Citation: Abba, S. A. and Ata, M. I. (2025). “Kurakuran Tsarin Sauti a Harshen Wasu Hausawa Masu Raunin Ƙwaƙwalwa.” in Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol. 03, No. 02, Pp. 58– 63. www.doi.org/10.36349/djhs.2025.v03i02.007.
KURAKURAN TSARIN
SAUTI A HARSHEN WASU HAUSAWA MASU RAUNIN ƘWAƘWALWA
Na
Abba, Sagir
Abubakar
Sashen Koyar da
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Jihar Nasarawa, Keffi, Nasarawa
Da
Maryam Ibrahim Ata
Sashen Koyar da
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Northwest, Kano
Tsakure:
Wannan takarda ta yi nazarin
kurakuran tsarin sautin yankin Hausawa guda biyu (2) masu rauni a ɓagaren Buroka daga Asibitin
Koyarwa na Malam Aminu Kano. An tattara kalamansu ne ta hanyar ɗauka a rikoda, inda daga
bisani aka saurara domin gano kurakuran. An yi amfani da binciken siffantawa
wajen tsattsefe bayanan da aka tattara. Haka kuma, an yi amfani da hotunan
dabbobin gida da sassan jiki da kuma ayyukan yau da kullum wajen tattara bayanan
marasa lafiyar. Hakazalika, an yi amfani da ƙididdigar lissafi domin gano sautin da
kurakuran suka fi shafa da kuma muhallin kalmar da hakan ya fi faruwa. Binciken
ya gano cewa, kurakuran da suka fi yi a matakin tsarin sautin yanki sun haɗa da mayewa da shafewa. Har
ila yau, binciken ya gano marasa lafiyar sun fi mayewa, yayin da hakan ke
faruwa a farkon kalma da ƙarshen kalma. Haka kuma sautin da abin ya fi shafa shi ne
sautin baƙi.
Sautukan da abin ya fi shafa su ne tsayau. Muƙalar tana ba da shawara ga masu jinyar
harshe da su su lura da sautukan da aka fi mayewa ko shafewa da kuma
siffofinsu. Domin hakan zai taimaka matuƙa gaya wajen farfaɗo musu da harshensu.
Muhimman Kalmomi: Raunin ƙwaƙwalwa;
Ɓangaren
buroka, Kurakurai; Tsarin Sauti
Gabatarwa
Amfani da furuci
wajen sadarwa ya keɓanta ne ga ɗan-adam. Don haka, duk lokacin da harshe ya sami tangarɗa ko lahani, ba ƙaramin
tasiri yake yi ba a kan mutumin da ya gamu da wannan matsala da kuma iyalansa. Ɗaya daga cikin abubuwan da suke
tagayyara mutum shi ne raunin ƙwaƙwalwa.
Raunin ƙwaƙwalwa shi ne samun rauni a ɓangaren
da yake da ruwa da tsaki da harshe ba ƙwaƙwalwar gaba ɗaya ba. Ma’ana wannan rauni na taƙaita ne ga cibiyar harshe ta ƙwaƙwalwa, wadda aka yi ittifaƙin tana ɓangaren hagu na ƙwaƙwalwa (Awoniyi, 2009). Wannan matsala tana faruwa
rana-tsaka, inda take shafar ƙwarewar
fahimtar furuci da kuma aiwatar da shi da karatu da kuma rubutu (Mikola, 2010).
Raunin ƙwaƙwalwa kan shafi ɓangren Buroka, wanda aka yi
ittifaƙi shi ne
cibiyar autar da furuci ta ƙwaƙwalwa. Alamomin masu rauni a ɓangaren Buroka sun haɗa da kasa bayani da motsa gaɓoɓin furuci, al’amarin da yake
shafar ƙwarewar
furuci (Wardhough, 1993). Masu matsalar suna siffantuwa da gajeriyar magana mai
ma’ana, sannan kuma furucinsu yana kama da na yara (Steinberg, 1993).
Don haka, manufar
wannan bincike ita ce gano sautukan da masu wannan larura suke kasa furtawa da
nufin ba da shawarwari a kan yadda za a farfaɗo
musu da harshensu.
Dalilin Bincike
Bincike a kan
Hausawa masu raunin ƙwaƙwalwa sakamakon shanyewar wani ɓarin jiki bai samu kulawar da ta dace ba, duk kuwa da yawan
masu wannan larura a cikin al’ummar Hausawa. Hakan na haifar da tsaiko wajen
warkewar masu wannan larura, saboda an taƙaita
kulawa da su da farfaɗo musu da harshensu ga jami’an
lafiya.
Muhimmancin
Bincike
Duba matsalar masu
raunin ƙwaƙwalwa ta mahangar ilimin harshe
zai taimaka matuƙa gaya
wajen ƙara
fahimtar sassan ƙwaƙwalwa da suke da ruwa da tsaki
da harshe da sanin irin kurakuran harshen da masu wannan larura suke yi da kuma
lalubo hanyoyin da za a farfaɗo masu da harshensu.
Bitar Ayyukan
da Suka Gabata
Masana da dama sun
yi taƙaddama a kan bambancin da ke
tsakanin kurakuran furuci da kuma na
tsarin sauti duk da cewa ana iya
danganta kurakuran ne ga raunin ƙwaƙawalwa mabambanta. Wasu suna
ganin bambancin da ke tsakanin kurakuran tsarin sauti da na furuci ya dogara ne
a kan bambanci da ke tsakanin matakan aiwatar da furucin sautin nan guda biyu.
A akasarin ra’o’in sarrafa furuci sun yi iƙirarin
wanzuwar matakin farko na sarrafa furuci, wanda yake tabbatar da zaɓar sigar sautin kalma da kuma tsara yadda za a gudanar da
furucinsa. Wannan shi ne matakin tsarin sauti. A mataki na gaba wato matakin
furuci ake fayyace yadda za a sarrafa furuci da kuma kula da yadda za a gudanar
da shi. Don haka, wasu suna ganin kurakuran furuci a matsayin yin furuci ba
daidai ba. A ɗaya ɓangaren kuma wasu suna kallon kurakuran furuci da baddala
furuci (Brown, 1975, 1972; Dell da wasu., 2014). Luria (1976) yana ganin cewa
kurakuran tsarin sauti suna aukuwa ne a sakamakon ɗimuwa a yayin furucin ƙwayar
sauti, don haka kamata ya yi a kira su da kurakuran furuci.
Wannan ya ƙunshi furta ƙwayar sauti ba daidai ba, amma
duk da haka ana iya ganewa (Ardila, 2014). Marasa lafiya da dama sukan yi
kurakuran furuci a sakamakon kasa sarrafa furuci, duk da cewa ragowar matakan
zaƙulo kalma sun cika (Goodglass da Wingfield, 1997). Ash
da wasu (2006) sun bayyana kurakuran furuci ne da furta sautin da ke iya haifar
da samuwar kalmar da ta saɓa wa tsarin sautin mai magana.
Haka kuma irin wannan kuskure na haifar da furta sautin da babu shi a harshen.
Wannan al’amari yana faruwa ne sakamakon kasa sarrafa motsin gaɓoɓin furuci.
Baya ga kurakuran
tsarin sauti, ana kiran su da kurakuran ƙwayar
sauti. Waɗannan kurakurai sun ƙunshi maye kalmomi da wasun
kalmomi, waɗanda suke ƙunshe da aƙalla rabin yankuna ko adadin gaɓoɓin kalmar da aka nufa. Hakan na
haifar da kurakurai iri-iri, waɗanda suka haɗa da sauya kalma da wadda take da alaƙa da ita ta fuskar tsarin sauti.
Sauya kalma da wanin kalma da suke da nasaba ta fuskar tsarin sauti da kalmar
da aka nufa (Biram, 2005; Berg, 2006). Wannan yana faruwa ne a dalilan:
tsallake ƙwayoyin
sauti da ƙara ƙwayoyin sauti da baddala ƙwayoyin sauti da kuma sauya ƙwayoyin sauti (Ardila, 2014).
Haka kuma, ana danganta waɗannan kurakurai ga masu rauni a ɓangaren Wanike (Butterworth, 1979). Sai dai kuma wani
bincike da aka gudanar a Jamusanci ya nuna cewa, kashi 30.8% na kurakuran
tsarin sauti suna aukuwa ne a farkon kalma, a kalaman masu rauni a ɓangaren Wanike; sai kuma kashi 22.6% a kalaman masu rauni a ɓangaren Buroka (Berg, 2006).
Har ila yau,
kurakuran tsarin sauti za su iya kasancewa na sahu, inda kalmar da aka sauya da
wadda aka nufa suke da kamanci dangane da yadda ake siganta sautinsu (baba-
> tata) ko na ƙari wanda
ya ƙunshi ƙara yankin da ba shi da nasaba
da kalmar da aka nufa (buhu -> bulhu) ko na mayewa, inda ake maye wata ƙwayar sauti da wata daban (bargo
-> talgo) ko na tsarmi da ake tsarma wani yanki a cikin kalmar da aka nufa
(yaro -> yalro) ko na musayar gurbi, wanda ya ƙunshi musayar muhallin ƙwayoyin
sauti (tsintsiya -> tsitsinya) (Buckingham, 1986; Corina, 2000).
Hanyoyin
Tattara Bayanai
An gudanar da
wannan bincike ne a kan marasa lafiyar da ƙwararren
likitan ƙwaƙwalwa ya tabbatar da sun sami
rauni a ɓangaren Buroka ko Wanike a
sakamakon shanyewar ɓarin jiki. Haka kuma, wannan
bincike ya gudana ne a Asibitin Koyar na Malam Aminu Kano. Dangane da jinsi da
shekaru, binciken ya ƙunshi
maza da mata waɗanda shekarunsu suka fara daga
30-80. An yi amfani da hotunan sassan jiki da hotunan dabbobin gida da kuma
ayyukan yau da kullum wajen tattara bayanan da aka yi amfani da su. Hakazalika,
an yi amfani da rikoda wajen ɗaukar amsoshin marasa lafiyar,
inda daga bisani aka saurara domin fito da kurakuran da suka yi. Har ila yau,
an yi amfani da ƙididdigar
lissafi wajen gano nau’in kurakuran da suka fi yi. Dangane da ɗa’ar bincike, an taƙaita
sunayen marasa lafiyar da aka yi amfani da su.
Tsattsefe
Bayanai
A jadawalin da
suke ƙasa, an taƙaita sunayen marasa lafiyar da
aka yi amfani da su, waɗanda suka haɗa da namiji da mace. Haka kuma, jadawalin ya ƙunshi hannun marasa lafiyar da ɓangaren da suka samu rauni da kuma tsawon lokacin da suka
shafe suna fama da wannan larura.
|
Lamba |
Suna |
Shekara |
Jinsi |
Rauni |
Hannu |
Tsawon Lokaci |
|
1 |
BS |
53 |
Namiji |
Buroka |
Badame |
WT
18 |
|
2 |
SL |
50 |
Mace |
Buroka |
Badamiya |
WT 12 |
Jadawali na 1:
Taƙaitaccen
Bayanin Marasa Lafiya
Daga jadawali na
1, za a ga marasa lafiyar gaba ɗayansu badamai ne, inda
shanyewar ɓarin jikin ta shafi ɓangaren hagu .
|
Kurakurai |
|||||||||||||||||||||
|
|
Mayewa |
Tsarmawa |
Shafewa |
||||||||||||||||||
|
|
Baƙi |
Wasali |
|
Baƙi |
Wasali |
Baƙi |
Wasali |
|
|||||||||||||
|
|
far |
tsa |
ƙar |
Far |
Tsa |
ƙar |
Jim |
far |
tsa |
ƙar |
far |
Tsa |
ƙar |
Jim |
far |
Tsa |
Ƙar |
far |
tsa |
ƙar |
Jim |
|
ada |
7 |
02 |
11 |
01 |
01 |
0 |
22 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
1 |
1 |
1 |
0 |
0 |
0 |
03 |
|
% |
31.8 |
9.09 |
50 |
4.54 |
4.54 |
0 |
100 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
33.33 |
33.33 |
33.33 |
0 |
0 |
0 |
100 |
Jadawali na 2:
Taƙaitaccen
bayanin matakan tsarin masu rauni a ɓangaren
Buroka
Kamar yadda
jadawali na 2 ya nuna, an samu wurare 22 da aka maye sauti. A cikin wannan
adadi, 7 ya shafi baƙi a
farkon kalma, 2 a tsakiyar kalma, yayin da aka samu 11 a ƙarshen kalma. Shi kuwa sautin
wasali an samu 1 a farkon kalma, 1 a tsakiyar kalma, sai dai ba a samu ba a ƙarshen kalma. Dangane da tsarma sauti, ba samu ko guda ba a
sautin baƙi ko
wasali. An samu wure uku da aka shafe sautin baƙi, inda 1 ta faru a farkon kalma, 1 tsakiyar kalma, sai kuma
1 a ƙarshen kalma. Shi kuwa wasali ba
a samu wuri ko da guda ba da aka shafe shi.
Don haka, maye
sautin baƙi ya fi
mamaye kalaman marasa lafiyar, musamman a ƙarshen
kalma (11 a cikin 22). Babban dalilin da ya sa hakan shi ne, masu rauni a ɓangaren Buroka ba sa iya kaiwa ga sautin da suka ƙudiri aniyar furtawa. Don haka,
sai furta makamancin sautin baƙin
da suka nufa da suka yi tarayya ko dai ta fuskar gurbin furuci ko yanayin
furuci. Idan kuwa wasali ne, sai maye shi da wanda bai kai shi wahalar furuci
ba.
Wasali kuwa wuri
biyu kacal aka samu da marasa lafiyar suka maye shi, kasancewar ba shi da
wahalar furuci, domin kuwa matuƙatar
mutum yana iya yin numfashi, to zai iya furta wasali, saboda iska ba ta
fuskantar wata tangarɗa (Jones, 1975).
Shi kuwa tsarma
sauti ba a samu ko ɗaya ba, a cikin kalaman waɗannan marasa lafiyar.
Dangane da shafe
sauti, a nan za a ga abin ya shafi sautin baƙi ne kawai, duk da cewa ba a wani samu da yawa ba. A farkon
kalma an samu ɗaya, haka ma tsakiya da ƙarshen kalma. Furuci aiki ne na
son-rai ko ganin-dama da ke buƙatar
gaɓoɓin
furuci su kasance a wani takamaiman wuri ko motsa su ta wasu fayyatattun
hanyoyi (Jones, 1975). Don haka, kasancewar suna da rauni a maɗiga , wadda aka yi imanin aikinta shi ne aiwatar da furuci.
Saboda haka, wannan aikin son-rai ana wahala wajen farar da shi. Abin da yake
haifar da shafe sauti, musamman a farkon kalma ba zai rasa nasaba ba da ynuƙurin masu rauni lafiyar na farar
da furucin kalma ta ƙarfi,
Sunday (2010) ya kwatanta wannan al’amari da batirin mota. A kalaman masu
lafiya baitirin a cike yake kuma yana aiki sosai. Don haka, babu matsala wajen
tayar da mota da kuma tuƙa
ta. A ɗaya ɓangaren kuwa raunin ƙwaƙwalwar da mara lafiyar suke da
shi, shi yake cinye musu batiri ya sa shi ya yi rauni. Saboda haka, ƙoƙarin yin furuci ta ƙarfi
tamkar tayar da mota ne da batiri mara caji. To haka abun yake musammna a wajen
masu rauni a ɓangaren Buroka, inda a ƙoƙarinsu na yin furuci suke maye baƙi da wanda bai kai shi tsauri ba
ko ma su shafe shi a ƙarshen
kalma ko farko, saboda jijiyoyin da suke kai saƙon bayanan ba su da kuzarin da za su taimaka wa gaɓoɓin furucin da abin ya shafa
kaiwa ƙarshen
kalma ko kuma farar da furuci. Wannan shi ne haƙiƙanin abin
da ya faru a kalaman waɗannan marasa lafiya
|
Baƙi |
Adadi |
% |
|
Tsayau Ra-gare da Ra-kaɗe Ɗan atishawa Kinin wasali Ɗa hanci |
9 7 6 2 1
|
36 28 24 8 4 |
|
Jimilla |
25 |
100 |
Jadawali na 3:
Sautukan da kurakuran masu rauni a ɓangaren Buroka ya fi shafa
Jadawali na 3 ya
nuna a cikin wurare 25 da aka samu kurakurai, 9 daga ciki (36%) sun shafi
sautuka tsayau. Wannan ba zai rasa nasaba ba da kasancewar sautuka tsayau sun
fi kowane sauti wahalar furuci (Abercrombie, 1967). Mafurtan da suke da ruwa da
tsaki da furta sautuka tsayau suna haɗewa ne, sannan sautin ya fita da
sauri, tamkar fitar harsashi.
Haka kuma,
jadawalin ya nuna an samu wurare 7 (28%) da kurakuran suka shafi ra-gare da
ra-kaɗe. A yayin furta waɗannan sauti, harshen yana garawa ko kaɗawa ya riƙa
taɓa mafurta maras motsi. Wannan
garawar ko kaɗawar takan yi wa masu rauni a ɓangaren Buroka wahala, lamarin da ke haifar da mayewa ko ma
shafewa.
Hakazalika,
jadawalin ya nuna an samu wurare 6 (24%) lamarin ya safi sautuka ‘yan atishawa.
A yayin furta sautuka ‘yan atishawa, mafurta mai motsi da maras motsi sukan
toshe hanyar isk na ɗan lokaci, inda ake jin zuwa
maimakon ƙara
(Sani, 1999). Wannan rage ƙarfin
iskar zai iya kasancewa shi ne yake sabbaba maye su ko shafe su.
Kinin wasali /j/
na cikin sautukan da kurakuran yanki suka shafa, inda aka samu wurare 2 (8%).
Kinin wasali sautuka da suke da sauƙin
furuci tamkar wasula, amma duk da haka masu rauni a ɓangaren Buroka kan maye su ko shafe su.
Sautuka na ƙarshe a jadawali a 3 su ne ‘yan
hanci. A yayin furta sautuka ‘yan hanci, mafurta mai motsi da maras motsi sukan
rage hanyar iska, inda take karkatawa ta fita ta hanci, Duk da cewa sautuka
‘yan hanci ba sa buƙatar wani
yunƙuri wajen furucinsa, amma duk da
haka masu rauni a ɓangaren Buroka suka maye su ko
shafe su.
Shawarwari
Ɗaya daga cikin kurakuran da
sakamakon wannan bincike ya gano shi ne mayewa da shafe sauti. Don haka, ya
kamata masu jinyar harshe su lura da sautukan da aka fi mayewa ko shafewa da
kuma siffofinsu. Domin cimma nasara wajen farfaɗo
da harshen masu rauni a ɓangren Buroka, ya kamata a yi
amfani da tsarin sautin marasa lafiyar kafin su samu raunin ƙwaƙwalwa wajen kimanta furucinsu. Wannan zai taimaka wajen gane
gwajin da za a yi musu. Domin kuwa idan aka yi amfani tsarin sauti daban, bai
zama dole ba kwalliya ta biya kuɗin sabulu wajen farfaɗo da harshen marasa lafiyar.
Kammalawa
Daga bayanan da
suka gabata, kurakuran tsarin sautin masu rauni a ɓangaren Buroka ya fi shafar sautin baƙi abin ya fi shafa a kan sautin
wasali. Wannan ba zai rasa nasaba ba da irin yunƙurin da ake buƙata
wajen furta sautin baƙi,
inda ake maye shi ko shafe shi fite da wasali. Maye sauti ta fi faruwa a ƙarshe da farkon kalma a kan
tsakiyar kalma.
Sakamakon binciken
ya gano cewa, kurakuran da suka fi yi a matakin tsarin sautin yanki sun haɗa da mayewa da shafewa. Har ila yau, binciken ya gano marasa
lafiyar sun fi maye sauti a farkon kalma da ƙarshen kalma. Haka kuma sautin da abin ya fi shafa shi ne
sautin baƙi.
Hakazalika, sautukan da abin ya fi shafa su ne tsayau.
Manzarta
Abba, S.A (2024). Rauni a
Qwaqwalwa: Nazari a kan Matsalar Kasa Zaqulo Kalma, Nasara Journal of
Humanities, Vol, 12, Number 1, 2024
Abba, S.A (2023). Kurakuran
Harshe: Nazari a kan Kalaman Wasu Hausawa Masu Rauni a Qwaqwalwa. Unpublished
PhD thesis, Department of Nigerian
Abercrombie, D. (1967). Elements
of general phonetics. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Ardila, A. (2014). Aphasia
Handbook. Florida International University
Awoniyi, F.E. (2009). Variations
in aphasic language behaviours, (a case study of a Yoruba stroke patient)
Unpublished PhD thesis, Department of Linguistics and African languages,
University of Ibadan, Nigeria.
Berg, T. (2006). A structural
account of phonological paraphasias. Brain and Language, 96 (3): 331–56.
Biran, M. & Friedmann, N.
(2005). From phonological paraphasias to the structure of the phonological
output lexicon. Language and Cognitive Processes. 20 (4), 589–616
Brown, J. M. (1975). The problem
of repetition: A case study of conduction aphasia and the ‘isolation’ syndrome.
Cortex, 11, 37–52
Buckingham, H.W. (1986). The
scan-copier mechanism and the positional level of language production: Evidence
from phonemic paraphasia. Cognitive Science. 10 (2), 195–217.
Burke, D., MacKay, D., Worthley,
J. & Wade, E. (1991). On the tip of the tongue: What causes word finding
problems in young and older adults? Journal of Memory and Language 30, 542-579.
Butterworth, B. (1979).
Hesitation and the Production of Verbal Paraphasias and Neologisms in Jargon
Aphasia. Brain and Language 8, 133-161
Corina, D. (2000). Some
observations regarding paraphasia in American Sign Language. In Emmorey, K.
& Lane, H. (eds.) The signs of language revisited: An anthology to honor
Ursula Bellugi and Edward Klima (493-507) Lawrence Erlbaum Associates.
Crystal, D. (1987). The
Cambridge encyclopedia of language. Cambridge: Cambridge University Press
Dell, G. S. (2014). Phonemes and
production. Lang. Cogn. Process. 29, 30–32. https://doi:1080/01690965.2013.851795
Dell, G.S. Schwartz, M.F.,
Martin, N., Saffran, E.M. & Gagnon, D.A. (1997). Lexical access in aphasic
an nonaphasic speakers. Psychological Review, 104, 801-808
Goodglass, H. & Wingfield,
A. (1997). Anomia: Neuroanatomical and cognitive correlates. Elsevier Science
Jones, D. (1975). An outline of
English phonetics. Cambridge University Press
Luria, A. R. (1976). Basic
problems of neurolinguistics.The Hague
Mikola J.Y. (2010).
Communicative Competence in person with aphasia: The impact of executive
function. Unpublished Ph.D Thesis Wayne State University Mouton.
Sani, M.A.Z. (1999). Tsarin
sauti da nahawun Hausa. University Press
Steinberg, D.D. (1993). An
introduction to Psycholinguistics. Longman,
Sunday, A. B (2013). The
segmental of Bilingual Nigerian Adult Broca’s Aphasic. International Journal of
Applied Linguistics & English Literature,. 2 2.
Sunday A.B. (2010) The
suprasegmentals of bilingual Nigerian adult Aphasics. SKASE Journal of
Theoretical
Wardhaugh, R. (1993).
Investigating Language: Central problems in Linguistics. Blackwell publishers
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.