Citation: Musa Alhaji ABDULRAHAMAN, Farfesa Balarabe ZULYADAINI, Dr. Isah Yusuf CHAMO & Dr. Abdulwahab MUHAMMAD (2023). Magungunan Hawan Jini A Mahangar Al’adar Hausawa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 11, Number 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
MAGUNGUNAN HAWAN JINI
A MAHANGAR AL’ADAR HAUSAWA
Na
Musa Alhaji ABDULRAHAMAN
Farfesa Balarabe ZULYADAINI
Dr. Isah Yusuf CHAMO
Dr. Abdulwahab MUHAMMAD
Tsakure
Wannan
maƙala mai taken
Magungunan Hawan Jini a Mahangar Al’adar Hausawa, maƙala ce da take magana
kan magungunan ciwon hawan jini a kimiyyar magungunan gargajiyar Bahaushe. Shin
magungunan Hausawa na gargajiya suna tasiri kan ciwon hawan jini, wane irin
tsirrai ne da ganyayyakin Bahaushe yake amfani da su kan ciwon hawan jini, ta
wace hanya Bahaushe kan sarrafa magungunan ciwon hawan jini. Hanyoyin da aka bi
don tattaro bayanai sun haɗa da nazarce-nazarce,
hirarraki da masana magungunan gargajiya a wasu garuruwan ƙasar Hausa da maƙotanta. Amfanin
wannan maƙala shi ne za ta
taimaka matuƙa gaya wajen kawo sauƙi ga masu fama da
wannan ciwon, da kuma bunƙasa tattalin
arzikinsu tare da na iyalansu ko masu taimaka musu wajen neman magani da musu
hidima. Magungunan sun haɗa da ganyayyaki da
tsirrai da ‘ya’yan itatuwa da suke kewaye da ƙasar Hausa da
Hausawa.
Ciwon hawan jini wani daɗaɗɗan ciwo ne da ya addabi al’umar Hausawa tun da daɗewa, Hausawa a jiya sun fi ƙiransa da suna baƙin ciki, yadda hawan jini yake kisa a yau haka baƙin ciki yake kisa a jiya, amma a yau an fi ƙiransa da hawan jini. Hausawa sun aminta da magungunan
gargajiya don warkar da cututtukan da suke kewaye da su. Hasali ma, akwai
Hausawa da dama waɗanda ba sa amfani da
maganin asibiti, don kuwa zuciyarsu ba ta aminta da ire-iren waɗannan magunguna ba,
Sallau (2010, sh. 12).
2.0 Ma’anar Magani
Masana da manazarta da ɗalibai
da dama ciki da wajen Hausa sun bayyana ra’ayoyinsu dangane da ma’anar magani.
A fagen kare-kai da buƙatun zuciya da cutarwa da warkarwa da camfi ko kiwon
lafiya, kalmar magani sananniya ce ga kowane Bahaushe. Dangane da haka ga abin
da masana da manazarta suke cewa: Magani shi ne yin amfani da itatuwa ko rubutu
ko addu’a ko surkulle, don warkar da wata cuta, ko neman wani amfani, ko gusar
da sharri, ko haddasa wani abu saboda biyan buƙata” (Alhassan da wasu, 1982, sh. 66). Magani shi ne duk wani abu da za a yi, ko wata
hanya, ko kuma wata dabara da ake yi don gusar da wata cuta daga jikin mutum ɗungurungum,
ko kuma kwantar da ita don kawo jin daɗi
ga jiki ko zuciya da sauwaƙa duk wahala da damuwa da ita cutar kan iya haifar”
(Ahmad, 1984, sh. 6). Magani hanya ce
ta neman kawar da cuta ko wace iri, ko kuma neman kariya daga gareta ko kuma
neman gwanewa da ƙwarewa kan wani abu” (Ingawa, 1984, sh. 25). Magani shi ne duk wani abu da ɗan’Adam
kan yi don samun warkarwa da buƙata da ɗaukaka
a rayuwarsa ta kullum. Don kuwa ɓangaren
rayuwar ɗan’Adam duk tafiya take wajen fafitikar neman maganin
warkewa daga cututtuka da kwantar da damuwar zuciya, in ya samu, sai kuma ya
shiga neman maganin ɗaukaka da kariya wajen abokan hamayya. Haka kuma rayuwar ɗan’Adam
take tafiya kullum. In ya yi maganin wannan yana buƙatar maganin wancan” (Tukur, 1988, sh. 14-15). Magani wata hanya ce ta warkar da ko kwantar da
ko rage wata cuta ta ciki ko ta waje ko wadda aka samu ta haɗari.
Ko neman kariya ga cuta ko abokan hamanyya ko neman ɗaukaka
ta daraja ko ta buwaya ta hanyar siddabaru da sihirce-sihirce na ban al’ajabi” (Bunza, 1990, sh. 134). Bunza, (1995) ya yi ƙoƙarin fito da nasa ra’ayi a kan ma’anar magani.
Wannan ma’ana da Bunza, (1995) ya ba wa maganin gargajiyar Bahaushe ta fito da
cikakkiyar ma’anar magani a sarari, don kuwa a kan ma’anar magani, an feɗe
biri har jela.
Hakan yana nuni da “Magani” kalma ce
mai iya ɗaukar ma’ana mai faɗi.
Magani shi ne duk wata hanya da za a yi amfani da ita domin rage kaifin cuta ko
rage raɗaɗinta ko kawar da ita gaba ɗaya
ko walware wata matsalar rayuwa. Irin wannan hanyar tana iya zama ta kimiyyar
zamani ko gargajiyar Bahaushe, misali; Bori da jiƙo da tsafi da duba da tsubbu da siddabaru da bokanci da
dai duk wata hanya da al’umma take bi don neman magani.
Kalmar “magani” ba hatsin bara ba ce
Hausa ce babu wani alamun aro a ƙirarta ko furucinta. A fagen nazari masana da manazarta
da ɗaliban al’adun Hausawa sun kawo ra’ayoyi mabambanta
dangane da ma’anar wannan kalma kamar haka:
Magani shi ne duk wani abu da za a yi,
ko wata hanya, ko kuma wata dabara da ake yi don gusar da wata cuta daga jikin
mutum ɗungurungum, ko kuma kwantar da ita don kawo jin daɗi
ga jiki ko zuciya da sauwaƙa duk wahala da damuwa da ita cutar kan iya haifar” (Adamu, 1983). Wannan manazarci ya yi
tuya ya manta da albasa don cikin ma’anar da ya kawo bai nuna yadda wani lokaci
Bahaushe kan yi magani don kawai ya cutar da wani ko ya nakasa shi, misali,
kamar; karya tambaya, ko kurciya, ko sammu, ko haukatar da wani da dai sauransu.
A ra’ayin mai nazari, magani na nufin duk wata hanya da za a bi a sami sauƙi ko waraka ga jiki ko zuciya muddin ba ta saɓawa addini ko al’ada ba,
shi ne magani.
3.0 Magungunan Ciwon Hawan Jini
Bayani kan magungunan hawan jini da kimiyyar sarrafa su
don neman waraka daga ciwon hawan jini a tunanin Bahaushe, ga yadda suke da
kuma yadda ake amfani da su kamar haka:
3.1 Yazawa
Yazawa bishiya mai ‘ya’ya da ake sha kuma ake amfani da
madarar da ake samu a ƙwallonta tilon zane a fuska ko ajiki, wanda idan ya bushe sai wajen yay i
baƙi kamar an tsaga, ko Kashu, CNHN (2006, sh. 482). A samu kwallon yazawa
mai kama da gyaɗa ana ci ko a samu
yazawa a matse ruwanta a ke sha sau biyu a rana yana magance ciwon hawan jini
da yaddar Allah.
3.2
Ganyen Ayaba
Ayaba
wani irin ice mai falafalan ganye wanda ya fi yi a wuri mai laima, ‘ya’yansa
yawanci bayansu kore ne kafin su nuna, amma sukan zama rawaya-rawaya, idan sun
nuna; akan ɓare ɓawonsu kafin a ci, CNHN
(2006, sh. 23). A samu ganyen ayaba a tafasa shi ake sha sau uku (3)
a wuni yana maganin hawan jini duk irin yadda hawan jinin ya hau zai sauƙa a samu lafiya da
Izinin Allah.
3.3 Soɓorodo
Soɓorodo, ɓawon kwanson yakuwa, ko zoɓorodo, (CNHN,
2006, sh. 397). A samu Ganyen soɓo a dafa kar a samar sukari ko wani abu
makamancin haka ake sha sau uku (3) a rana da yardar Allah sauƙi zai samu ga mai
fama da hawan jini.
3.4 Ganyen Garahuni da Ganyen Gwanda da Ganyen Goba
Ganye
tohon da ke fitowa a jikin reshen bishiya, ya kan zama mai faɗi ko siriri, (CNHN,
2006, sh. 157). Gwanda wata irin bishiya doguwa mai ganya kamar na
zurman, tana yin ‘ya’yan da suka yi kusan girman Kabewa, masu zaƙi da ake sha, (CNHN,
(2006, sh. 182). Garahuni, wani irin tsiro mai yaɗo ya hau danga; ana
yin fate-fate da shi kuma yana maganin Ciwon ciki, (CNHN,
2006, sh. 157). Goba, wata irin itaciya wadda ake cin ‘ya’yanta
masu zaƙi, gwaba ko gwaiba, CNHN,
(2006, sh. 169). A samu ganyen garahuni a busar da shi a inuwa da
ganyen gwanda shi ma a busar da shi a inuwa da ganyen goba shi ma a busar da
shi a inuwa su bushe a daka a guri ɗaya ake zuba ƙaramin cokali a ruwan
ɗumi ana sha har
tsawan wata guda (1) da safe da dare, da safe in an sha za a yi awa ɗaya kafin a ci komai,
da daddare za a sha awa ɗaya kafin a kwanta,
duk mai fama da hawan jini ko ciwon sukari da yardar Allah zai samu sauƙi.
3.5
Sassaƙen
Kukkuki
Sassaƙe, ɓawon itace, musamman
wanda ake yin magani da shi, (CNHN, 2006, sh. 393).
Kukkuki, bishiyar ƙaro mai kama da kuka, (CNHN,
2006, sh. 252). A samu sassaƙen kukkuki a daka shi
ya daku sosai sai a tafasa shi tare da jar kanwa ake sha da duminsa sau uku (3)
a wuni ko rana har na tsawon sati uku (3) wato safe, da rana, da dare Insha
Allah za a samu sauƙi ga masu ɗauke da ciwon hawan jini.
3.6
Tafarnuwa da Zuma
Tafarnuwa
wata aba ƙarama dangin mabunƙasa-ƙasa mai kama da
albasa mai wari, wadda ake sawa a abinci ko a haɗiya don maganin sanyi, musamman mura,
Larabawa suna amfani da ita a wajen toye-toye kamar yadda ake yi da albasa, (CNHN,
2006, sh. 41). Zuma Wani ƙwaro dangin ƙuda
sai dai ya fi ƙuda girma, launin ikinsa fatsi-fatsi; yana fitar da wani
ruwa mai zaƙin gaske da ake sha, kuma yana da ƙari da yake harbi da
shi, zaƙi da wannan ke samarwa, CNHN,
(2006, sh. 496). Amma zaƙin da wannan ƙuda yake samarwa ake
nufi a nan. A sami tafarnuwa rabin mudu, a dake ta a wankakken turmi, sai a
nemo zuma da ba ta da haɗi kimanin rabin galan
a haɗe su waje ɗaya a sha cokali biyu
(2) da safe biyu (2) da dare har tsawon kwana bakwai (7).
A wata
hanyar, a nemi tafarnuwa (kulla) a dake ta yi gari, a zuba a cikin zuma mai
kyau, a yamutsa a sha sau uku (3) a rana na tsawon kwanaki. (Zauro, 2019, sh. 44-45).
3.7 Zogale da Kuka da Bagaruwar Ƙasa da Citta
Zogale,
wata bishiya da ake shukawa ko dasawa a gida ko a gona, wadda ake tsirkar
ganyenta ana dafawa ko a kwaɗanta a ci ko a yi dambu ko fate-fate ko a yi miya da shi,
(CNHN, 2006, sh. 494). Kuka wata irin
bishiya ƙatuwa wadda ake miya da ganyenta, ake kuma tukka igiya da
ɓawonta kuma ake yin
kwalaba da nono da ‘ya’yanta; ƙwami ganyen wannan bishiya, CNHN,
(2006, sh. 252). Bagaruwar ƙasa, wani tsiro da
ake haɗa magunguna da shi, CNHN,
(2006, sh. 28). Citta, wani irin tsiro mai ‘ya’ya mai yaji; watau
citta mai yatsu, wadda ake samun ‘ya’yanta cikin kwanso, CNHN,
(2006, sh. 78). Dakakken ganyen zogale cokali biyar (5), dakakken
garin kuka cokali biyu (2) da dakakken bagaruwar ƙasa cokali huɗu (4), da dakakken
garin citta rabin cokali (1\2) sai a haɗa su guri guda sai ake zuba ƙaramin cokali guda
biyu (2) a kunu safe da yamma, kar a yi amfani da ruwan ɗumi ko shayi. Za a
samu waraka da ikon Allah.
3.8
Ganyen Garahuni
Ganye
tohon da ke fitowa a jikin reshen bishiya, ya kan zama mai faɗi ko siriri, CNHN,
(2006, sh. 157). Garahuni, wani irin tsiro mai yaɗo ya hau danga; ana
yin fate-fate da shi kuma yana maganin Ciwon ciki, (CNHN,
2006, sh. 157). A samu ganyen garahuni ɗanye kamar kunnuwansa
guda biyar (5) a wanke shi ya wanku sosai a sai a samu kofin ruwa matsakaici
sai a haɗa shi da wannan
ganyen a dafa shi ya dahu har sai ya canja kala wato ya dahu sosai sai tace ake shan ƙarimin kofi safe da
dare bayan an ci abinci har tsawon sati uku (3) da yardar Allah za a rabu da
hawan jini.
3.9
Kanya da Soɓorodo
Kanya,
wata irin bishiya mai ‘ya’ya masu zaƙi da kae sha, (CNHN,
2006, sh. 232). Soɓorodo, ɓawon kwanson yakuwa, barewa ko karasu ko zoɓorodo, CNHN,
(2006, sh. 397). A samu kanya a wanke ta in ta wanku sai a shanya ta
a inuwa in ta bushe sai a daka ta ko a niƙa ta sai a tankaɗe ta a ware gari da
tsaki, da garin za ake amfani da shi, sai a samu soɓorodo a jiƙa shi in ya juƙu sai a tace shi, a
samu kofi ɗaya na soɓorodo da rabin
cokalin garin kanya a kaɗa a sha kofi ɗaya (1) da safe ɗaya da yamma tsawon
kwana biyar (5) za a samu sauƙi da yaddar Allah.
3.10
Baƙin
Algahrib, Dogon Yaro, Zoɓarodo
Ja, Tagargade, Tafarnuwa da Kanufari
Algarif,
waɗansu irin ƙwayoyi masu launin ja
ko baƙi dunƙule wari ɗaya ko tsabarsu da
aka fi samu a wurin ‘yan koli ko masu sai da kayan yaji, ko ‘yan masu ganye;
ana magunguna da yawa da shi, (CNHN, 2006, sh. 12).
A samu garin baƙin algahrib kofi ɗaya, garin dogon yaro kofi ɗaya, garin zoɓorodo rabin kofi,
garin tagargade rabin kofi, garin tafarnuwa rabin kofi, garin kanumfari babban
cokali biyu. Idan an tabatar da an sami dukkan waɗannan abubuwa, sai a haɗa su waje guda a cakuɗa su, su haɗu sosai. Sai a zuba
su a mazubi mai tsabta (an fi son kwalba) a ajiye a wuri mai tsabta kuma mara
zafi ko laima, kuma babu hasken rana. Ana ɗiban haɗaɗɗen magani cikin ƙaramin cokali a zuba
ba tafashashshen ruwa kofi guda, a rufe shi ruf a bar shi har zuwz minti sha
biyar (15) sannan a tace shi a zuba zuma babban cokali biyu (2) a sha. Za a yi
haka ne sau biyu (2) kullum, safe da yamma, har zuwa wata guda. Ana shan maganin,
ana kuma auna jinin mutum. (Kibiya, 1990, sh. 13).
3.11 Aduwa
A samu ɓawon ƙwallon aduwa ake
samowa bayan an ɓanɓare ɓawon daga jikin
aduwar, sai a dake shi ya zamo gari a riƙa yin turare da shi.
(Kura; 2011, sh. 123).
3.12
Kabewa da Kurna
Kabewa,
wani irin tsiro mai yaɗo da ‘ya’ya
manya-manya da ake miyar taushe da su. CNHN, (2006, sh. 221).
A haɗa garin ‘ya’yan
Kabewa da na kurna a daka su zama gari, sai a haɗa a gauraya su. Sai a riƙa ɗiban ƙaramin cokali na
garin maganin a haɗa shi da ruwan madara
rabin kofi a riƙa sha, safe da yamma, har tsawon kwana bakwai. Haka kuma
za a iya shan maganin da ruwan zuma cokali bibbiyu sau uku (3) a kullum.
(Kachako, 2006, sh. 17).
3.13
Lemon Tsami da Tafarnuwa
Lemon
Tsami. Wata irin itaciya mai ƙaya wandda wani nau’inta yana da
‘ya’ya masu tsami wani kuma zaƙi, CNHN,
(2006, sh. 305). Tafarnuwa wata aba ƙarama dangin mabunƙasa-ƙasa mai kama da
albasa mai wari, wadda ake sawa a abinci ko a haɗiya don maganin sanyi, musamman mura,
Larabawa suna amfani da ita a wajen toye-toye kamar yadda ake yi da albasa, CNHN,
(2006, sh. 41). A sami lemon tsami da tafarnuwa. A yayyanka
tafarnuwar kamar cikin tafin hannu biyu sai a zuba a cikin kwalba mai kyau, sai
kuma a matse lemon tsamin ruwan za a zuba a cikin kwalbar har sai an cika ta.
Sai a shan ya kwalbar a cikin rana (daga hantsi zuwa rana tsaka) har tsawon
kwanaki biyu (2). Da sassafe a ɗibi cikin cokali biyu (2) a sha, kafin Karin kumullo. A
ci gaba da yin haka sai har an warke. (Jinju, 1990, sh. 33).
3.14
Zoɓarodo
Soɓorodo, ɓawon kwanson yakuwa,
ko zoɓorodo, CNHN,
(2006, sh. 397). Za a sami jan zoɓarodo a shanya ya bushe sosai, sai a jiƙa a ruwa. Idan ya juƙu launinsa zai zama
ja kuma ɗanɗanonsa zai zama mai
tsami, sai a dinga sha na tsawonwani lokaci. (Mahmud, 1990, sh. 18).
3.15
Gwanda da Mangoro da Goba
Ganye
tohon da ke fitowa a jikin reshen bishiya, ya kan zama mai faɗi ko siriri, CNHN,
(2006, sh. 157). Gwanda wata irin bishiya doguwa mai ganye kamar na
zurman, tana yin ‘ya’yan da suka yi kusan girman Kabewa, masu zaƙi da ake sha, CNHN,
(2006, sh. 182). Goba, wata irin itaciya wadda ake cin ‘ya’yanta
masu zaƙi, gwaba ko gwaiba, CNHN,
(2006, sh. 169). Waɗannan ganyayyaki in aka haɗa su aka dafa ana sha yana maganin
Hawan Jini, Ciwon Sukari, Gyambon Ciki (Ulcer) da Zazzaɓin (Typod) da wasu
cututtuka da suke damun jiki, da yaddar Allah.
3.16
Kwakwa
Kwakwa
wata irin itaciya dangin dibino wadda aka fi samu a kurmi; tana da ‘ya’ya
manya, waɗanda ake fasawa a ci,
‘ya’yan kwakwa cikinsa fari, mai tauri-tauri, wanda ake ci, ko a yi wani abu da
ake ci, CNHN, (2006, sh. 261). A samu ruwan
kwakwa ake sha da sassafe kafin a ci komai ba maganar sati ko sati biyu a dinga
amfani da shi tsawon lokaci, yana magungunan ciwo ko cututtuka kamar haka:
Hawan Jini, Ciwon Daji na Cikin Jini, Yawan Futa Fitsari, Ciwon Gaɓoɓin Jiki, Ciwon
Sukari, Tsakuwar Ƙoda, Matsalar Ƙiba ko Timbi, duk
masu waɗannan matsaloli su
lazamci shan ruwan kwakwa da safe kafi Karin kumullo da Izinin Allah za a samu
waraka.
3.17
Ɓawon
Kanya da Baƙin
Soɓarodo
Kanya,
wata irin bishiya mai ‘ya’ya masu zaƙi da kae sha, CNHN,
(2006, sh. 232). Soɓorodo, ɓawon kwanson yakuwa, barewa ko karasu ko zoɓorodo, CNHN,
(2006, sh. 397). A samu ɓawon kanya a daka shi ya daku a tankaɗe shi, sai kuma a
samu baƙin soɓorodo a dafa shi ya dahu, sai a ɗebi kofi ɗaya (1) na dafaffen
soɓarodo da cokali ɗaya (1) na dakakken
garin ɓawon kanya a haɗa a gauraya a ke sha
safe da yamma, za a ga tasirin maganin ga mai fama da Hawan jini. Indan kuma
ulsa ce sai a gauraya dakakken garin kanya da zuma ake sha cokali ɗaya da safe ɗaya da rana ɗaya da yamma.
3.18
Kukkuki
A nemi
kukkuki ƙosasshe a dafa, a sha, a yi wanka yana maganin hawan
jini. A wata hanyar, a nemi sassaƙen ban kukkuki a jiƙa a ruwa, in ya kwana
sai a yi kunu da ruwan nasa a riƙa sha sau biyu (2) a
rana. (Wamba, 2012).
3.19
Dabino
Dibino,
wata irin doguwar bishiya mai mai kama da giginya mai ‘ya’ya ƙanana masu zaƙi da kwallo a ciki, CNHN,
(2006, sh. 22). A nemi dabino wanda bai bushe ba, a ci ƙwara goma (10) da
safe, goma (10) da yamma na tsawon kwana biyu (2), yana saurin saukar da hawan
jini, ko kuma a nemi dabino ƙwara ko kwaya bakwai (7) sai a sanya
zuma wadda ba ta da haɗi kamar cokali biyu
(2) a sha tun da safe kafin a ci abinci (Zauro, 2019).
3.20
Ayaba da Zuma
Ayaba
wani irin ice mai falafalan ganye wanda ya fi yi a wuri mai laima, ‘ya’yansa
yawanci bayansu kore ne kafin su nuna, amma sukan zama rawaya-rawaya, idan sun
nuna; akan ɓare ɓawonsu kafin a ci, CNHN,
(2006, sh. 23). Zuma Wani ƙwaro dangin ƙuad sai dai ya fi ƙuad girma, launin
ikinsa fatsi-fatsi; yana fitar da wani ruwa mai zaƙin gaske da ake sha,
kuma yana da ƙari da yake harbi da shi, zaƙi da wannan ke
samarwa, CNHN, (2006, sh. 496). A nemi ayaba
nunanna a samu zuma mai kyau wato mara haɗi a haɗe su waje ɗaya a kaɗe, a sha tun da safe kafin a yi karin kumullo
da kuma da dare bayan an ɗauki lokaci da cin
abinci, har kwanaki bakwai (7).
3.21 Albasa da Zuma
A samo albasa a
markaɗe ta a (blander) ko wani
abu bayan an markaɗe sai a hada da
zuma ana sha kullum safe da yamma.
3.22
Leman Tsami
A samu leman
tsami a hada shi da ruwa mai ɗumi rabin kofi
ana yin (juice) wato ana malkaɗa su ana sha
sau uku (3) a rana.
3.23
Zuma
A samu zuma mai
kyau ana shan babban cokali 1 ko 2 safe da yamma kar a yi da zuma mara kyau don
ta kan haifar da wata cuta da sauran wasu matsaloli na daban.
3.24 Gwanda
A samu gwanda
ana sha safe da yamma amma in an sha kada aci komai sai bayan awa biyu (2)
tsawon sati uku.
3.25
Tafarnuwa da Man Kwakwa
A samo
tafarnuwa mai yawa a daka ta a san ya ta a man kwakwa a rufe a ajiye shi cikin
rana na kwana arba’in (40) bayan kwana arba’in (40) sai a ɗauko a juya ana shan babban cokali duk rana,
har sati biyu.
3.26 Kankana da Karas
A samo kankana da karas a haɗa su a markaɗe su wuri guda
a (blander) ko wani abu ana sha safe da yamma in an so za a iya saka zuma a
ciki, har sai an samu waraka.
3.27 Ganyen Na'a -Na'a
A samo ganyen shayin na'a -na'a a dafa shi idan ya dahu ya fara
kamshi sai a sauke a tsiyayi rabin kofi a haɗa da zuma
mai kyau babban cokali 2 da ruwan kahl fari karamin cokali a haɗe su guri
guda ana sha kullum da safiya.
3.28 Ƙwan
Sallawa
A samo ƙwan salwa guda ɗari biyu da talatin da bakwai 237 ana shan
guda uku (3) kullum ga mai shekara 3 zuwa 6 mai shekara 6 zuwa10 kuma sai ya
rika shan guda 3 daga ranar farko zuwa rana na uku daga rana na hudu kuma sai a
rika shan guda 4 ga mai shekaru sama da haka kuma sai ya sha guda uku (3) daga
ranar farko zuwa rana ta uku daga rana ta hudu kuma sai ya rika shan biyar (5)
ko shida (6).
3.29 Irin Kankana
A samo
irin kankana a shanya in ya bushe sai a dafa ruwa kofi daya a zuba a ciki a bar
shi har na tsawon awa daya sannan a sha cokali hudu a rana, zuwa sati uku.
3.30 Attaruhu
A samo attaruhu masu zuwa dogaye koraye ana dafa abinci da shi ko
a rinka yin salad da shi safe da yamma, har sai an samu waraka.
3.31
Man Zaitun
A samo man zaitun ana dafa abinci da shi safe da yamma a rika shan
cokali ɗaya safe da yamma, a ɗauki
tsawan lokaci ana yin haka, da yaddar Allah za a samu waraka.
3.32
Habba da Zaitun da Zuma
A samo garin habbatus sauda'a da zaitun da zuma a hada da ruwan
sama ko na zamzam ana sha safe da yamma, da yaddar Allah za a samu waraka.
3.33
Ganyen Goba da Soɓorodo
A sami
ganyen goba ɗanye a wanke a kirɓa shi in ya kirɓu sai a samo soɓorodo a haɗa guri ɗaya a dafa su in sun
dahu sai ake sha sau biyu (2) a wuni wato safe da yamma tsawon sati uku da
yaddar Allah za a samu sauƙi, wannan mujarrabi ne.
3.34
Lalle da Zuma
A samu
lalle mai kyau da zuma mai kyau mara gauraye da sukari a haɗa su guri ɗaya a dafa ake sha
sau biyu (2) a rana tsawon sati biyu (2) yana maganin hawan jini da bugun
zuciya sosai don an jarraba anga fa’idar hakan.
3.35
Lalle da Man Lalle
A samu
lalle da man lalle a kwaɓa su wurin ɗaya a cakuɗa sosai ake shafawa
inda mai ciwon hawan jini ya samu shanyewar ɓangaran jiki har sai ya samu sauƙi.
3.36
Ganyen Maskuret (Masƙuared)
Ganyen Masfirin yana
nan kamar ganyen mangoro zaka gan shi a gidajen attajira suna adon gida da shi
yana da tsayi sosai. Bayan maganin hawan jini yana maganin ciwon sukari. A samu
ganyen Masfirin guda ishirin (20) a dafa da ruwan zafi ya dahu sosai a sha sau
uku (3) a rana wato safe, rana da yamma na tsawon kwana uku (3) da yaddar Allah
duk yadda jini ya hau zai sauƙa. Ganyen Masfirin yana nan kamar
ganyen mangoro zaka gan shi a gidajen attajira suna adon gida da shi yana da
tsayi sosai. Bayan maganin hawan jini yana maganin ciwon sukari.
3.37
Ganyen Zogale, Citta, Tafarnuwa, Habba Da Kurkur
A samu
ganyen zogale dakakke rabin gongwanin madara, citta rabin gongwanin madara,
tafarnuwa rabin gongwanin madara, habba rabin gongwanin madara, da kurkur rabin
gongwanin madara a haɗa su guri guda a
gauraya, in akwai koren ganyen shayi a haɗa da shi, ake sha ƙaramin cokali safe da
rana da kuma yamma wato sau uku a wini (3) da tafashenshen ruwan zafi, yana
maganin ciwon hawan jini, ciwon sukari, zazzaɓi, matsalar ido, ulsa, da duk wata
cutar da take cikin jini tana magance su da yardar Allah.
3.38 Ganyen Mangoro da Ganyen Maskurin (Masƙuared)
A samu
ganyen mangoro guda ishirin (20) da na maskurin guda ishirin (20) a wanke da
ruwa mai kyau a haɗa su huri guda a
tafasa in ya huce ake sha safe da yamma kafin a yi karya da safe kofin shayi
matsakaici da yaddar Allah hawan jini da ciwon sukari za a samu waraka,
4.0 Kammalawa
Kashi casa’in da biyar
na hawan jini da yake addabar al’umma gado ne. Idan ɗaya daga cikin mahaifanka ko kuma ɗan uwanka shaƙiƙi yana da hawan jini,
to akwai yiwuwar kai ma za ka iya kamuwa da hawan jini, amma bai zama wajibi
ba. Wannan
maƙala
tana magana ne dangane da magungunan ciwon hawan jini a mahangar al’adar
Hausawa, da farko an yi bayani ne kan ma’anar magani daga bakin
masana da manazarta da suka tofa albarkacin bakinsu ko kuma fashin baƙi dangane da ma’anar
magani a tasu fahimmatar, da kawo magungunan hawan jini a tunani ko kimiyyar
Bahaushe, abubuwan da suka haɗa da itatuwa da tsirrai da
ganyayyaki da
kayan marmari da Hausawa suke amfani da su yau da kullum kuma suke
kewaye da su, waɗanda suke mutuƙar tasiri dangane da
ciwon hawan jini.
Manazarta
Ahmad, A. (1984). Cututtukan
Ciki Da Magungunansu. ƊKundin Digirin Farkoɗ. Sashen
Koyar Da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Adamu, M.T. (1983). Asalin Tsubbu Yaɗuwarsa Da Tasirinsa A Ƙasar Hausa. ƊKundin Digirin Farkoɗ. Sashen
Koyar Da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Alhasan, H. Da Wasu, (1982). Zaman Hausawa 2. Islamic Publishers Bureau.
Bunza, A. M. (1990). Hayaƙi Fid Da na
Kogo: Nazarin Siddabaru da Sihirin Hausawa. ƊKundin Digiri na Biyuɗ. Sashen
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano
Bunza, A. M. (1995). Magungunan Hausa A Rubuce: Nazarin
Ayyukan Malaman Tsubbu. ƊKundin
Digiri Na Ukuɗ. Sashen
Koyar Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
CNHN, (2006). Ƙamusun Hausa. Ahmadu Bello University Press.
Ingawa, Z.S. (1984). Magungunan Hausa Don Mata, ƊKundin
Digiri Na Farkoɗ. Sashen
Koyar Da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kono.
Kachako, Y. M. (2006). Kabewa da amfaninta ga waraka. M. Arzai
Print Production.
Kibiya, M.K (1993). Ingantattun
Magunguna: Kan Albasa, Leamon Tsami. ƊKundin
Digiri Na ƊayaƊ.Sashe Koyar
Da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Kura, G.Y.M. (2011). Dalilin Samuwar Waɗansu Cututtuka Da Maganinsu A Bahaushiyar
Al’ada. ƊKundin Digiri Na Biyuɗ. Sashen
Koyar Da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Jinju, M.H. (1990). Maganin gargajiya na Afrika tare da mayar da
ƙarfi a kan
nazari itatuwan magani na Hausa. Gaskiya Corpopration.
Sallau, B. A. (2010). Magani a sha a yi wanka a buwaya. M.A.
Njajiu Professional Malali.
Tukur, A. (1988). Nazarin
Cututtukan Da Suka Shafi Fatar Jiki Da Magungunansu A Bahaushiyar Al’ada.ƊKundin Digirin Farkoɗ. Sashen
Koyar Da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Wamba, B. Y. (2012). Dangantakar
Ganye da Rayuwar Hausawa, ƊKundin
Digiri Na Biyuɗ Sashen Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo. Sakkwato.
Zauro Ɗ. A. (2019). Cutar Hawan Jini da Magungunanta a Bahaushiyar
Al’ada. ƊKundin Digiri Na Biyu.ɗ Sashe Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato.
Rataye I Waɗanda Aka Yi Hira Da
Su
|
SUNA |
SHEKARUN HAIHUWA LOKACIN HIRA |
MUHALLIN DA AKA YI HIRA |
ADIRESHIN WAƊANDA
AKA YI HIRA DA SU |
RANAR DA AKA YI HIRA |
|
Dr. Abdussamad Salisu Isma’il Gadon Ƙaya |
35 |
Sharaɗa Phase I Kano Annur Islamic Medicine |
Sharaɗa Phase I Bus Stop Kano |
15th /1/ 2022 |
|
Siba Abubakar |
56 |
Ƙofar Halluru Bakin Masallaci Gashua |
Ƙofar Halluru Bakin Masallacin Jimma’a Na Izala Gashua |
22nd /9/ 2021 |
|
Ibrahim Isma’il Maijalalaini |
40 |
Ƙofar Ruwa Tashar Kuka Kano |
Maijalalaini Islamic Medicine Store |
15th /1/ 2022 |
|
Dr. Isiyaka Nuhu Wudil |
44 |
Wudil Jahar Kano Gidan Sarkin Ruwa |
Wudil Jahar Kano Gidan Sarkin Ruwa |
25/11/2021 |
|
Malam Isa Shu’aibu |
48 |
Nakasarin Barebari Jahar Sokoto |
Nakasarin Barebari Jahar Sokoto |
28/1/2022 |
|
Dr. Ibrahim Hassan Funtua |
55 |
Funtua Jahar Katsina |
Funtua Jahar Katsina |
29th/1/2022 |
|
Dr. Sharu Uba Kano |
68 |
Hotoro ‘Yan Tifa Kano |
Hotoro ‘Yan Tifa Kano |
16th/1/2022 |
|
Malam Isiya Idriss Gololo |
46 |
Bakin Kasuwa Gololo Karamar Hukumar Gamawa
Jahar Bauchi |
Bakin Kasuwa Gololo Karamar Hukumar Gamawa
Jahar Bauchi |
20th/2/2022 |
|
Alh. Mansur Musa Daura |
62 |
Bakin Round About Da ke Cikin Garin Daura,
Jahar Katsina |
Bakin Round About Da ke Cikin Garin Daura,
Jahar Katsina |
17th/12/2021 |
|
Muhammadu Gumel Mai Magani |
61 |
Bakin Tasha Gumel |
Bakin Tasha Gumel |
22/9/2022 |
|
Magaji Sadauki
|
58 |
Primary Health Care Gashua |
Ministry of Finance Damaturu, Jahar Yobe |
31st/12/2022
|
|
Dr. Adamu |
46 |
AYAJI Medical & Diagnostic Center
Gashua, Bade LGA |
Director AYAJI Medical & Diagnostic
Center Gashua, Bade LGA |
2/1/2023 |
|
IsaShu’aibu |
42 |
Sokoto |
Sokoto |
28th/1/2022). |
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.