al’umma da a zo a bi jam’iyyarsu ta PDP, inda yake nuna irin manufofinta na alheri da kuma ci gaban da za ta kawo wa al’umma don ta kare haƙƙin kowa.

Haka ma a waƙar Lawan Inusa Gwarzo mai suna “PDP Jam’iyyata”, ya yi amfani da wannan dabarar ta mutuntarwa, ga yadda yake cewa:

PDP mai kyan nufi che,

Du mai bin ta fa ya yi dache,

Dan kuwa mai kyan tarbiya che,

Mai bin hanyar gangara che,

Zuwa alkhairi ba shari ba

(Lawan Inusa Gwarzo, Waƙar “PDP Jam’iyyata” bt:28)

A nan mawallafin ya yi amfani da wannan dabarar ta mutuntarwa, inda ya ɗauki wani hali da aka san ɗan’adam ne kaɗai yake da shi ya laƙaba wa jam’iyyar PDP inda ya kira ta da mai kyan nufi da tarbiya, wato mutum aka sani da wannan siffa. A nan yana tallata jam’iyyarsa ne ta wannan hanya domin ya nuna wa al’umma irin nagartarta cikin hikima don ya isar da saƙonsa.

 

 

 

Mutuntarwa Ta Daraja

A wannan muhalli kuma an kawo misalan mutuntarwa ta daraja. Daraja tana nufin ɗaukaka ta muƙami musamman ga mutum ko ɗaukaka ta kuɗi ga wani abu kamar zinariya ko girmamawa misali bin wani (CNHN; 2006:97). Misali:

PDP uwa ce ta jam’iyyarmu ita ya fito,

Jam’iyyar talakawa wadda ta zamo sha ambato,

Me nufin khairi gun mu ce da kyakkyawan zato,

Ba nufin rushe rayuwar talaka tai ba.

(Musbahu Sale Ganuwa, waƙar, “Watan Bakwai” bt. 15)

A wannan baitin mawallafin ya mutuntar da jam’iyyar PDP inda ya ɗauki daraja ta uwa ya ba ta. A nan yana nuna irin darajar da jam’iyyarsu take da ita ta kulawa da ‘ya’yan cikinta da kuma kyautata musu.

A waƙarsa ta “PDP Farar uwa” mawallafin dai ya yi amfani da wannan dabarar ta mutuntarwar daraja, ga yadda ya kawo a baitin:

 Waƙata a nan nake son tsaida ta

 PDP farar uwa ne sunanta

 Farko ta zamo akwai wasu danginta

 Sai mun rushe jam’iyyar merger kwata iye.

 (Musbahu Sale Ganuwa, waƙar “PDP Farar Uwa”, bt: 39)

Idan aka kalli wannan baitin za a ga mawallafin ya yi amfani da wannan dabarar, inda ya ɗauki jam’iyyar PDP ya mutuntar da ita, ya mayar da ita “uwa”, wato uwar ma fara. Ma’ana a nan yana nuna kulawa da darajar jam’iyyar take da wajen kulawa da hidima da ɗaukar ɗawainiya sosai da take yi wa magoya bayanta, don haka ta amsa sunanta na “farar uwa” yana kuma daɗa nuna darajarta da nuna fifikonta a wajen al’umma fiye da abokiyar adawa inda yake ganin ta zo ƙarshe sai sun rushe ta, saboda kulawa da hidimar tasu jam’iyyar a wajen al’umma.

Haka shi ma mawallafin waƙar “Ku Casu”, ya yi amfani da wannan dabarar, inda yake cewa:

PDP uwa babu zobe

Ko babu a yau ai da gobe

Ko yanzu za a yi zaɓe

Mu ne za mu ka da su zaɓe

Har tsoho su je sui ta dambe lallai

(Shu’aibu Usman Maikokara, waƙar “Ku casu” bt: 30).

Idan aka kalli wannan baitin ma mawallafin wannan waƙar ya yi amfani da wannan dabarar inda ya mutuntar da jam’iyyar PDP ya mayar da ita uwa wadda babu zobe, wato uwa wadda bata taɓa yin kyauta da wani abu ta kuma koma ta kwace. Wato dai ita ce wacce take haifar ɗa kuma ba ta haifar sa ta ce ba ta haifa ba, sannan kuma ba ta yi wa ɗa kyauta ta ce ta ƙwace. A nan ya ɗauki hali da daraja ta uwa ya ɗora mata saboda irin hidima da ɗaukar nauyi da kulawa da za ta yi wa al’umma wadda babu tauye wani abu, za ta bayar da cikakkiyar kulawa ta komai da komai.

Haka shi ma mawallafin waƙar “Sai Musa”, ya yi amfani da wannan dabarar ta mutuntarwar daraja, inda yake faɗin:

PDP babbar uwa ce jam’iyar maza da mata,

Sannan uwa ce maba da mama dan ba ta ƙin duk ɗiyanta,

Kuma ta kula da haƙi na kowa dukka jihohinta sun banbanta,

Domin ta bai wa ɗiyanta ‘yanci PDP tai mana daidai.

(Shehu Galan, waƙar “Sai Musa” bt: 17)

A wannan baitin mawallafin ya ɗauki daraja ta girma ya mutuntar da jam’iyyar PDP da “uwa”, uwar ma kuma babba wadda ta haɗa komai da komai wajen kulawa da cikkaken ɗaukar nauyi da ɗawainiya da ta yi ga kowa a duk jihohin ƙasar nan, wato ta kula da duk magoya bayanta a duk faɗin ƙasar nan don haka ya kuma mutuntar da ita da “uwa maba da mama”, wato mai cikakkiyar kulawa da hidima da ɗaukar nauyin al’umma, wato magoya bayanta.

Haka shi ma mawallafin waƙar “Ba Na Shakka”, ya yi amfani da wannan dabarar ta mutuntarwar daraja, inda yake cewa:

'Yan Kudu har Arewa mun zaɓi farar uwa,

Peoples Party ƙasarmu bana ta zamo ƙoƙuwa,

Yau kaf Najeriya mu ta haɗa ba ta garkuwa,

Ita ce jirgin fitar shiga bana a haye ruwa,

APP is the best head of Nigeria.

 (Aminu Ibrahim Ɗandago, Waƙar “Ba Na Shakka”, bt:14)

A nan mawallafin ya ɗauki daraja da siffa ta uwa ya mutuntar da jam’iyyar APP a matsayin wadda suka zaɓa. Wato ya ba ta daraja ta uwa, ya kuma siffanta da “fara”. Farar uwa dai, wato mai kulawa da ‘ya’yanta da ɗaukan dukkan nauyin ɗawainiyarsu da kuma son ci gabansu. To haka ma jam’iyyar za ta kula da ‘ya’yan cikinta wato mai kulawa da ‘ya’yan cikinta, wato magoya bayanta.

A baiti na 15 ya kuma faɗin:

Hausawa mun rabauta tun da ana so a ga,

Mun samu abinci ga kuɗi da baraden shiga,

Ba mai mana yatsina da yanga yau ga da ga,

Mun samu uwa da za mu nuna mu yi burga,

A dukkanin duniya a gan mu muna dariya.

(Aminu Ibrahim Ɗandago, Waƙar “Ba Na Shakka”, bt:15)

A wannan baitin, mawallafin ya sake mutuntar da jam’iyyar da “uwa” a matsayin wadda za a ji daɗi da ita, inda ya kwatanta ta da darajar uwa a matsayin wadda za su yi alfahari da ita na irin ɗawainiyar da uwa za ta yi wa ‘ya’yanta.

A dai waƙar ya ƙara da cewa:

Farin al’amari a inda duk yake malam shigo,

Tutarmu ku duba wadda babanmu ya tattago,

Shi da abokan zubinsa naku na san ba rago,

Na yarda na bi ka tun da babu gara ba zago,

APP ce ƙasa ta cancanta sarauniya.

 (Aminu Ibrahim Ɗandago, Waƙar “Ba Na Shakka”, bt:28)

A nan mawallafin ya mutuntar da jam’iyyar APP inda ya kwatanta ta da “sarauniya”, wato mai mulki wadda ya kamata al’umma su zaɓa dangane da iya mulkinta.

Shu’aibu Usman Maikokara shi ma a tasa waƙar “Jiki Magayi”, ya yi amfani da wannan dabarar ta mutuntarwa inda yace:

Jam’iyr PDP uwa ma ba da mama

Ga shi ta bar mulki duk ƙasarmu ta suma

Duk masoyin maja gabanmu ya zama kurma

Da suna zaga guri-guri suna gulma

Yanzu ta ƙare jam’iyarmu tai musu ƙofi.

(Shu’aibu Usman Maikokara, waƙar “Jiki Magayi” bt na 9).

A wannan baitin mawallafin ya ɗauki daraja ta uwa ya mutuntar da jam’iyyarsa ta PDP. Wato ya ba ta daraja ta uwa, wato mai kulawa da ‘ya’yanta da dukkan nauyin ɗawainiyarsu da kuma son cigabansu. To haka ma jam’iyyar ta kula da ‘ya’yam cikinta, wato magoya bayanta a lokacin da ta yi mulki, saɓanin jam’iyyar adawa a wannan lokaci da ba ta taɓuka komai. Haka ma a ɗango na biyu ya kawo mutuntarwa inda yake nuna cewa ƙasarmu ta suma saboda ba jam’iyyarsa ce ta PDP ke mulki ba, don haka a nan yake nuna ana cikin wahala a ƙasa. Ya kuma cigaba a ɗango na uku, inda ya ƙara kawo wata mutuntarwa yana nuna jam’iyyarsu ta maja ta zama kurma. Ma’ana basa son su ji abin da jam’iyyar adawa ke yi. Saboda ba jam’iyyarsu ce PDP take mulki ba.

A waɗannan baitoci da aka kawo an ga yadda ake ɗaukar wani abu wanda aka san mutum ne kawai ke da shi a ɗora wa wani abu daban da ba mutum ba, a nuna mutum ne shi, wato a mutuntar da shi.

Kammalawa

Kamar yadda bayanai suka gabata a wannann nazari, an yi nazarin dabarar mutuntarwa a wasu zaɓaɓɓun waƙoƙin siyasa na Hausa. An ga yadda mawallafa suka yi amfani da hikimarsu da basirarsu wajen isar da saƙonsu ta hanyar yin amfani da dabarar mutuntarwa daga cikin ire-iren dabarun da suka yi amfani da su na dabarun salon jawo hankali wadda suke ɗaukar abin da ba mutum ba su mayar da shi mutum ta ɗaukar wasu darajoji ko halaye ko siffa wadda mutum ne kaɗai ya keɓanta da su, su laƙabawa wani abu da ba mutum ba. A nazarin an yi nasarar gano dabarar mutuntarwa nazarin kuma ya gano mawallafan sun yi amfani da wannan dabarar domin su jawo hankulan jama’a zuwa ga manufa da kuma nuna gwanintar harshe. Gudunmawar da binciken ya bayar kuma ya zama jagora ga ɗalibai da manazarta wajen ƙara ba da haske akan yadda za a nazarci dabarar mutuntarwa a waƙoƙin siyasa.

Manazarta

Abba M. da Zulyadaini, B. (2000). Nazari Kan Waƙar Baka ta Hausa. Zaria: Gaskiya Corporation.

Abubakar, U.S. (2017) “Nazari da Sharhin Rubutattun Waƙoƙin Siyasa na Musa Yunusa Saye”. Kundin Digiri na Biyu. Kano: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya. Jami’ar Bayero.

Adamu, A. I. (2012) “Salo da Sarrafa Harshe a Cikin Wasu Waƙoƙin Jam’iyyun ANPP da PDP a Jihohin Kano da Jigawa”. Kundin Digiri na Biyu. Kano Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.

Adamu, A. I. (2021) “Dabarun Jawo Hankali a Wasu Waƙoƙin Siyasa a Jihohin Kano da Katsina da Zamfara, Daga 2007 Zuwa 2018”. Kundin Digiri na Uku Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.

Auta, A. L. (2008) “Rubutattun Waƙoƙin Hausa na Faɗakarwa a Ƙarni na Ashirin”. Kundin Digiri na Uku. Kano: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya. Jami’ar Bayero.

Birniwa, H. A. (1987) “Conservatism and Dissent: A Comaparative Study of NPC/NPN and NEPU/PRP Hausa Political Verse From Circa 1946-1983”. Kundin Digiri na Uku. Sakkwato: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya. Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo.

Bunguɗu, A. I. (2017) “Tarken Rubutattun Waƙoƙin Siyasa na Kabiru Yahaya Kilasik” Kundin Digiri na Uku. Kano: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya”. Jami’ar Bayero.

Bunza A.M (2009). Narambaɗa Lagos: Ibrash Islamic Publication Centre.

Bunza, U.A da Bunza D.B (2018) “Jinsarwa a Alƙalamin Ibrahim Aminu Ɗandago. Tsokaci daga Waƙar Gudumar Dukan Telu. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 6. Department of African Langugaes and Linguistics, Yobe State University

CNHN (2006) Ƙamusun Hausa. Kano: Jami’ar Bayero.

Ɗangambo, A. (2007) Ɗaurayar Gadon Feɗe Waƙa” (Sabon tsari), Kaduna: Amana Publishers Limited.

Yahya, A. B. (2016) Salo Asirin Waƙa. Sabon Bugu Sokoto: Guaranty Printers.