Sana’ar Adon (Feren) Kwarya A al’adar Hausawa

Citation: Asma’u SULEIMAN (2025). Sana’ar Adon (Feren) Ƙwarya A al’adar Hausawa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 13, Number 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660

SANA’AR ADON (FEREN) ƘWARYA A AL’ADAR HAUSAWA

NA

ASMA’U SULEIMAN

Tsakure

Sana’ar ƙorai dadaɗɗiyar sana’a ce wadda ta samo asali tun kaka da kakanni, tana da matuƙar muhimmanci ga rayuwarmu ta yau da kullum saboda tana samar da muhimman abubuwa waɗanda suke da matuƙar amfani ga rayuwar tafiyar da gidaje. Sana’ar tana daga cikin sana’o’in gargajiya na Hausawa, sai dai da tafiya ta yi tafiya an sami ‘yan sauye-sauye da suka shige ta saboda ci gaba da aka samu sabili da cuɗanya da Hausawa suka yi da wasu ɓaƙin al’umma. An aza aikin a bisa ra’in Adana Al’adu da Ci Gaban Al’umma (Cultural Sustainability Theory), wadda Gusau 2015; 55 ya kira sunan makarantar da “Mazhabar Adana A’ladu”. Ra’in ya bayyana cewa lalle idan al’umma na son samun ci gaba da bunƙasa to dole ne ta kyautata hanyoyin da za ta rinƙa adana al’adunta domin kada su salwanta.

1.0 Gabatarwa

Sana’a ita ce ƙashin bayan ko wace al’umma, abu ce mai matuƙar muhimmanci domin ita ce tafarkin da ɗan’adam ke ɗauka ya bi don samun abin masarufin biyan buƙatunsa na rayuwa. Sana’oin Hausawa na gargajiya sun daɗe ana yin su a doron ƙasa, kuma suna da matuƙar muhimmanci a rayuwar al’umma, ba ma Hausawa kaɗai ba. Hakan ya sa suke da babban matsayi kuma suke taka muhimmiyar rawa a al’adun al’ummu daban-dabam, saboda ta hanyar aiwatar da su ne Bahaushe ke biya wa kansa buƙatun da suka taso masa na yau da kullum, haka kuma ta hanyar sarrafa albarkatun ƙasa ne ɗan’adam yake samun damar mallakar abubuwa na kansa. Sana’ar Ƙore tsohuwar sana’a ce wadda ta daɗe ana yin ta, ta samo asali ne daga sana’ar noma saboda “duma” wanda shi ne ƙashin bayan sana’ar, manoma ke shuka shi. A taƙaice, wannan rubutu ya tattaro bayanai ne a kan sana’ar ƙorai, an yi bayani a kan asalin sana’ar da kayayyakin da ake amfani da su wajen aiwatar da sana’ar da yadda ake aiwatar da ita da kayayyakin amfani da ake samarwa daga sana’ar, sai kuma daga ƙarshe ‘yan sauye-sauye da suka shigi sana’ar a wannan zamani.

2.1 Ma’anar Sana’a

C.N.H.N, (2006:387) an bayyana ma’anar sana’a da aikin da mutum yake yi don samun abinci, misali manoni sana’arsa noma, wanzami kuwa aski ne sana’arsa.

Tukur, (1989:1) “Sana’a wata aba ce wadda mutum yake yi yau da kullum da nufin samun abin masarufi domin gudanar da harkokin rayuwarsa na yau da kullum, kuma hanya ce ta sarrafa albarkatun ƙasa da sauran ni’imomin da Allah ya yi wa ɗan’ adam kamar amfanin gona da dabbobi da tsirrai da sauransu don samun abin masarufi. Haka nan ta shafi harkar kasuwanci, wannan shi ya sa ake ɗaukar sana’o’i da babban matsayi a rayuwar kowace al’umma domin kuwa akasari su ne suke zama ƙashin bayan kowace al’umma”.

Yahaya, (1992:48) da Auta (2006: 195) Sana’a a wurin Bahaushe ta ƙunshi duk wani abin da mutun yake yi yau da kullum domin samun abin da zai rinƙa biyan bukatunsa. Haka nan sana’a na nufin sarrafa wani abu ta hanyar amfani da ƙarfi ko wata dabara da Allah ya hore wa ɗan ‘adam domin ya sayar ya sami riba. Kuma ta danganci tono albarkatun ƙasa da sarrafa su ta amfani da hanyoyin kimiyya da fasaha da ni’imomin da ke tattare da ɗan’adam.

2.1.1 Rabe-raben Sana’a

Dangane da rabe-raben sana’a kuwa za a iya kasa ta zuwa gida biyu, wato akwai sana’o’in gargajiya akwai na zamani. Sana’o’in gargajiya su ne waɗanda muka gada tun iyaye da kakanni irin su ƙira da jima da wanzanci da noma da sauransu. Sana’o’in zamani kuwa baƙi ne waɗanda Bahaushe ya haye su, irin waɗannan sana’o’in akasarinsu Hausawa sun same su ne ta hanyar cakuɗuwa da baƙin ƙabilu, da suka same su, sai suka koya har suka iya. Misalan irin waɗannan sana’o’i sun haɗa da sana’ar walda da sana’ar yankan farce da sana’ar wankin takalma da sauransu.

2.2 Ma’anar Ƙwarya

C.N.H.N (2006:293) an bayyana ƙwarya da mazubi da ake samu bayan an fafa duma.

A wurin Prince Christian (1968) kuwa, “Ƙwarya na samuwa ne daga duma wanda ke fitowa ya girma, idan ya ƙosa sai a cire shi a gyara, a mai da shi ƙwarya da dangoginta”.

Newman, (1972:147) ya bayyana ƙwarya da “wata abu ce da ake amfani da ita don ajiye ruwa ko wani abu, cin abinci da yin kwalliya. Ya ƙara da cewa “ƙwarya guga ce da ake jan ruwa”.

A taƙaice dai, ƙwarya abin amfani ce da ake samarwa daga duma tana da faɗi, da buɗaɗɗen baki zagayayye mai sigar da’ira, tana da ƙaramin gindin zama wanda hakan ya sa ake tanadin abin da za a ajiye ta bisa wanda ake ce ma tarde. Ƙwarya tana da siffa irin ta akushi kuma tana kama da kwatarniya ko kaskon suya. Ƙwarya abu ce da ake amfani da ita tun zamani mai tsawo da ya wuce, don yin ayyuka na yau da kullum.

3.1 Asalin Sana’ar Ƙorai

Sana’ar ƙorai tsohuwar sana’a ce, ta samo asali tun iyaye da kakanni, daga sana’ar noma saboda duma tsiro ne wanda ake shukawa, kuma tun lokacin da Ɗan adam ya gane hikimar noma yake shuka duma. Amma a lokacin da, kafin a gane hikimar sarrafa shi ya zama ma’aikaci, ana dafa shi a ci tun kafin ya riƙa ya yi ƙwari, ana kiran shi “duman kulubutu”. Daga baya sai suka lura cewa ashe wannan duman da suke dafawa suna ci idan ya bushe yana yin ƙwari, saboda haka sai suka fara fafa shi suna kankare cikinsa domin amfani da shi, musamman wajen cin abinci da ajiye-ajiye. A hankali, a hankali basira ta daɗa ƙaruwa har suka rinƙa yi masa ado iri daban-dabam a jikinsa kuma suka gane dabarar yin ado da su a muhallansu.

3.2 Kayayyakin da ake Amfani da su Wajen Aiwatar da Sana’ar Ƙorai

Akwai wasu kayayyaki na musamman da ake amfani da su wajen aiwatar da sana’ar ƙorai, daga cikinsu akwai:

3.2.1. Duma

Duma wadda ita ce kanwa uwar gami idan babu ita, babu sana’ar. Ana shuka shi a gonaki da fadamu ko a cikin gidaje, akasari ana shuka shi a ƙarshen damina a cire shi lokacin bazara bayan ya ƙosa, ya sha rana ya bushe, daga ‘ya’yan duma ne ake samar da ƙwarya da sauran danginta. Abin lura a nan shi ne akwai duma iri daban-dabam kamar duman gidauniya da duman ƙoƙo da duman masaki, amma dukansu ana kiransu da duman ƙwarya domin banbancinsu bai wuce na girma ko sifa ba. (Malam Badamasi Sa’idu 2025A).

3.2.2 Majaujawa

Majaujawa tana ɗaya daga cikin muhimman kayayyaki a sana’ar ƙorai, wuƙa ce doguwa mai kaifi sosai, akasari duk geffanta na da kaifi, amma ana samun wadda gefenta ɗaya ne kaɗai ke da kaifi. A da can, kafin sauyawar zamani da ita ake amfani a fafe duma, amma yanzu mafi yawan masu sana’ar suna amfani da sankiso.

3.2.3 Sankiso

Sankiso na ɗaya daga cikin kayayyaki na zamani da bahaushe yake amfani da shi wajen aiwatar da sana’ar ƙorai, zarto ne yana kama da zarton yankan ƙarfe, sai dai shi ƙarami ne yana da haƙora a gefe ɗaya kaɗai. Ana amfani da shi a fafe ƙwarya.

3.2.4. Mahuri

Mahuri lanƙwasassar wuƙa ce wadda ke da ƙotar ice, tana da kaifi a duk geffanta biyu, ba ta da tsawo sosai kuma tana da ƙota daga tsakiyar ƙarfen. Wuƙar tana kama da lauje, ana amfani da ita a katse cikin ƙwarya a fitar da dussa da ‘ya’yan dake ciki. Irin su shantu da zunguru da kurtu kuwa, waɗanda hannu ba ya iya shiga cikin su, sai a yi amfani dogon ice mai ƙwari a katse ciki.

3.2.5. Gizago

Gizago ɗan ƙaramin ma’aikaci ne, yana da siffar magirbi. Masu sana’ar ƙorai na amfani da shi su cire hancin duma kafin a fafa shi saboda idan ya ƙosa sosai hancinsa na yin tauri ƙwarai, shi ya sa ake tanadar gizago.

3.2.6. Magogi

Ana amfani da shi a goge cikin ƙwarya don ta yi santsi, masu sana’ar kan sami gwangwani su huhhuda shi domin goge ƙwaryar. Amma a da ana amfani da soso ko soshiyar dawa. A yanzu kuma ana anfani da samfefa.

3.2.7. Zarton Fere Ƙwarya

Wannan yana kama da zarton kafintoci na zamani, yana da haƙora a duk geffansa biyu. Ana amfani da shi wajen yanka duma da yin alama ko sheda na irin zane ko kwalliyar da ake so a yi wa ƙwarya a jikinta ko shantu da sauran nau’ukan ƙoran da ake kwalliya da su a muhalli.

3.2.8. Wuƙar Zanen Ƙwarya

Wuƙa ce ‘yar gajera mai ƙotar itace, ƙarfen wuƙar ba ya da faɗi kamar na wuƙa, kuma gefe ɗaya kawai ke da kaifi. Wuƙa ce wadda ake yi wa ƙwarya zane da ita da tusa alamomin da aka yi da zarton fere ƙwarya.

3.3.9. Jansara

Duk jikinsa ƙarfe ne amma wasu na yi masa ƙotar itace don su ji daɗin riƙewa. Ƙarami ne, kuma yana kama da gatari daga bakinsa, daga sama kuma an lanƙwasa shi kamar makaɗin ganga. Ana amfani da shi a wasa zarton da ake fere ƙwarya idan ya dakushe.

3.2.10. Bidar Zanen Wuta

Bidar zanen wuta wani ƙarfe ne ɗan siriri mai tsawo, wanda ake yi wa ƙota saboda zafi. Ana saka ta cikin wuta, idan ta yi zafi sai a rinƙa nanawa a jikin ƙwarya don yi mata ado. A yanzu kuma saboda zamananci ana amfani da ɗan bida na wutar lantarki (sondering iron)

3.2.11. Farar Ƙasa

Ana shafa Farar ƙasa a jikin ƙwarya don ta ƙara haske, garura da tawada kuma ana shafa su a jikin ƙwarya da dangoginta a yi mata ado. A yanzu har fenti ana shafawa ƙore domin ya fi daɗewa a jikin ƙoren.

3.2.12. Ragaya

Masu sana’ar ƙorai suna tanadar ragaya. Ana saƙa ta da igiyar kaba ko zaren lilo. Ana amfani da ita don ɗauko duma daga gona zuwa gida kuma da ita ake kwasar ƙorai masu yawa domin kai wa kasuwa cikin sauƙi.

3.3 Yadda Ake Aiwatar da Sana’ar Ƙorai

Aikin sana’ar ƙorai ɗan dangana ne, wato sana’a ce ta mai haƙuri, saboda mai yin ta kullum buɗu-buɗu yake da ƙura, ga kanta a hannu saboda riƙon ƙarafa iri daban-dabam. Akwai matakai huɗu da ake bi wajen aiwatar da wannan sana’ar waɗanda suka haɗa da fafewa sai ƙanƙarewa sai gogewa daga ƙarshe kuma zana ado.

Mataki na farko shi ne fafewa. Idan mutum ya sami duma wanda ya bushe sai ya sa majaujawa ko sankiso ya fafe shi, da farko za a cire hancin da gizago sannan a fafa daga tsakiyar hancin duman har a zagayo amma sai an bi a hankali don kada duman ya tsage ko ya karkace.

Idan buta ce ko zunguru kawunansu kawai ake yankewa, kurtun tawada kuma huda shi ake yi da wuta maimakon fafewa.

Mataki na biyu shi ne kankarewa. Maimakon kankara wasu kan zuba wa duman ruwa su bar shi har sai dussar da ‘ya’yan ciki sun cire, wasu kuma suna sa mahuri su kankare cikin. Shantu da gyanɗama da zunguru da kurtu kuwa waɗanda hannu ba ya shiga cikinsu sai a yi amfani da siririn ƙarfe ko itace a kankare cikinsu.

Mataki na uku shi ne gogewa, bayan an kankare cikin ƙwarya sai gogewa. Ana amfani da gwangwani wanda aka huhhuda da ƙusa ko soshiyar dawa ko soso a yi ta goge ƙwaryar har sai ta yi tsantsi. Shantu da zunguru da buta kuwa ana goge bakinsu ne kawai don su daidaita.

Mataki na huɗu shi ne zane idan ana buƙata. Ire-iren adon da ake yi sun haɗa da adon fira da adon wuta da kuma na shafe. Akasari kusan ko wace ƙwarya ko wadda ba za a yi mata zane ba, ana shafa mata farar ƙasa ga zagayen bakinta. Idan adon fira za a yi, ana sa zarton firar ƙwarya a yi alamar irin zanen da ake buƙata, sannan a bi alamomin da aka yi da wuƙar zanen ƙwarya, a kankare su har su fito da zanen ƙuru-ƙuru. Zanen wuta kuwa, sai ƙarfen da za a yi zanen ya yi ja-jawur sannan a ɗauko a zana abin da ake buƙata a jikin ƙwaryar. Adon Shafe kuwa ana yin shi da garura, ko tawada ko farar ƙasa, ana amfani da gashin kaza ko toton kara a yi shafen, yawanci an fi yi ma kayan ƙawa ko kwalliya ta adon shafe.

3.4 Ire-iren Kayayyakin da Sana’ar Ƙorai ke Samarwa

3.4.1 Ƙwarya

Ƙwarya ma’aikaci ne da ake amfani da ita domin wanke hatsi ko shinkafa da rege su a raba su da ƙasa da tsakuwa, akwai wadda ake amfani da ita a yi wa jarirai wanka (masaki), akwai wadda ake amfani a yi wankan magani da ita, haka kuma akwai ƙarama wadda ake amfani da ita a sha rubutu da magani, sannan kuma akwai ƙwaryar da ake yin awon hatsi.

3.4.2 Ludayi

Ludayi na daga cikin abubuwan da ake samarwa daga dangin ƙorai saboda ana samar da shi daga duma, yana da mariƙi da maɗebi kuma yana kama da ƙoshiya, sai dai ya fi ta zurfi. Akwai luduwa iri biyu, ludayin tsama, wanda ake kira gwagwa da ludayin shan koko da fura da kunu, kuma dukansu akwai manya akwai ƙanana. Shi ludayin tsama ana huhhuda cikinsa ta amfani da wuta da bidar zanen wuta, ana amfani da shi wajen tsame ɗan wake da kalwa.

3.4.3 Gora

Daga gora ana samar da abubuwa muhimmai da suka haɗa da:

1. Buta wadda ake amfani da ita wajen yin alwalla.

2. Goran duma wanda ya kasu zuwa iri biyu kamar haka; Gyandaro, yana da tsawo da babban ciki, ana amfani da shi wajen kaɗa nono da kuma shantali, wuyansa na da tsawo amma cikinsa ba ya da girma sosai. Matafiya na amfani da shi su zuba ruwa idan za su yi tafiya.

3.4.4. Goran Su

Shi ma ana samar da shi daga duma, ta hanyar yin ‘yar ƙaramar ƙofa daga saman duma. Ana amfani da shi wajen kamun kifi.

3.4.5 Shantu

Shantu dogo ne kuma ba ya da kauri sosai, ana fafe sama da ƙasan shi, a yi masa kwalliya ya yi gwanin kyau. Yana ɗaya daga cikin kayan kiɗan Hausawa, mata na amfani da shi wajen yin kaɗa da waƙa.

3.4.6 Talle

Yana kama da ƙwarya, ana fafe duman daga sama wajen hancin don samar da shi. Masu kiɗan gwauraye ke amfani da shi musamman lokacin azumi.

3.4.7 Kurtu

Kurtu ya kasu kashi biyu, akwai kurtun tawada da kurtun maɗi (kurtun gyartaye). Kurtun tawada ƙarami ne bai kai rabin ƙoƙo ba kuma yana kama da kwallo, ana yi masa ‘yar ƙaramar huda daga sama wadda ba ta fi girman yatsa ba ana amfani da shi wajen ajiye tawada. Kurtun maɗi kuwa yana da ɗan girma, a sifa yana kama da talle, ana amfani da shi wajen ajiye maɗi da kabar da gyartaye ke ɗinke ƙorai da sauransu idan sun tsage.

3.4.8 Duman Kiɗa

Ana yin shi da duman ƙwarya babba, yana kama da talle da dundufa wanda ake samarwa daga itace. Hausawa na amfani da duma su yi kiɗa lokacin bukukuwa da wasu shagulgula.

3.4.9 Zunguru

Zunguru ma asalinsa daga duma ne, yana da kauri fiye da shantu kuma dogo ne, sai dai tsawonsa ba ya wuce daga tafin hannu zuwa gwiwa, mata na amfani da shi su yi ƙunshi.

3.4.10 Mara

Mara wadda ake samarwa daga ɓallin duma (sakaina). Akwai babba da ƙarama kuma tana kama da tafin hannu, ana amfani da ita wajen kwashe tuwo da sauran abinci.

3.4.11 Ranwa

Ranwa ana yin ta daga ɗan kan goran da aka fafe, ɗan kan da aka cire shi ake gyarawa a yi ranwa. Yara, akasari maza ke yin wasa da ranwa.

3.4.12 Fuska

Ana yin Fuska daga sakaina, sai a yi mata ƙofofi daidai saitin idanu, baki da hanci yadda za a samu iska da yin magana idan an ɗaurata. Ana amfani da ita lokacin tashe, kafin a fara amfani da bula ko zargina da akan shafa a wannan zamani.

3.5. Muhimmancin Sana’ar Ƙorai

Sana’ar ƙorai tana da matuƙar muhimmanci ga rayuwarmu saboda tana:

1. Samar da aikin yi ga masu sana’ar da masu sarin kayan da ake samarwa daga sana’ar domin su sayar.

2. Samar da sana’ar gyartai, wato masu ɗinke duk wani abin da aka samu ta hanyar sarrafa duma.

3. Samar da kayayyakin amfani irin su ƙwarya da masaki da ludayi da ƙoƙo da mara da ludayin tsama da buta da gora da ‘yar kwalfa da zunguru da sauransu.

4. Samar da kayayyakin kiɗi domin samun nishaɗi irin su molo da kuntugi da shantu da garaya da talle da ƙoroso da ƙwarya da sauransu.

5. Sun kasance abubuwan ado da kwalliyar muhalli ko wuraren shaƙatawa, da fadar Sarakunan ƙasashen Hausawa. Ana amfani da ƙwarya da ƙoƙo da ludayi da kurtu a yi kwalliya a kakkafa a su a bangon ɗaki. Idan ludduna ne kuma, ba a fafe su sai a huɗa mariƙin daidai inda za a saka zare a rataye shi a saman rufin ɗaki, ya yi ta reto gwanin ban sha’awa.

6. Amfani da fasassun ƙorai a samar da marar kwashe tuwo da fuska, wadda masu tashe na Machukule ke amfani da ita, Tayoyi da ake saka ma motocin wasa na yara da ranwa wadda yara ke wasa.

7. Sana’ar ta zamo taska ta adana al’adun Hausawa na gargajiya.

3.6. Tasirin Sauye-sauyen Zamani a Kan Sana’ar Ƙorai

1. Wasu kayayyakin aiwatar da sana’ar na zamani sun canji na gargajiya. Misali an daina amfani da majaujawa idan za a fafe duma, an koma amfani da sankiso wanda zamani ya kawo.

2. A da, ana amfani da Soso da Soshiyar Dawa don a goge cikin kwarya amma a yanzu an koma amfani da gwangwani wanda aka huhhuda ko soson ƙarfe.

3. A gargajiyance ana amfani da wuƙa a yi alama ko sheda na irin zanen da za a yi wa ƙwarya kwalliya amma yanzu ana amfani da Zarton firar kwarya wasu kuma suna yin alama da fensiri ko biro.

4. Amfani da kayayyakin amfani na duma irin su ƙwarya da ludayi da buta da sauransu ya yi rauni a yanzu, an koma ga amfani da kayayyakin roba waɗanda aka sarrafa a zamanance. Hakan ya haifar da samuwar kamfanonin da ke samar da su.

5. Raguwar amfani da kayayyaki dangin duma ya haifar da raguwar yawan masu sana’ar.

4.0 Kammalawa

Sana’ar ƙore, sana’a ce wadda aka ɗaɗe ana yi kuma tana da matuƙar muhimmanci da babban matsayi ga rayuwar al’ummar Hausawa. Sana’ar ta taimaka wa ɗan adam wajen biya wa kansa buƙatun da suka taso masa, bugu da ƙari sana’ar ta taimaka wajen raya da adana al’adun gargajiya da samar da abubuwan amfani na yau da kullun a cikin gidaje. Abin lura a nan shi ne waɗansu daga cikin sauye-sauyen da aka samu cikin sana’ar sun kawo ci gaba wasu kuma sun taimaka wajen durƙusar da ita. Misali kayayyakin da ake aiwatar da sana’ar da zamani ya kawo sun taimaka wajen saurin yin aiki, sai dai kuma yanzu yawanci duk kayayyakin da ake samarwa ta sana’ar ƙore an yi masu kishiya, misali akwai kamfanoni yanzu waɗanda ke samar da kayayyaki da ake yin ayyuka da su, waɗanda suka maye gurbin ƙorai, irin su buta da bokiti na roba da farantai na cin abinci da manya da ƙananan robobi na ayyukan gida. Rage amfani da kayayyakin da sana’ar ke samarwa ta sa an samu babban giɓi a wannan sana’ar mai matuƙar muhimmanci ga rayuwa da al’adun Hausawa a wannan zamani.

Manazarta

Abdullahi, M. (2020). Feƙe da Adon Ƙwarya a Garin Gummi. www.amsoshi.com.

Alhassan, H. da Wasu (1982). Zaman Hausawa. Islamic Bureau.

Ado, A. (2019). Ra'o’in Bincike kan Al'adun Hausawa. Goɓernment Printing Press Nigeria.

Auta, A. L (2006). Tattalin Arzikin Al'umma: Nazarin Sana'o'i da Kasuwancin Hausawa. Algaita Journal of Current Research in Hausa Studies, No 4 Vol 1. Jami'ar Bayero.

Asma'u Suleiman (2021). Tasirin Zuwan Turawa kan Sana'din Hausawa na Gargajiya. Federal University Dutsin-ma Journal of Hausa Studies. Vol. 1 Number 1. Dutsin-ma Federal University.

C.N.H.N (2006). Ƙamusun Hausa. Jami’ar Bayero.

Ɗangulbi, A.R. (2020). Nazarin Sana'ar Aruguma (ƙwarya). www.amsoshi.com.

Ɗan'iya, M.A. (2006). Tasirin Kimiyya da Ƙere-ƙeren Zamani a kan Sana'o'in Hausa na Gargajiya. Kabs Print Serɓices.

Hassan A (1988). Matsayin Sanadin Hausawa na Gargajiya wajen Bunƙasa Tattalin Arzikin Nijeriya. Takardar da aka gabatar a taron ƙara wa juna ilimi. Jami'ar Bayero.

Louis, E.J- (1974). Decoratiɓe Art of Africa. Colin St. James Palace.

Madauci, l. (1968). Hausa Customs. Northern Nigerian Publishing Company.

Newman, TR. (1972). Contemporary African Art Craft. George Union Limited.

Prince, C. (1968). Made in West African Studies. London Press.

Sa'idu, S. da Wasu. (2004). Sana'ar Ƙorai. ƊKundin binciken da aka gabatar don samun Diploma ta Ƙasa a Katsinaɗ. Hassan Usman Katsina Polytechnic.

Tukur, A (1990). Sanadin Gargajiya (HS 204) Laccar Aji Kano: Jami'ar Bayero.

Yahya, l. Y. da Wasu (1992) Darussan Hausa don Makarantun Sakandare na 2. University Press, Nigeria.

Waɗanda Aka Tattauna da su:

Tattaunawa ta Musamman da Malam Badamasi Sa'idu, Kasuwar 'yar laraba. 20/01/2005.

Malam Iro Sani Kasuwar 'yar Kutungu, Katsina 12/03/2005.