Citation: Dr. Jibrin Bala DAMBO (2024). Matsayin Kalmomin Cikin Ƙamusun Bargery (1934) A Yau: Misali Daga Karin Zazzaganci. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 12, Number 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
MATSAYIN KALMOMIN CIKIN ƘAMUSUN
BARGERY (1934) A YAU: MISALI DAGA KARIN ZAZZAGANCI
Na
Dr. Jibrin Bala DAMBO
TSAKURE
Wannan nazari, ya nazarci gundarin kalmomin cikin Karin Zazzaganci
ne da suke a cikin Ƙamusun Bargery (1934) ya
kwatanta su a cikin ƙananan kare-karensa
(Zazzaganci) da suke a shiyyoyin Gabas da Yamma da Kudu da Arewa. An yi
kwatancen ne da nufin gano ko waɗannan kalmomi suna nan, ko sun ɓace ba a amfani da su. An
yi amfani da hanyoyi da dama wajen tattara bayanai na wannan aiki da suka haɗa da jerin tambayoyin
nazari (Questionnaire) da irin samfur ɗin da aka yi amfani da shi.
Akwai karance-karance na litattafai da mujallu da maƙaloli da kundayen bincike har ma amfani da yanar gizo. Bayannan an
gana da wasu mutane na cikin garuruwan da wannan nazari ya shafa. An yi amfani
da Mazhabar nan ta ƙididdigau wajen warwarar
bayanai. A ƙarshe, binciken ya tabbatar
ko ya gano cewa kashi 51% cikin 100 na kalmomin cikin Karin Zazzaganci da suke
a cikin ƙamusun Bargery (1934) sun ɓace, ba a jin ɗuriyarsu. Sauran Kason da
suka rage kuwa, ko dai suna nuna cewa suna nan ba su sauya ba ko kuma sun
sauya. Misali a wuraren da aka gudanar da wannan bincike, nazarin ya gano cewa
tazarar muhalli; misali da ke tsakanin
garuruwan Kayarda da Kadage da Kajuru sun yi nesa da cibiyar Zazzaganci da ke
Zariya. Wannan ya sa waɗannan yankuna sun rasa wasu kaso cikin ɗari na kalmomin da suke
amfani da su. Haka nan kuma garuruwan da suke da kusanci da cibiyar Zazzaganci
da ke Zariya, misali Magada da Turunku da Kargi, ya sa al’ummomin waɗannan yankuna sun riƙe wasu kaso cikin ɗari na kalmomin da suke amfani da su.
1.0 Gaatarwa
Kalmomi na daga cikin sigogi ko siffofi da ake amfani da su wurin
nazari ko tantance karin harshe manya da ƙanana.
Harshen Hausa ba a bar shi a baya ba wajen amfani da wannan siga don kwatantawa
da bambanta karuruwan harshensa manya da ƙanana.
Kasancewar haka ne ya sa a wannan aiki aka yi amfani da wannan siga watau,
gundarin kalmomi na cikin karin Zazzaganci aka kwatanta su a cikin kare-karensa
da suke a shiyyoyin Gabas da Yamma da Kudu da Arewa. Kamar yadda sauran
kare-karen Hausa irinsu Sakkwatanci da Kananci da Dauranci da Haɗejiyanci da sauransu suka
keɓanta da
irin nasu kalmomin, haka ma karin Zazzaganci shi ma yana da irin nasa kalmomin
misali.
Zazzaganci Ma’ana
anganaa inaa?
hanwawaa hawainiyaa
iraamii zanzaro
ititiyaa fushi
bazauree dutsen niƙa
battaa gajeren mutum mai kama da wada
jaagindii rooroo
kwabasaa akurki na kaji
ƙusumburuu kwando na ɗaukan kifi
ƙusumburwa magargara irin ta dawa
da sauransu
2.0 Bitar Ayyukan Da Suka Gabata
Masana ilimin harsuna da dama sun yi ta kai komo a kan batun da ya
shafi kalma. Misali, Lyons (2009) ya bayyana cewa kowane harshe yana da rumbun
kamlmominsa, kuma su waɗannan kalmomin gani ma ake yi zaman surukai suke yi da wasu
kalmomi da suke a ɓangare nahawu, kuma tun can asali, shi rumbun kalmomi ba jero
kalmomi yake yi ba, a maimakon haka, sadar da kalmomi yake yi da irin
bayanan da suka shafi dokoki da ƙa’idoji na nahawu.
Ndimele (1999, sh. 3) ya kawo ma’anar kalma da cewa
wani ɗan kaso
ne ko yanki mai zaman kansa da yake da ma’ana kuma har ya kan taka rawa a cikin
nahawu.
Crystal (1980, sh. 417) ya bayyana ma’anar kalma da cewa
“wani kaso ne na nahawu da a cikinsa yake ɗauke da cikakken furuci”.
Agbedo, (2000) ya kawo bayanin kalma a matsayin wata ƙwayar sauti, ko jerin ƙwayoyin sauti da suke da
wata ma’ana ta musamman kuma suke aiwatar da wasu muhimman ayyuka a cikin
nahawu.
Bloomfield, (1933) ya bayyana kalma a matsayin wata aba ce
mafi ƙanƙanta a cikin kashe-kashen nahawu da ke da cikakkiyar ma’ana.
Hocket (1959, sh. 167) ya kawo ma’anar kalma da cewa
“wani yanki ne a jumla da yake nuna gaɓar da a iya tsayawa ko dakatawa”.
Hartmann da Stork, (1972) sun faɗi ma’anar gundarin kalma a matsayin wani kashi daga cikin rumbun
kalmomin harshe. Misali ita kanta kalmar, ko wani yanki na bayani, ko kuma wata
keɓaɓɓiyar kalma da aka jero su a
a cikin ƙamusu kuma har ake iya furta ta a cikin tsari na rubuta, kuma a
nahawunce taka take muhimmiyar rawa a cikin jumla.
Prasad (2009, sh. 136-137), da Syal da Jindal
(2010, sh.144) sun yi daidaiton cewa, “kalma tana da ma’ana iri biyu ce da
ake amfani da su a wurin bayyana tunani ko bayyyana ma’anar wani abu. Don haka
akwai “rufaffiyar kalma da kuma” buɗaɗɗiyar kalma”. Rufaffiyar kalma ita ce kalma wacce ta kan zo a cikin
siga ko tsarin irin na nahawu, kuma ana fahimtar ta ne ta yin la’akari da
tsarin jumla da kuma irin dangantakarta da sauran kalmomin da suke a cikin
jumla. Misalin irin waɗannan kalmomi su ne zagi (preposition), da mahaɗi (conjunction),
da ƙayyadau (determiner). Su irin waɗannan kalmomi ba sa iya
tsayawa da ƙafafuwansu, sai sun dogara da wasu kalmomi waɗanda suke da ‘yantacciyar
ma’ana.
Buɗaɗɗiyar kalma kuwa ita ce kalma wacce ta kan zo a sigar azuzuwan suna
(noun) da aikatau (verb) da sifa (adjective) da bayanau (adverb).
Ita irin wannan kalma za a ga cewa gundarin kalma ce da take da ma’ana
‘yantacciya, kuma irinta ce ake jera su a ƙamus don
gano ma’anarsu”. Da waɗannan taƙaitattun bayanai da aka
kawo kan batun kalma a ƙarshe, za a ga cewa kalma
dai na nufin abin da Kalmar take nufi da kuma abin da take bayyanawa watau dai
kalma ita ce za ta ba da ma’anar abin da ake nufi.
Nazarin gundarin kalmomin harshe, kamar yadda Crystal
(1980, sh. 209, 2008, sh. 278) ya bayyana cewa “wani ɓangare ne na fagen nazarin
ilimin harsuna da ke magana a kan rumbun kalmomi na harshe. Rumbun kalmomi
kuwa, Zarruƙ (2001, sh.1-6) ya faɗi cewa “shi ne illahirin taskar kalmomin da harshe ya mallaka na
irin kowane fanni, da ɓangarori da suka shafi rayuwar al’umma, kamar fannin ilmi da
rukunan masu wata sana’a, ko kuma kalmomin da yayinsu ya wuce a tarihi dukansu
runbun kalmomi ne. Kai har kalmomi da mutum ɗaya ma ya sani shi ma rumbun kalmomi. Da wannan ne ya bayyana cewa
“rumbun kalmomi iri uku ne kamar haka: (i) Rumbu Tsaye (ii) Rumbu Kwance (iii)
Rumbu Keɓe”.
(i) Rumbu Tsaye: wannan shi ne
rumbun kalmomi da al’umma baki ɗayanta tafi yawan jujjuyawa ko amfani da su. Shi ne kuma rumbun
kalmomi da ya fi yaɗuwa a kusan ko’ina a ƙasar Hausa. Sai dai kuma,
lafazin kalmomin wannan rumbu yana bambanta tsakanin kare-kare amma duk da haka
kowa ya gane su. Misali.
Daidaitacciyar Hausa Sauran kare-kare
bajimii bajimii (Katsinanci)
bijimi (Kananci)
bajinii (Zamfara)
(Sakkwatanci)
(Kabbanci)
can can, ceena (Kananci)
Ceena (Daura, Katsina) Ceeniya
(Sakkwatanci) yanzu yanzun (Zazzaganci)
da sauransu.
A cikin waɗannan kalmomi masu nasaba da “Rumbu tsaye” har ma akwai waɗanda ake kira “Maɗunka tuta” don a nan, kowa
ya san karin harshen da ke amfani da su.
Daitacciyar Hausa Sauran kare-kare
af! at! sau!
haba! digee, giɗee
haka kuma daɗa
na’am aawo
sannu hoo
ii au!
da sauransu
(ii) Rumbu – kwance:-
Rumbu-Kwance, kalmomi ne da ba a jin su sai illa-nadiran. Kuma akasarinsu
kalmomi ne da suka shafi sana’oin gargajiya, da yanayin ƙasa, na abin da suka shafi halittu da tsirai da kuma abubuwan da
suka zama na tarihi. Misali kalmomin da suka shafi sana’ar kamun kifi.
ahunyaa (Kabanci) = nau’i na giwar ruwa
bankwai (Haɗejanci) = sayar da kifi
bulma (Kats. Sakt) = tsallen kifi daga tudu
cinoocii (Haɗejanci) = sayar da kifi
kundaa (Zazzaganci) = nau’in latalande
hoomaa (Zazzaganci) = nau’in ragar kama kifi
(koomaa)
nakuukuu (Haɗejanci) = ramfai
ungummu (Haɗejanci) = kwandon kifi
da sauransu
(iii) Rumbu keɓe: Wannan rumbun kalmomi ne
da aka keɓe ta
kanas don bayyana al’amuran da suka shafi addini, da shari’a da fannonin ilimi.
A irin wannan ana kafe ma’anar kalmomi ko kuma a ƙirƙire su don bayyana wani fannin ilimi.
Da waɗannan bayanai za a ga cewa ashe gundarin kalmomi a karin harshe na
taka muhimmiyar rawa musamman wurin gano wuraren da kare-karen Hausa suka
bambanta ko kuma suka yi tarayya ko kuma nan take a fahimci yadda wani kari ya
keɓanta da
wasu kalmomi nasa. Kai har ma gano shiyyar da mutum ya fito a kan yi idan ya faɗi kalma ko kalmomi.
3.0 Hanyoyin
Tattara Bayanai
Akwai hanyoyin bincike da dama waɗanda suka taimaka ma wannan nazari. Misali daga cikin waɗannan hanyoyi su ne
duba Ƙamusun Bargery (1934) da littafin Matsushita (1994): Bargery Tool
box 2. Waɗannan
ayyuka guda biyu an bisu dalla-dalla. Akwai kuma sauran hanyoyi da aka yi
amfani da su da suka haɗa da jerin tambayoyin nazari (Questionnaires) da irin samfur ɗin da aka yi amfani da shi.
Haka kuma akwai karance-karance na litattafai da mujallu da maƙaloli da kundayen bincike na ɗalibai masu nasaba da wannan nazari. An tattaro bayanai ma har ta
hanyar amfani da yanar gizo. Bayan nan kuma an gana da wasu mutane na cikin
garuruwan da shi wannan nazari ya shafa.
3.1 Ƙamusun Bargery (1934)
Wannan mashahuri kuma ƙasaitaccen ƙamusu na Bargery an wallafa
shi ne a shekarar 1934 a maɗaba’ar Jami’ar Oxford da ke London. A farkon zuwansa yankin Afirka
ta yanma a shekarar 1900, George P. Bargery ya zo ne a matsayin ma’aikacin
Mishan. Ya fara aikin rubuta ƙamusunsa a dai dai lokacin
da ya koma da aikinsa a ƙarƙashin ma’aikatar Ilimi a shekarar 1912. A wannan shekarar ce sai
kuma gwamnati ta naɗa shi Jami’i wanda zai lura da samar da sabon ƙamusun harshen Hausa. A lokacin da ya kammala wannan babban aiki
na rubuta ƙamusu sai ya ba shi suna kamar haka: A Hausa-English Dictionary
and English-Hausa Vocabulary. Kamusun Bargery (1934), ƙamusu ne da yake ɗauke da fannonin nazarin harshe da suka haɗa da fagen nazarin tsarin
sauti (Phonology), da nahawu (grammar) da ilimin ma’ana (semantics). Ya kuma
samar wa Hausa da karin sauti daban-daban har guda shida (Ma Newman 1974).
Bargery (1934) ƙamusu ne da yake ɗauke da kalmomi har guda
52,000 a shafuka 1151 (Bargery 1932, sh. xxiii). Duk wata kalma da
take da nasaba ko ta shafi wani daga cikin kare-karen Hausa da suke a cikin
wannan ƙamusu, Bargery kan nuna karin Hausar da wannan kalma ta fito.
Misali idan daga karin Katsinanci ne a kan nuna (kts) ko Kananci (k) ko Haɗejanci (Had) da sauransu.
3.2 Matsushita (1994):
Bergery Tool box 2.
A dai dai wannan gaɓar ce shi kuma Matsushita (1934) ya sami dama ta inda har ya kutsa
kansa, ya duƙufa ya bi Ƙamusun Bargery (1934) dalla-dalla ya tsame tare da wawware dukkan kalmomin
cikin ƙamusun. Duk kalmar da ya ciro ta ya kan sanya ta ne a ƙarƙashin karin harshe da ta fito. Yin haka shi ya baiwa Matsushita
(1994) damar wawware kare-karen Hausa tare da jero kalmomi cikin kowannensu.
Sakamakon wannan aiki da Matsushita ya yi ne ya samar da littafinsa mai suna
Bargery Tool Box 2. Based on Rev.G.P. Bargery’s A Hausa – English Dictionary.
Hausa Dialect Vocabulary Vol.2. A wannan littafin, Matsushita (1994) ya fitar
da shiyoyyin kare-karen Hausa a kamar yadda suke a cikin ainihin Ƙamusun Bargery (1934).
Kamar yadda Bargery ne ya tsara kalmomin ƙamusunsa a bisa tsari irin na jeranton abjadi, da sanya musu
alamomin karin sauti da alamar nuna shaida na karin harshen da wannan kalma ta
fito, har ma da nuna kwatankwacin irin ma’anar wannan kalma a wani ko wasu
kare-karen. A irin wannan hanya da Bargery (1934) ya bi ya tsara ƙamusunsa , nan ma Matsushita (1994) bai sauya tsarin ba. Bambancin
Bergery (1934) da Matsishita (1994) shi ne, shi Matsushita ya ware kalmomin
kowane karin harshe ya yi, sannan ya kawo su a ƙarƙashin sunan wannan karin harshe. Misali duk kalmomin cikin Ƙamusun Bargery (1934) da
suke da nasaba da karin Zazzaganci ko Kananci ko Katsinanci da sauransu,
Matsushita ya tsamo su ya sanya su a ƙarƙashin waɗannan kare-karen Hausa. Don haka, a taƙaice, duk wasu ire-iren tsari da sigogi na kalmomi da suke a
cikin Ƙamusun Bargery (1934): suna
nan a cikin Matsushita (1994): Bargery Toll box2 ba a sauya su ba.
Gundarin kalmomin cikin karin Zazzaganci da Matsushita (1994) ya
tsamo daga cikin Ƙamusun Bargery (1934) sun kai kimanin guda 994. Wannan adadi, ƙididdiga ya tabbatar cewa kashi biyu cikin ɗari (2%) na yawan kalmomin
cikin Ƙamusun Bargery (1934),
kalmomin karin Zazzaganci ne (Matsushita 1994, sh. 793 – 840).
Wasu hanyoyi muhimmai kuma da aka yi amfani da su, su ne na
tambayoyin nazari da irin samfur ɗin da aka yi amfani da shi.
3.3 Jerin Tambayoyin Nazari:
Duban wannan sashi a matsayin wani ginshiƙi na farko wajen samar da bayanai na wannan aiki, an tsara jerin
tambayoyin nazari waɗanda suka haɗe shiyyoyi guda huɗu da wannan aiki ya shafa. Watau shiyyoyin Gabas da Yamma da Kudu
da Arewa. Baki ɗaya, shi wannan jerin tambayoyin nazari da aka gabatar, na ɗauke da gundarin kalmomi na
cikin karin Zazzaganci har guda 100 da aka tsamo su daga cikin Ƙamusun Bargery (1934), wanda
kuma Matsushita (1994) ya fitar a littafinsa mai suna “Bargery Tool Box2. Waɗannan kalmomi su aka yi
amfani da su a cikin ƙananan kare-karen
Zazzaganci da suke a shiyyoyi huɗu. Don haka bayanai na sakamakon da aka tattaro a waɗannan shiyyoyi sun zo ne a
tsarin gida ɗai ɗai har guda 100. Amsoshin jerin tambayoyi nazarin da aka gabatar a
dukkan waɗannan
shiyyoyi sai da aka tabbatar an amsa su baki ɗaya. Don haka an sami
sakamako ɗari bisa ɗari (100%).
3.4 Irin Samfur ɗin da Aka yi Amfani da Shi:
A wannan sashi, an yi bayani ne na irin samfur ɗin da aka yi amfani da shi
wajen yin taciya da ƙididdige bayanai na wannan
aiki da aka tattaro. A yayin gudanar da wannan aiki, an yi amfani da hanyar nan
da ake bi wajen tacewa da ƙididdige bayanan harshe a
siffance (Statistical Linguistics theory and description), wanda Crystal
(1980, sh.330) ya yi bayani. Haka kuma, an yi amfani da tsarin nan
na ƙididdigar aukuwar kalma (frequency word list), da kuma
lissafi da ke nuna adadin yawan kalma a cikin ɗari (percentage)
(Muhammed: 1990).
Domin ganin an samu sauƙi wajen gudanar da wannan
bincike, an keɓe ‘yan asalin masu magana da harshen Hausa da suka fito daga waɗannan shiyyoyi guda huɗu, su ƙimanin mutum ɗari (100) a matsayin samfuri. A cikin kowace shiyya guda 4 na
nau’oin Zazzaganci da ake da su, an zaɓo mutum guda 25 waɗanda kowannensu ya amsa tambayoyin nazari da aka gabatar masa har
guda 100. Dalilin yin haka shi ne su zamo samfuri na daga cikin al’ummomin
shiyyoyin da wannan aiki ya shafa. Abu ne mai matuƙar wahala a ce kowane mutum na cikin waɗannan shiyyoyi an gana da
shi. A wajen zaɓen waɗanda suka amsa jerin tambayoyin nazari, an yi amfani da tsarin
hanyar binciken nan ta zaɓen wakilci watau (Random Sampling Techniques) wanda
Wardhough (2006, sh.153) ya bayyanata da cewa “kowane mutum da aka zaɓa yana wakiltan ilahirin
sauran al’ummar wurin ne”.
4.0 Ra’in Bincike
Wannan nazari an ɗora shi ne a kan turabar bincike ta haɗin-gambiza wato (mixed
method), wato haɗa ɓangarori biyu na bincike a kan nazarin wani abu guda ɗaya. Don haka, ta wannan
hanya ce aka ɗauki hanyar bincike ta “kwatantau” (Comparative Method) da kuma
hanyar bincike ta ƙididdigau (Quantitative
Method). Amfani da wannan hanya ta haɗin gambiza, tana bai wa mai bincike damar amfani da bayanai
(data) da suke tabbatattu ne wajen sauƙaƙawa irin bayanai da suke akwai rauni a tattare da su. Kasancewa
kalmomin cikin Karin Zazzaganci an tsamo su ne daga cikin ƙamusun Bargery (1934), kuma aka kwatanta su a cikin ƙananan kare-karensa (Zazzaganci). Shi wannan kwatance an yi shi ne
don a gano cewa ko waɗannan kalmomi suna nan, ana amfani da su ko wasun cikin su
sun ɓace ba a
amfani da su. Amfani da hanyar bincike ta haɗin gambiza da aka ɗauko hanyoyin bicike na kwatantau da ƙididdigau, ya sa a nazari irin wannan aka ga ya fi dacewa ayi
amfani da rai’i ko kuma ace hanyar bincike ta kwatantau. Hanyar bincike ta
kwatantau, tun farkon samuwarsa, ya na da nasaba da fagen nazarin ilimin
tarihin harsuna (Historical Linguistitcs). Shi wannan fage, hanya ce da ake
amfani da shi a dukkan ɓangarori ko rassa na nazarin harsuna da ke bayyana hanyoyi kan
yadda harshe suke sauyawa daga wannan lokaci zuwa wancan, musamman dangane da
tsarinsu na sauti da na nahawu da na gundarin kalmomi.
Cristal (1971), ya tabbatar a shekarar 1767 da ƙungiyar French Jesuit Missionary ita ce wadda ta fara amfani da
hanyar bincike ta kwatantau. Bayan ‘yan shekaru kaɗan, a shekarar 1786, Sir,
William Jones ya ɓulla. A wannan shekarar ce ya gabatar da wata fitacciyar muƙala ga ƙungiyar “Asiatic Society”
da ke Begal a ƙasar Indiya cikin wannan muƙalar ce Jone ya bayyana wa
duniya cewa akwai alaƙa ko dangantaka ta ƙuƙut a tsakanin harshen Sanskirti da harsunan Girkanci da Latinanci.
A ƙarshe ya daɗa tabbatar da cewa dukkan waɗannan harsuna gyauro ne na harshe ɗaya. Sakamakon wannan hoɓɓasa da Jones ya yi, an sami
malamai da masu bincike irin su Rasmus Rask (1814) da Farz Bopp (1816) da Jacob
Grimm (1833) da Karl Verner (1875) da Kal Burgman, wato jagoran ‘yan ƙungiyar Jungramatiker (Neogrammarian) (1878). Duka waɗannan sun yi amfani da
hanyar bincike ne ta kwatantau.
5.0 Warwarar Bayanai
A lokacin gudanar da warwarar bayanai na wannan aiki akwai gurabu
guda uku (3) /a/,/b/,/c/, na ra’ayoyi da aka tanadar. Kowanne gurbi ko gida na
ra’ayi, na ɗauke da adadi na yawan abin da aka samu daga cikin ɗari na kowace kalman da aka
tattaro yawan alƙalumanta a dukkan shiyyoyin Gabas da Yamma da Kudu da Arewa na
nau’oin Zazzaganci. Samun waɗannan adadi, ya biyo bayan yin amfani ne da ɗayan cikin irin matakan
ma’auni da (Liker) ya samar, watau “matakin ma’aunai uku na Liker (Three
Point Likert Scale) da a wannan aiki ko nazari ya nuna cewa:
A = Ba ta sauya ba. (A=Agreed).
B = Ta sauya. (B=Partially Agreed)
C =Ta ɓace. (C= Disagreed)
Matakin ma’aunai na Likert, han ya ce da ake amfani da
ita a fagen nazari da bincike na ilimi wanda ya haɗa har da nazarin harshe da
kare-keren harshe. Hanyar tana zamowa jagora wajen wakiltar ra’ayoyi na mutane.
Ana amfani da jerin tambayoyi na nazari wanda ya ke ɗauke da wani tsari na
ma’auni (Rating Scale) da ke neman ayi bayani.
A shekarar 1932, ne wani ƙwararre
masani a kan fannin mutuntakar ɗan Adam mai suna Rensis Likert ya samar da waɗannan matakin ma’aunai har
guda (6). Watau mataki na 2, da mataki na 3, da mataki na 4, da mataki na 5, da
mataki na 6, da mataki na 7 (the 2,3,4,5,6&7 points Likerts Sclae).
Wajen yin amfani da waɗannan mataki na ma’aunai, ana jero sakamako ne na ra’ayoyi da
mutane suka samar kan wasu batutuwa ko kuma akan wasu mutane na daga
matakin ƙasa zuwa sama ko kuma daga mataki na wani abu mai rauni ko aibi
zuwa mataki mai kyau saboda haka shi “matakin ma’aunai” na Likert
a taƙaice magana ce ko zance da ake neman ƙarin bayani daga wurin wanda aka yi masa tambaya, don ya samar da
cikakken bayani. Irin matakin amsar da aka fi yawan amfani da su shi ne “yarda”
(agreement) ko ”rashin yarda” (disagreement)
http:www.formal.us/blog/pointlikertsscaleaccessed on 26/1/21).
Akwai kuma yawan adadin samfur ɗin da aka yi amfani da su na gundarin kalmomi guda ɗari (100) waɗanda suka zo a matsayin
wakilai na sauran kalmomi. Sai kuma adadin yawan kalmomin Karin Zazzaganci
guda ɗari tara
da casa’in da huɗu (994) da suka zo a matsayi yawan jumlarsu baki ɗaya da aka yi aiki akai.
Don haka yanzu ga jerin sakamako nan na yawan alƙaluman da
aka samu daga cikin ɗari (%) na ra’ayoyin da aka kwatanta su a cikin nau’o’in Karin
Zazzaganci da suke a Gabas da Yamma da Kudu da Arewa kamar haka:
Gurbi na “A” Da ke Nuna Yawan Adadi Cikin Ɗari na Ra’ayoyi Dake Nuna Kalma Ba Ta Sauya Ba
|
Ra’ayi “A” = Ba ta Sauya ba. |
S/N |
Gundarin kalmomi |
Daidaitacciyar Hausa |
Adadin cikin ɗari(100) na ra’ayoyi a shiyyoyi guda huɗu (4) |
|
|
1 |
(24) cákwáa |
matsattseku |
62% |
|
|
2 |
(27) cukuimaa |
Jiniyaa/yuulaa |
41% |
|
|
3 |
(28) damfanii/dannil |
Danga |
57% |
|
|
4 |
(31) famfaraa/famfariyaa |
karayar mama ko zubar haƙora da yaro kanyi |
63% |
|
|
5 |
(77) rigyawaa |
rafi ko kogi da ya kawo ruwa wato ambaliya |
43% |
|
|
6 |
(78) rinoo |
gyararren sanda na ƙarfe da ake amfani da shi wajen
kyafa ko gasa nama ko kifi |
47% |
|
|
7 |
(81) sagoo |
maciji, abinqasa, igiyar ƙasa |
59% |
|
|
8 |
(82) sankacee |
dawa ko gero da aka shinfiɗa a kan kunya bayan an girbe |
42% |
|
|
9 |
(86) shadarii |
Mashinfiɗi ko murfi
wanda aka saka da ciyawar iwa ko na jimfi |
48% |
|
|
10 |
(86) shingee |
gara waɗanda suka yi
fuka fuki suke tashi |
73% |
|
|
11 |
(87) suraacee |
nau’in magani ne da akeyi sakamakon tafasa maganin
da aka yi a tukunya. Mutum zai lulluɓe kansa da
mayafi ko zane tare da tukun yar maganin. Turirin da ke tasowa zai riƙa shiɓan mutum. |
52% |
|
|
12 |
(89) tantaurii |
tantani, wani nau’in nama ne mai wahalar taunuwa |
47% |
|
|
13 |
(38) gwarzoo |
nomar farko da ake yi a gona bayan shuka ta
tsira(firi/huri) |
52% |
|
|
14 |
(17) bara-bara |
nan da nan |
44% |
|
|
15 |
(23) bajoo |
tsumburarren ɗan akuya |
48% |
|
|
16 |
(83) sankaraa |
ƙaaƙoo |
53% |
|
|
17 |
(93) tuƙurƙusuu |
abinci ne mai kama da kuskus da ake yi da tsakin
dawa, ko masara da sauransu. |
59% |
|
|
18 |
(94) tururrushi |
rufin amarya da ake yi agidan dangin nonon ta kafin
ranan ɗaurin aure (rufin kai) |
50% |
Wannan ɓangare ne na ra’ayi na gurbi ko gidan “A” da ke maganar cewa “Ba
ta sauya ba”. A ƙarƙashin wannan gida, akwai gundarin kalmomi guda goma sha kwas (18)
daga cikin ɗari (100), waɗanda ra’ayoyin da aka tattaro baki ɗaya daga shiyyoyi guda huɗu na karin Zazzaganci. Waɗannan ra’ayoyi sun tabbatar
da cewa ma’anar waɗannan gundarin kalmomi guda goma sha takwas (18) suna nan a yadda
suke, ba su sauya ba. Haka nan kuma, baki ɗayan ra’ayoyin sun nuna waɗannan gundarin kalmomi suna da kashi goma sha takwas cikin ɗari (18%) watau 18/100 x
100/1 = 18% na dukkan kalmomin cikin karin Zazzaganci guda ɗari tara da casa’in da huɗu (994).
Gurbi na “B” Da ke Nuna Yawan Adadi Cikin Ɗari na Ra’ayoyi Dake Nuna Kalma Ta Sauya
|
Ra’ayi “B” = Ta Sauya |
S/N |
Gundarin kalma |
Daidaitacciyar Hausa |
Adadin abin da aka samu daga
cikin ɗari(100) na ra’ayoyi a shiyyoyi
guda huɗu(4) |
|
|
1 |
(1) Agoofata |
masaki (babbar ƙwarya) |
39% |
|
|
2 |
(2) akata/gurimfa |
malafa/malfa |
42% |
|
|
3 |
(3) akwaa |
Tsani |
59% |
|
|
4 |
(7)agwan ruwaa |
Bature |
45% |
|
|
5 |
(8) amboolaa |
daƙuwa(alama ce ta nuna zagi da yatsu) |
38% |
|
|
6 |
(10) arwaa |
murna, ko raji ko armashi |
49% |
|
|
7 |
(11) amyaa/ kwangi |
runbun zuma |
54% |
|
|
8 |
(21) biizoo |
juji/ bolaa |
40% |
|
|
9 |
(30) daagira/ eeha |
ɗangaruwa |
47% |
|
|
10 |
(33) fakara |
makwarwa |
50% |
|
|
11 |
(34) gallaa |
Budurwa |
41% |
|
|
12 |
(37) gobarar ciki |
zaawoo |
51% |
|
|
13 |
(39) gyangyan |
kaɗen raɓa/ balaguroo |
36% |
|
|
14 |
(41) garandiyaa |
gilo/ galantoyi (yawon banza) |
45% |
|
|
15 |
(42) ginsaami |
kakkawa/ watanda |
50% |
|
|
16 |
(50) jaagindii |
Rooroo |
47% |
|
|
17 |
(56) kagayii |
abin shanyar daddawa(baakaa) |
61% |
|
|
18 |
(57) kamacaa |
uwa/mahaifiya |
45% |
|
|
19 |
(58) kirbuu |
mashekari na shanu |
55% |
|
|
20 |
(59) kusfa |
sare, kurɗe,
rariya-rariya ko lungu-lungu |
47% |
|
|
21 |
(61) kugunuu/shaayii |
kaciyaa |
54% |
|
|
22 |
(62) kwabasaa |
akurkin kaji |
55% |
|
|
23 |
(72) lawur |
dankali/ ku- da -ku |
53% |
|
|
24 |
(73)manƙishi |
Ashana |
51% |
|
|
25 |
(79) rufeenuu/ rufeewaa |
rumbu |
53% |
|
|
26 |
(80) rookaa |
fira/hira ko taɗi ko zance |
56% |
|
|
27 |
(91) tsattsewaa |
mashiraree |
40% |
|
|
28 |
(95) waagiri/kutufaani |
garkuwa |
46% |
|
|
29 |
(96) wajiji |
zubi ko adashi |
55% |
|
|
30 |
(97) wakurwaa |
shela ko yekuwa |
55% |
|
|
31 |
(100) zauna garinka |
zaman kisan daɓe, zaman banza ko zaman kashe wando |
50% |
Wannan sashe na ra’ayoyi da suka zo a ƙarƙashin gurbi ko gidan “B” na nuni da cewa ne ma’anar kalmar ta
sauya”. A cikin sashen akwai gundarin kalmomi har guda talatin da ɗaya (31), daga cikin
gundarin kalmomi guda ɗari (100), waɗanda aka tattaro ra’ayoyi baki ɗaya daga shiyyoyi huɗu na nau’o’in Zazzaganci da suke a Gabas da Yamma da Kudu da
Arewa. Baki ɗayan ra’ayoyin sun tabbatar da cewa waɗannan kalmomi “ma’anarsu
sun sauya”. Har’ila yau, baki ɗayan ra’ayoyi da aka tattaro sun nuna cewa su waɗannan kalmomi guda talatin
da ɗaya sun
haifar da kashi talatin da ɗaya cikin ɗari (31%) watau 31/100 x 100/1 = 31% na dukkan gundarin kalmomin
cikin karin Zazzaganci guda ɗari tara da casa’in da huɗu (994).
Gurbi na “C” Da ke Nuna Yawan Adadi Cikin Ɗari na Ra’ayoyi Dake Nuna Kalma Ta Ɓace
|
Ra’ayi: C = Ta ɓace |
S/N |
Gundarin kalma |
Daidaitacciyar Hausa |
Adadin cikin ɗari(100) naTara’ayoyi a shiyyoyi guda huɗu(4) |
|
|
1 |
(4) akwaari |
gwadai kunnin jaki |
54% |
|
|
2 |
(5) akyaamanii/akyaari |
awaza |
44% |
|
|
3 |
(6) akwaaree |
ɗanwabi |
43% |
|
|
4 |
(9) anoo |
tsara ko sa’a |
46% |
|
|
5 |
(12) arkoomii |
ma’auniya (uwar mudu) |
47% |
|
|
6 |
(13) asharaa |
ɓari na haihuwa (zubewar ciki) |
40% |
|
|
7 |
(14) aunaaka |
hatsi wanda mai gida kan baiwa iyalansa domin
sarrafawa |
43% |
|
|
8 |
(15) ausagii |
wawa |
45% |
|
|
9 |
(16) badan |
bururu |
45% |
|
|
10 |
(18) battaa |
gajeren mutum mai kama da wada |
37% |
|
|
11 |
(19) bazaa kumaa |
farar kaza mai jangaba |
53% |
|
|
12 |
(20) bazauree |
dutsen niƙa |
48% |
|
|
13 |
(22) buumaa |
tarko na kama gafiya ko burgu |
56% |
|
|
14 |
(26) cukurtufi |
zaman harɗe |
40% |
|
|
15 |
(25) cimmantaa |
ƙaranta |
62% |
|
|
16 |
(29) darimbuu |
Tsarkiya |
45% |
|
|
17 |
(32) farzayii/fazayii |
masussuka (wurin bugu ko fyaɗan hatsi) |
38% |
|
|
18 |
(35)gansarwaa |
katangaa/ tsingaaroo |
45% |
|
|
19 |
(36) gaazunzumii |
kuɗin cizo |
57% |
|
|
20 |
(40) garandahooniyaa |
babbar tukunya ce da ake kafe ta a gefen gadon ƙasa don yin ajiya a cikinta |
53% |
|
|
21 |
(43) gwandara kunnee |
daɓurin sa, ko saniya |
41% |
|
|
22 |
(44) hanwaawaa |
wahainiya/ mahauniya |
43% |
|
|
23 |
(45) iraamii |
zanzaro |
51% |
|
|
24 |
(46) ingirikoo/girbtu |
cikin shege |
52% |
|
|
25 |
(47) ingiricii |
Baro |
47% |
|
|
26 |
(48) injaarii |
kwarin kuyya na gona (rumaniya) |
51% |
|
|
27 |
(49) titiyaa |
Fushi |
52% |
|
|
28 |
(51) janyee/taaɓee |
ginii wanda ake yi ba tare da tubali ko bulo ba,
musamman a ginin rumbu ko ɗaki irin na
shaye wato da’ira |
53% |
|
|
29 |
(52) jira |
gaadoo (tsuntsu) |
50% |
|
|
30 |
(53) jihirmaa |
shaahoo (tsuntsu) |
52% |
|
|
31 |
(54) jibgaroo |
dillali, yaron alkali |
55% |
|
|
32 |
(55) juukuku |
mujiya (tsuntsu) |
50% |
|
|
33 |
(60) kandii |
daƙashi |
50% |
|
|
34 |
(63) kwandarii |
kwatarniya na tara ruwa |
50% |
|
|
35 |
(64) kwagwasoo |
kwantai na abin sayarwa |
51% |
|
|
36 |
(65) kwanika |
gwarne na wajen haihuwa, danyen goyo |
54% |
|
|
37 |
(66) ƙunsumburwaa |
magargara irin na dawa |
56% |
|
|
38 |
(67) ƙusumburuu |
kwando irin na ɗaukan kaji, muguzu |
53% |
|
|
39 |
(68) ƙumu |
tsaro irin na kayan gona da ake yi a daji don
gudun ɓarnar tsuntsaye ko birai |
56% |
|
|
40 |
(69) ƙurasaa |
goyon masara |
52% |
|
|
41 |
(70) ƙutaroo |
mutum mara mata, gwauroo |
52% |
|
|
42 |
(71) ƙiringimaa |
yaɗi |
55% |
|
|
43 |
(74) maasunaa/ maisunaa |
ciwon sanyi |
51% |
|
|
44 |
(75)mayau |
yin lalata (zina) da matar aure a ɗakin mijinta (kwartanci) |
50% |
|
|
45 |
(76) maƙulajii |
nau’in abinci ne da ake yinsa wanda yayi kama
da ɗanwake sai dai ya fi ɗanwake girma da tsawo |
59% |
|
|
46 |
(85) shekaran-gobee |
jibi kenan |
48% |
|
|
47 |
(88) tauga |
tafki ko rafi |
55% |
|
|
48 |
(90) tsaiwaa |
nau’in labule da aka yi da zare ko fatar da aka
tsattsaga |
51% |
|
|
49 |
(92) tubanii |
nau’in abinci da ake yinsa da garin gero wanda yayi
kama da gauda, amma siffarsa ya fi gauda kauri |
44% |
|
|
50 |
(98) yaya suya |
Nau’in kifi ne ‘yan ficifici ko ƙanana da ake kamawa lokacin yin
su. |
49% |
|
|
51 |
(99) zaabur |
wata ma’ajiya ce da aka keɓe awani sashe na cikin ɗaki |
53% |
Wannan ɓangare na ra’ayoyi da suka zo a ƙarƙashin gurbi “C” na maganar cewa ne “ma’anar kalmar ta ɓace ba a amfani da ita”. A
cikin ɓangaren
akwai gundarin kalmomi guda hamsin da ɗaya (51) daga cikin gundarin kalmomi guda ɗari. Su waɗannan kalmomi su ne
baki ɗayan
shiyyoyin karin Zazzaganci da suke a Gabas da Yamma da Kudu da Arewa suka
tabbatar cewa ma’anar waɗannan kalmomi sun ɓace ba a amfani da su. Haka kuma baki ɗayan ra’ayoyin da aka
tattara sun nuna waɗannan gundarin kalmomi sun samar da kashi hamsin da ɗaya cikin ɗari (51%) watau 51/100 x
100 = 51% na dukkan gundarin kalmomin cikin karin Zazzaganci guda ɗari tara da casa’in da huɗu (994).
A ƙarshe idan aka dubi sakamako na alƙaluma da
kowane gida ko gurbi na ra’ayoyi “a” da “b” da “c” ke ɗauke da shi, za a ga cewa
gundarin kalmomi na cikin karin Zazzaganci da aka kwatanta su a nau’oin da suke
Gabas da Yamma da Kudu da Arewa sun ɓace ba a amfani da su.
6.0 Sakamakon Nazari
Masana ilimin kimiyyar harshe irin su Fromkin dws (1978 da 2014)
da su Hock, da Joseph, (1996) da wasu da dama sun yi magana kan yadda harsuna
ko kare-karen harshe suke sauyawa. Sauyawa da harsuna ko kare-karen harshe
sauyi ne da suke aukuwa a matakai daban-daban na harshe, kamar a tsarin sauti
da tsarin jumla da ginin kalma da na gundarin kalmomi da na ma’ana. Shi
gundarin kalma da ma can wani ɓangare ne na nahawun harshe. Daga cikin abin da kan haifar da
sauyi a harshe ko kare-karen harshe akwai ɓacewar da kalma ko kalmomi kan yi. Ko kuma a sami ƙari ko ragi ko tawaya ko ma’ana ta sauya ta hanyar faɗaɗa da takura da kuma gusawa
na kalmomi. Ko kuma a wayi gari ma’anar wasu kalmomi sun sauya, ko sun ɓace ba a jinsu. Cikin irin
waɗannan
bayanai da aka kawo, za a ga lallai cewa akwai ɗayan cikin irin waɗannan bayanai da suka auku
a kan gundarin kalmomi na cikin karin Zazzaganci.
Saboda haka wannan aiki ya nuna sakamakon ra’ayoyi da aka tattaro
a dukkan shiyyoyin ƙananan kare-karen Zazaganci
da suke a Gabas da Yamma da Kudu da Arewa, sun tabbatar da a halin yanzu cewa
waɗannan
kalmomi sun ɓace, ba a amfani da su. Kalmomin da suka ɓace sakamakon da wannan
bincike ya nuna sun samar da kaso mai rinjaye na kashi hamsin da ɗaya (51) cikin ɗari (100). Saura sun nuna
kashi sha takwas (18) cikin ɗari (100) cewa basu sauya ba, in da kuma kashi talatin da ɗaya (31) cikin ɗari (100) ke nuna sun sauya
Misali ga bayani na yadda sakamakon ya kasance a taƙaice kamar haka:
i. a = ba ta sauya ba = 18%
ii. b = ta sauya = 31%
iii. c = Ta ɓace = 51 %
Su waɗannan kalmomi da aka yi aiki a kansu, kalmomi ne da aka tsamo su
daga cikin Ƙamusun Bargery (1934). Shi
wannan ƙamusu na Bargery (1934)
a yau yana da shekara tamanin da tara 89 da wallafawa. Duban irin tsawon
lokacin da waɗannan kalmomi suka ɗauka, watau lokacin da aka wallafa shi zuwa yau, da kuma tsawon
lokaci ko shekaru da su waɗannan kalmomi suka ɗauka can baya kafin a wallafa su. Idan mai nazari ya haɗe tsawon lokacin shekarunsu
na can baya kafin a wallafa su da tazara ko tsawon shekarun da suka yi daga
lokacin da aka wallafa su zuwa yau, da kuma irin sauye-sauye na zamani da suka
yi ta cin karo da su; misali marayanci da birnintaka da kasuwanci da ilimi da
sadarwa da wasu dalilai da aka ambata can baya. Waɗannan abubuwa yanzu sun sa
wannan bincike ya gano cewa waɗannan kalmomi na cikin karin Zazzaganci da aka kwatanta su a
shiyyoyinsa da suke a Gabas da Yamma da Kudu da Arewa sun ɓace, ba a jinsu, don ba a
amfani da su. Sai dai ɗaiɗaikunsu ne a kan riƙa jin ɗuriyarsu a wasu kare-karen
Hausa.
Sakamakon nazarin ya gano cewa raunin jiyayya ko fahimta da ke
tsakanin nau’oin Zazzaganci na da nasaba ko alaƙa da irin
tasirin cunkoson harsunan ƙabilu. Wannan ya haifar da
bijirewa tsari da ƙa’idoji na daidaitacciyar
Hausa. Idan an lura za a ji a cikin ire-iren kalmomin cikin karin Zazzaganci da
suke a cikin Ƙamusun Bargery (1934), a wurin magana ko furtawa, wasun cikin waɗannan kalmomi za a ji kamar
ba kalmomin Hausa ba ce. Domin a lafazinsu sun so su yi kama da kalmomin
harsunan ƙabilu.
7.0 Kammalawa
Bayanai da hujjoji da suka gabata, na nuna cewa da za a yi amfani
da mazhabar ƙididdigau a kan wasu kare-karen Hausa, kamar yadda aka yi amfani
da shi a wannan aiki, da sakamakon nazari ko bincike zai tabbatar da gundarin
kalmomin cikin waɗannan kare-kare da suke a cikin Ƙamusun Bargery (1934),
sun ɓace kamar
yadda suka auku a gundarin kalmomin cikin karin Zazzaganci. A ƙarshe dai baki ɗaya, mazhabar ƙididdigau na tabbatar da
ainihin lokaci ko shekaru da harsuna ko kare-karen harshe suka rabu a
tsakaninsu.
Bisa la’akari da irin hanyoyi da aka bi wajen gudanar da wannan
bincike; sun sa a lokacin da aka yi taciya da ƙwanƙwance bayanai na wannan nazari, an gano cewa gundarin kalmomin
cikin Ƙamusun Bargery (1934), a halin
wasu da dama daga cikinsu sun ɓace ba a amfani da su. Haka kuma nazarin ya tabbatar da wasu
‘yan ƙalilan ne daga cikin waɗannan kalmomi suka nuna cewa haka ma’anar kalmomin suke; suna nan
ba su ɓace ba,
kuma ba su sauya ba, ana amfani da su.
Manazarta
Agbedo, C U (2006). General Linguistics: An Introductory
Reader: ACE Resources Konsult.
Bargery, G.P (1934), A Hausa-English Dictionary and
English-Hausa Vocabulary: Oxford University Press.
Bloomfield, L. (1933) Language.: George Allen an
Unwin Limited.
Crystal, D. (1980). A First Dictionary of Linguistics and
Phonetics. Cambridge University Press.
Crystal, D. (1987). The Cambridge Encyclopedia
of Language. Cambridge University Press.
Fromkin, V. and Rodman, R. (1974). An Introduction to
Language. Holt Rinehart and Wiston.
Fromkin, V. etal (2014) An Introduction to Language 9e
Wardsworth Cengage Limited.
Hartman, R.R.K and Storck, F.C1972), Dictionary of
Language and Linguistics: Applied Science Publishing Ltd.
Hock, H.H. and Joseph B.D. (1996), Language History,
Language Change and Language Relationship: An introduction to Historical and
comparative Linguistics, Berlin de Gruyter: Mouton.
Hockett, C. F (1959). A Course in Modern
Linguistics. The Macmillan Limited.
https://www.vox.co.com accessed 10/3/2021
http://www.formal.us/blog/point-likert-scale. 26/10/2021
Iliya, A. (2018). Educational Research and Statistics.
Tubase Prints and Publishing.
Lyons, J. (2009) Language and Linguistics: An
Introduction. Cambridge University Press.
Matsushita, Shuji (1994) Bargery Toolbox 2 Based
on Rev. G.P. Bargery’s A Hausa-English Dictionary Hausa Dialects Vocabulary
vol. 2, Tokyo University of Foreign Studies.
Muhammed, D.(ed). (1990) Hausa Metalanguage. Ibadan:
University Press Limited.
Ndimele, O. (1999) Morphology and Syntax. Emhai
Printing.
Newman Ma. R. (1974) “Dictionaries of Hausa Language: In
Harsunan Nijeriya Vol. IV, Abdullahi Bayero College Kano.
Prasad, T. (2009:136-7) An Introduction to
Linguistics PHI. Learning Private Limited. New Delhi.
Syal, P da Jindal, D.V. (2010:144) An Introduction to
Linguistics. P.H.I Learning Private Limited New Delhi.
Wardhaugh R. (2006). An Introduction to Socio Linguistics Forms Blackwell
Publishing.
Zarruƙ, R.M (2001). “Nazarin Karin Harshe na Hausa, “ Unpublished
papers. Institute of Education. Ahmadu Bello University. Zaria.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.