Hausa a Potiskum: Nazari Ta Fuskar Kirar Kalma

Citation: Abubakar, I.. (2025). “Hausa a Potiskum: Nazari ta Fuskar Kirar Kalma.” in Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol. 03, No. 02, Pp. 64 – 71. www.doi.org/10.36349/djhs.2025.v03i02.008.

HAUSA A POTISKUM: NAZARI TA FUSKAR KIRAR KALMA

Na

Ishaku Abubakar
Department of Hausa,
Umar Suleiman College of Education Gashu’a, Yobe State

Tsakure:

Kamar yadda taken yan nuna “Hausa a Potiskum: Nazari ta fuskar kimiyyar harshe” takarda ta bayyana yadda al’ummoin Potiskum suke tasrifin kalmomin Hausa. Sannan, takarda ta yi amfani da tattaunawa/hira da lurar gani da ido da yanar-gizo da rubutattun bayanai a matsayin hanyoyin tattara bayanai. Baya ga haka, ta yi amfani da Aronoff, M. (1976) Ra’in Gina Kalma daga Kalma (Word Based Theory). Sakamakon bincike ya nuna al’ummomin Potiskum suna amfani da shafe sauti da ɗafa goshi da ɗafa ciki da ɗafa ƙeya a matsayin hanoyin ginin kalma. 

Gabatarwa

Potiskum gari ne kuma xaya daga cikin qananan hukumomi goma sha bakwai na Jihar Yobe, sauransu sun haxa da Bade, Bursali da Fune da Fika da Karasuwa da Nguru da Gaidam da Gujba da Jakusko da Tarmuwa da Yunusari da Yusufari da Machina da sauransu. Baya ga haka, Potiskum gari ne da yake da ximbin tarihi na makarantu, malamai, kasuwanci na amfanin gona da dabbobi, sana’o’i kamar noma da qira kamar faifan settelite da bodin trailer da sauransu kana yana qumshe da harsuna kamar Ngizimawa, Karai-Karai, Bolewa da ma sauran qabilu mazauna garin kamar Ngamawa da Inyamurai, Yarabawa, Hausawa, Baburawa, Kilba, Jukun da sauransu. Haka nan, sanannen abu ne cewa duk lokacin da harshe ya bar gida ko qasarsa, sai ya samu sauye-sauye. Saboda haka, harshen Hausa a Potiskum bai zamo bare ba.  Gusau (2008: Sh. 1-45) ya bayyana cewa “ƙasar Hausa ta ƙunshi garuruwa manya da ƙanana da Hausawa suke zama wanda shi ne ya kasance farfajiyarsu. Daga ciki akwai Kano da Sakkwato da Gobir da Zamafara da Katsina da sauransu. Ajayi da Crowder (1971:Sh.15) sun ƙara da cewa “ƙabilu da suke makwabtaka da ƙasar Hausa sun haxa da Bere-bari, Jukun, Angas, Gwari, Nupe, Basa, Borgu, Garama, Zarma, Adarawa da sauransu”. NNPC (1979) ta nuna cewa ƙasar Hausa ta ƙunshi Sakkwato da Zamfara da Katsina da makamantasu, sannan maƙwabta sun haxa da Nupe da Borgu da Garaama da Adarawa da sauransu (Abubakar, 2024).

Masana da manazarta sun yi rubuce-rubuce da nazarce-nazarce da dama a kan ƙirar kalma wanda kowa da ɓangaren da ya duba. Sai dai duk rubuce-rubuce da nazarce-nazarce da suka yi, ba su taɓo Hausa a Potiskum ta fuskar ḱirar kalma ba. Saboda haka, wannan takarda wani yunḱuri ne na fito ko bayyana yadda al’ummomin Potiakum suke tasrifin kalmomin Hausa. Wannan takarda babu shakka tana da matuƙar muhimmanci musamman ga ɗaliban nazarin harsuna da ainihin masu magana da harshen Karai-Karai da Ngizim da Bole musamman waɗanda suke jin Hausa kan yadda suke tasrifin kalmomin Hausa sakamakon hulɗa ko cuɗanya da Hausa. Sannan binciken zai bayyanar da ainihin masu magana da harsunan cigaba ko koma baya da aka samu a harshensu. Baya da haka, gudunmawa ce a fagen ilmi. Sannan, hanya ce ta adana rubutaccen bayanai a kan harshen Hausa a Potiskum. Bugu da ƙari, ana nuna matsayi da ƙarfin Hausa a harsunan Chadi.

 

 

Manufar Bincike

Sananne ne cewa babu wani aiki ko bincike da za a gudanar da ba shi da matsala balle manufa. A nan, manufar wannan takarda ita ce fito ko bayyana yadda harsunan Potiskum suke tasrifin kalmomin Hausa

Hanyoyin Gudanar da Bincike

Hanyoyin gudanar da bincike ya shafi ko danganci wurare ko kafofi ko mutane da za a tuntuɓa ko amfani da su wajen gudanar da bincike. A nan, an gudanar da wannan bincike ta hanyar tattaunawa/hira da lurar gani da ido da yanar-gizo da amfani da ɗakunan karatu. A wannan bincike, maza da mata daga cikin Karai-Karai da Ngizimawa da Bolewa kana da Hausawa da Kilba da sauransu mazauna Potiskum da kewaye. Sannan, bincike ya keɓanta ga Potiskum da kewaye.

Ra’in Bincike

Wannan bincike ya yi amfani da Aronoff, M. (1976) – Ra’in Gina Kalma daga Kalma (Word Based Theory). Aronoff, M (1976) ya nuna cewa hanyoyin gina kalma su shafi gundarin kalma. Sannan sabuwar kalma ta kasance ta hanyar amfani da sananniyar doka.  Kalma ta kasance tana da nasaba da sauran ɓangarorinta. Baya da haka, kalmomi su kasance sanannu kuma samammu da sauransu. Daga cikin waɗanda suka bunƙasa ko ƙarfafa ra’in akwai Scalise (1984) da Abubakar (2001) Baba (2017) da sauransu. Duba ga ra’in, ya dace a ɗora shi a kan wannan bincike. Dalilin amfani da wanan ra’i shi ne yana bayani kan ginin kalma daga tushen wata kalma.

Dalilai da suka kawo Bunƙasar Harshen Hausa a Potiskum da Kewaye

Babu shakka duk lokacin da aka ce harshe ko wani abu ya ci gaba ko bunƙasa a wani wuri, akwai dalilai da suka haifar ko jawo hakan. Daga cikin dalilai akwai:

1. Rashin ƙyamar Baƙo

Wannan shi ne dalili na farko kuma babba daga cikin dalilai da suka kawo bunƙasar Hausa a Potiskum a matsayin harshen mu’amala domin bincike ya nuna cewa kasancewar al’ummomin (Bolewa da Karai-Karai da Ngizimawa) ba sa ƙyamar baƙo, wato suna karɓar baƙi hannu bibiyu tare da ba su masauki da gona a kuma taru a noma masu da ba su rumfa a kasuwa don su yi kasuwanci da ba su fili (ɗebi da kan ka) don su gina gida, kai da riƙe su tamkar ‘ya ‘ya da ba su aure, har takai-ta-kawo ga waɗanda ma ba su da ɗakin baƙo a gidajensu sukan cire ‘ya’yansu daga cikin ɗakunansu su bai wa baƙi, su kuma yaran su tafi wurin abokansu su kwana (tattaunawa da Isah Hassan).

Idan aka duba wannan dalili, za a fahimci cewa tabbas wannan haka yake, kuma ko a yau za ka samu Hausawa da yawan gaske da suka mallaki gidaje da gonaki da rumfuna a kasuwa duk da sauyin zamani da aka samu. Ke nan, za a iya cewa waɗannan al’ummomi sun yi fice da suna wajen karɓar baƙi wadda ta-kai-ta-kawo ga waɗanda ma ba su da ɗakin baƙi a gidajensu sukan fitar da ‘ya‘yansu daga cikin ɗakunansu su bai wa baƙi su zauna. Haƙiƙa, waɗannan al’ummomi za a iya cewa sun kai ƙoli wajen mutunci da wayewa da kyakkyawar ɗabi’a ko al’ada ta karɓar mutumin da ba ka san shi ba ta kowace fuska amma ka ɗauke shi tamkar ɗa. Babu shakka, wannan ɗabi’a ko hali shi ne babbar kafa da ta buɗe ƙofar bunƙasar Hausa a Potiskum a matsayin harshen mu’amala.

2. Kasuwanci

Wannan shi ma yana ɗaya daga cikin manyan dalilai da suka haifar ko kawo bunƙasar Hausa a matsyin harshen mu’amala a Potiskum. Kasuwanci yana nufin sana’ar saye da sayarwa. A nan, Hausawa sun zo ƙasar (Potiskum) don kasuwanci, sannan harshen kasuwanci ko saye da sayarwa shi ne Hausa. Ke nan, sai mutum yana jin Hausa kafin ya saya ko ya sayar da kayansa. Sannu a hankali sai harshen ya zamo shi ne harshen mu’amala  

Saboda haka, idan aka yi la’akari da wannan dalili, shi ma za a fahimci cewa kasuwanci yana daga cikin manyan dalilai na bunƙasar Hausa a Potiskum, sannan harshen gudanar da kasuwancin shi ne Hausa. Ke nan, dole Hausa ta cigaba tare da bunƙasa.

3. Ajiye Harshe a Gefe ɗaya

Wani dalilin da ya haifar da Hausa a matsayin harshen mu’amala a Potiskum shi ne kowace al’umma ta amince ta ajiye harshenta a gefe ɗaya don a yi magana da harshe ɗaya domin samun ci gaba mai ɗorewa ko a ce don ci gaban al’umma. Sakamakon haka idan ana magana da Hausa sai wani ya kasance yana magana da harshensa na uwa, wannan ya nuna rashin waye ko ƙauyancinsa a fili (tattaunawa da Usman Adamu).

Idan aka duba wannan dalili shi ma, za a ga cewa wannan kusan haka yake, domin duk wanda ya kasance ana magana da Hausa shi kuma yana magana da harshensa na uwa, ana masa ganin baƙauye ne ko kuma bai waye ba. Wannan dalilin sannu a hankali Hausa ta samu ƙofar mamaye ko game garin da kewaye. Mamayar sai ta zama kamar juyin-juya hali ko a ce wutar daji, idan ta taso Allah kaɗai ya san inda za ta tsaya.

4. Koyar da Hausa a Makarantu a Matsayin Kwas

Babu shakka wannan shi ma yana ɗaya daga cikin dalilai. Ma’ana koyar da Hausa da ake yi a makarantu a hukumance a matsayin kwas shi ya haifar tare da bunƙasarta a Potiskum da ma kewaye gaba ɗaya wanda a ƙarƙashin wannan an samu litattafai na karatu da jaridu. Saboda haka, babu shakka dole Hausa ta ci gaba, sannan da kasancwarta harshen bai ɗaya a Arewacin Nijeriya shi ma ya ƙara bunƙasarta a Potiskum.

Duba ga wannan dalili, za a iya cewa wannan babu shakka haka yake domin duk harshen da ya kasance ana koyar da shi a makarantu, tilas ya ci gaba da kuma yin tasiri a zukatan al’ummomin da kuma kan harsunan da suke wurin. Alal misali, Ingilishi ko Turanci baƙon harshe ne amma sakamakon koyar da shi a makarantu dole ya yi tasiri a zukata da kuma kan harsunan wurin domin zai yi wuya ga wanda ya yi karatun boko ko na zamani ya yi magana da harshensa na uwa ba tare da ya surka da Ingilishi ba, ina kuma ga harshen Hausa da ya kasance shi ne harshen bai ɗaya a Arewacin Nijeriya. 

5. Aure

Wani dalili da ya haifar da Hausa a matsayin harshen mu’amala a Potiskum shi ne auratayya tsakanin harsuna wato al’ummar Hausawa da al’ummomin Potiskum. Alal misali Bahaushe ya auri wata daga cikin al’ummomin kamar Bakarkariya ko Baboliya ko Bangizimiya, yaro ko yarinya da za a haifa zai yi wuya ya tashi da harshen uwa sai dai Hausa (Tattaunawa da Alh. Muhammad Talba Shua da Alh. Zubairu Umar). Idan kuma al’ummomin suka auri bahaushiya kai tsaye yaro ko yarinya da za a haifa zai tashi da harshen Hausa, sakamakon uwar Bahaushiya ce. To, yanzu su ma iyayen da Hausa suke magana, ina kuma ga yara.

La’akari ga wannan dalilin shi ma, za a iya cewa tabbas wannan iƙrari ko bayani haka yake domin Hausa ta kasance ita ce harshe na bai ɗaya, sannan, idan aka samu aurarraki tsakanin al’ummomi mabambanta, lallai sai wani ya ajiye harshensa kafin a samu fahimtar juna da isar da saɗo ko sadarwa a tsakanin al’umma. Baya da haka, wani abin da yake faruwa shi ne akasari ‘ya ‘ya sun fi tashi da harshen uwa domin tana gida tare da su kowane lokaci. Dogaro da wannan dalili shi ya sa yawanci ‘ya ‘ya suke tashi da harshen uwa, amma mai gida ba shi da lokacin da zai zauna a gida har ya koya wa yara harshensu.

 

 

6. Koyar da Addinin Musulunci da Karatun Boko

Kusan za a iya cewa Hausawa su suka kawo Addinin Musulunci ga al’ummomin Potiskum, sannan wannan koyarwa da Hausa ake yi tare da fassara abin da Allah ya ce da Annabi (SAW) ya ce. (tattaunawa da Bukar Ahmadu Bulakos) Ke nan, wajibi ne Hausa ta bunƙasa ta ma zama abin da ba a yi tsammani ba.  

Idan aka duba wannan dalilin shi ma, za a fahimci cewa malamai masu karantar da addini da wa’azi duk Hausawa ne sannan da Hausa suke fassara ko yin bayani.  Babu shakka dole Hausa ta ci gaba, kai ko da ma wane harshe ne dole ya bunƙasa da kuma ci gaba.

7. Baya da haka, wani dalilin a hira da Usman Adamu ya nuna cewa al’ummomin ba sa son magana da harshensu na uwa domin alama ce ta nuna rashin wayewa da ƙauyanci a fili. Ma’ana. kowa yana magana da Hausa amma kai ka kasance kana magana da harshenka (Karai-Karai ko Ngizimanci ko Bolanci). Babu shakka wannan ya nuna ko fito da rashin wayewa da kuma ƙauyancinsa a fili.

Wannan dalilin shi ma idan aka yi nazarinsa, kusan za a iya cewa haka yake. Ƙauyanci ko rashin wayewa ce a gare su idan ana magana da Hausa sai wani kuma yana magana da harshensa na uwa har ma ana masa ganin kamar bai daɗe da shigowa gari ba.

8. Har wa yau, wani dalilin shi ne na rashin rubuce-rubuce ko fassare-fassare da harshen uwa. A nan, samun rubuce-rubuce da harsunan wurin abin nema ne. Misali adabobi da al’adu da bayani a kan harshen da harshen sai dai da wani harshe daban kamar Hausa ko Ingilishi, amma idan ka duba za a ga cewa akwai rubuce-rubuce da yawa a kan harshen Hausa da Hausa (tattaunawa da Usman Adamu).

Duba ga wannan dalilin shi ma, za a fahimci cewa akwai rubuce-rubuce masu ɗimbin yawa a kan harshentaHausa da Hausa kama tun daga adabobi da al’adunta da harshen saɓanin harsunan Potiskum. Sannan da kasancewa na rashin son magana da harshen uwa na ganin alama ce ta nuna rashin wayewa da ƙauyanci a fili. Saboda haka, waɗannan dalilai su ma sun ƙara buɗe ƙofar bunƙasar Hausa a Potiskum a matsayin harshen mu’amala.

9. Almajirci

Wannan shi ma yana ɗaya daga cikin dalilai da suka haifar da Hausa a matsayin harshen mu’amala a Potiskum da kewaye. Almajirai da masu neman ilmin Alqur’ani sun zo ko kwararo gabashin Nijeriya inda wasu suka yi zango ko sauka a Potiskum wasu kuma suka wuce Damaturu da Geidam da Maiduguri da sauran wurare na gabashin Nijeriya don karatun Alqur’ani. A nan, sakamakon zamansu don karatun Alƙur’ani Hausa ta bunƙasa matuƙa a Potiskum.

Duba ga wannan dalili da aka kawo a sama, za a iya cewa wannan haka yake, sannan dole ta ci gaba da bunƙasa wadda za ta ma iya mamaye Arewacin Nijeriya gaba ɗaya.

10. Siyasa

Wannan shi ma wani dalili ne na kasancewar Hausa a matsayin harshen mu’amala a Potiskum. Siyasa kama tun daga siyasar NEPU da NPN har zuwa yau PDP da APC, Hausawa sun zo garin Potiskum sakamakon kamfe wadda wasu ta kasance sanadiyar zamansu a garin wadda a wannan dalilin Hausawa sun ƙaru da yawan gaske.

Daga ƙarshe, duk waɗannan dalilai da aka kawo a sama kamar rashin ƙyamar baƙo da kasuwanci da koyar da Hausa a makarantu da rashin rubuce-rubuce da harshen uwa da siyasa da almajirci da ƙauyanci ko rashin wayewa da kai da ma waɗanda ba a kawo ba, babu shakka sun isa a matsayin shaida ko hujjoji na bunƙasar Hausa a Potiskum da kewaye a matsayin harshen mu’amala. Duba ga garin ba ya daga cikin garuruwan Hausa balle makwabtanta kamar yadda Ajayi da Crowder (1971) da Gusau (2008) suka nuna ko kawo  (Abubakar,2025).

Nazari ta Fuskar Ƙirar Kalma

Ƙirar kalma ko ginin kalma kamar yadda wasu suke kira yana ɗaya daga cikin manya ko ginshiḱan kimiyyar harshe. A taḱaice shi ne ginshiḱi na biyu a fannin, sauran sun haɗa da tsarin sauti da ginin jumla da ma’ana. Sani (2009:25) ya bayyana ginin kalma da hanya ce ta samar da wata kalma daga saiwarta. Haka nan, Abubakar (2001:1-5) ya nuna cewa nazarin ginin kalma ya shafi samar da kalma ta ɓangarori biyu da hanyoyi. Ɓangarorin sun ƙunshi kumbura da tsira (lexical morphology da inflectional morphology. Sannan hanyoyin sun haɗa da ɗafi da nannage da kwaskwarima da sauransu. Sai dai Fagge (2012) da Ayodele (2001:78-80) da Mathews (1993) sun bayyana ginin kalma da nazari ne na tsarin kalma. Shi kuwa Bello (2024) ya nuna cewa ilimin ginin kalma yana bayyana canje-canje da ake samu tsakanin kalmomi ta hanya kumbura da tsira da harɗantawa domin samar da sabuwar kalma. A wannan gaɓa, za a iya bayyana ḱirar kalma ya shafi samar da wata kalma ta daban daga tushenta. Daga cikin hanyoyi da al’ummomin Potiskum suke gina kalmominsu akwai: shafe baƙi ko gaɓa da ɗafa goshi da ɗafa ciki da ɗafa ƙeya.

Shafe Baƙi ko Gaɓa (Deletion of consonants/syllable)

Shafe baƙi ko gaɓa yana nufin cire ko shafe wani sauti ko wata gaɓa a kalma daga farko, tsakiya ko ƙarshenta.  Kaɗan daga cikin misalai akwai:

Hausar Potiskum	Daidaitacciyar Hausa
aihùwaa	haihùwaa
àsaarà	hàsaarà
icèe	itàacee
koomii	koomai

Duba ga misalai da aka kawo a (Ai-iv), a misali na (Ai-ii), za a ga cewa an samu shafewar baƙi ko gaɓa a farkon kalma. Alal misali kalmar haihùwaa da hàsaarà. A nan, a Hausar Potiskum baƙin farko na kalmomin aka shafe don a samar da wata kalma. Kalmar da aka samar ita ce aihùwaa da kuma àsaaràa.  Sannan, a misali na (Aiii), gaɓa ta biyu aka shafe, kalmar da aka samar ita ce icèe wadda a Hausa icèe yana nufin tilo sannan itàace shi ne jam’i saɓanin Hausar Potiskum wadda itàacee yana nufin tilo sannan itatuwàa yana nufin jam’i. Sai dai, a misali na (Aiv), wasalin /a/ na gaɓa ta biyu buɗaɗɗiya aka shafe wadda kalmar da aka samar ita ce koomii saɓanin koomai na Daidaitacciyar Hausa. Kodayake, hanyoyin gina kalmomi sanannu ne a wurin masana da manazarta ginin kalma.

Dafa goshi (Prefixation)

Ɗafa goshi yana nufin liƙa wa ko ƙara wa saiwar kalma wani abu wato baƙi ko gaɓa a farkon tushen kalma domin a samar da wata kalma ta daban. Saboda haka, a Hausar Potiskum ana amfani da ɗafa goshin /gwaa/ +naa ta zama gwanaa. Kodayake, ɗafin ya sanya kalmar ta koma gamayyar tasrifi da tsarin sauti kamar yadda za a iya gani a misalin. Haka nan, wannan ya fi samuwa ko faruwa daga cikin wasu Karai-Karai da Ngizimawa da Bolewa har da Hausawa inda suke faɗin gwanaa maimakon gonaa na Daidaitacciyar Hausa. Misali:

Hausar Potiskum

 

Saiwa	Ɗafi	Kalma	Daidaitacciyar Hausa
gon	+waa	gwaanaa	goonaa

Daba ga misali da aka kawo a (Bi), za a ga cewa an samu gamayyar tasrifi da tsarin sauti inda aka samu ɗafin /+waa/ wadda ya nashe wasalin gaɓa ta farko na kalmar goonaa. A nan, wannan za a iya cewa wata babbar shaida ce na irin nau’in Hausar al’ummomin Potikum inda musamman wasu daga cikin Karai-Karai da Ngizimawa da Bolewa da ma Hausawa suke furta gwanaa da rubutawa maimakon gonoaa na Daidaitacciyar Hausa. Ka ga a nan, an samu gamayyar tasrifi da tsarin sauti. Kodayake, ana iya jin kalmar a wasu wurare na Arewa maso gabashin Nijeriya kamar yankin Biu da Gwoza da Madagali, wannan tasiri ne na karin harshe ko Hausar wuri, A gefe ɗaya, wannan bincike yana ƙoƙarin fito da irin nau’in Hausar Potiskum ce, ba Hausar sauran wurare ba, kowane yanki da nasu irin nau’in Hausar, kuma babu shakka in dai za a gudanar da bincike, lallai a samu bambanci duk da kasancewar ana iya tarayya a kan wasu kalmomi ko wani haka. Haka nan, idan aka yi nazari, za a fahimci cewa a Aronoff (1976) hakan doka ce.

Ɗafa ciki (Infixation)

Kamar yadda suna ya nuna, ƙarawa ko liƙawa tushen kalma wani abu (sauti ko gaɓa) a tsakiya don a samar da wata kalma (Abubakar,2001:1). Shi kuwa Sani (2011:38) ya bayyana shi da saƙala wasali; inda ya nuna cewa yin amfani da wasali a wurin da yake babu shi a kalma tun asali. A fahimta ta, ɗafa ciki yana nufin sanya wani sauti ko gaɓa a tsakiyar kalma domin a samar da wata kalma ta daban.  A nan, a Hausar Potiskum su ma suna amfani da ɗafa ciki wajen gina kalma ga misali:

Saiwa             Ɗafi               

i. shuug          / +waa/                               

Hausar Potiskum

shuwàagàbannii         

Daidaitacciyar Hausa

shuugàbannii

Duba ga misali da aka kawo  a (Ci), za a ga cewa an samar da kalma ta hanyar ɗafa ciki da ɗafa ƙeya. Kodayake, kalmar ba ta taƙaita ga Hausar Potiskum ba ana iya jin kalmar a wasu wurare. Sai dai a wannan gaɓa ana ƙoƙarin bayyana yadda harsunan suke tasrifin kalmomin Hausa.

Ɗafa ƙeya (Suffixation)

Fagge (2004:8) da Abubakar (2001:1) sun nuna cewa ɗafa ƙeya yana nufin ƙarawa ko liƙawa wani abu a ƙarshen tushen kalma don samar ko gina wata kalma. Ke nan za a iya cewa ɗafa ƙeya yana nufin ɗosana ko ƙara wa saiwar kalma sauti ko gaɓa a ƙarshe don a samar da wata kalma ta daban. A nan, a Hausar Potiskum ana amfani da ɗafa ƙeya wajen samar da wasu kalmomi. Kaɗan daga cikin misalai akwai:

Hausar Potiskum   

Saiwa	Ɗafi	Kalma	Daidaitacciyar Hausa
abok	+ anee	àbookàanee	àbòokai
masallat	+ yyaa	masallatayyàa	màsàllàatai
yaƙ	+ unaa	yaaƙùnaa	yàaƙee-yàaƙee
fat	+ uka/naa	fatuka / fatuunaa	fatuu

 

La’akari da misalai da aka kawo a sama (Di-iv), a misali na (Di), an yi amfani da ɗafin /+anee/ don a samar da wata kalma wato abok+anee maimakon àbòokai na Daidaitacciyar Hausa. A misali na (Dii), an samu ɗafa ƙeyar /+yyaa/ a kalmar masallatayyaa maimakon masallaatai na Daidaitacciyar Hausa. Haka nan a misali na (Diii) an samu ɗafin /+unaa) a kalmar yaaƙùnaa maimakon yàaƙe-yàaƙe na Daidaitacciyar Hausa.

Daga ƙarshe, idan aka la’akari ga misalai da aka kawo tun daga (Ai-iv) har zuwa (Di-iv), za a fahimci cewa an bayyana yadda Hausar Potiskum take ta fuskar ƙirar kalma. Sai dai faɗin shuwàagabanni da àsaaràa da icèe a wannan gaɓar, za a iya cewa bai taƙaita ga Hausar al’ummomin Potiskum ba domin kalma ce da za a iya cewa gama-gari wadda ana iya jin ta a wasu wurare. Duk da haka, wannan shi ne asalin yadda al’ummar Potiskum suke tasrifin kalmomin Hausa.

Sakamakon Bincike

Babu shakka duk lokacin da aka gudanar da bincike lallai a samu sakamako. Saboda haka, sakamakon wannan bincike ya haɗa da: 

i.        Shafe baƙi ko gaɓa a farko ko ƙarshen kalma wajen tasrifin kalmomin Hausa.

ii.      Haka nan, sakamakon bincike ya nuna akwai ɗafa goshi wajen tasrifin kalmomin Hausa a Potiskum.

iii.   Har wa yau, sakamakon bincike ya nuna akwai ɗafa ciki wajen samar da kalmomi a Hausa Potiskum.

iv.   Daga ƙarshe, sakamako ya nuna akwai ɗafa ƙeya a matsayin hanyoyin gina kalmomin Hausa a Potiskum.

Kammalawa

A kammalawa, kamar yadda bayanai da suka gabata, masana da manazarta sun bayyana ƙirar kalma da samar da wata kalma daga tushenta. Sannan, shafe baƙi da ɗafa goshi da ɗafa ciki da ɗafa ƙeya sun kasance matsayin hanyoyi da al’ummomin Potiskum suke tasrifin kalmomin Hausa. Baya ga haka, takarda ta yi amfani da tattaunawa ko hira da lurar gani da ido da yanar gizo da amfani da ɗakunan karatu da sauransu a matsayin hanyoyin tattara bayanai. Sannnan, ta yi amfani da Aronoff, M (1976) Ra’in Gina Kalma daga Kalma (Word Based Theory). Har wa yau, binciken ya kasance gudunmawa ce a fagen ilmi kana hanya ce ta adana rubutaccen bayanai a kan harsunan Potiskum tare da nuna matsayi da ƙarfin Hausa a harsunan Chadi.

Manazarta

Abubakar, A. (2001). Introductory Hausa morphology.: Faculty of Arts, University of Maiduguri. P. xii-xiii.

Abubakar, I (2025). Nazarin Hausa a Potiskum ta fuskar kimiyyar harshe. Kudin digiri na uku, Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Umaru Musa Yar Adua. Katsina

Abubakar, I. (2024). Hausa a Potiskum: Nazari ta fuskar ma’ana. cikin Abubakar. A. da wasu (editoci) cikin Gaɗau Journal of Arts and Humanities. Vol. 6 No.1 Shafi. 132-141.

Ajayi, J.F. & Crowder, M. (1971). History of West Africa. Longman Group Limited. P.15-17.

Aronoff, M. (1976). Word formation in generative grammar. The MIT Press

Ayodele, A. (2001). Morphology: An introduction. (1991). The English Compendium. TIMIgrafik Production. P.32.

Baba, A.T. (2005). Hausa spoken as a second language in Jos/Bukur Nigeria: Background and Form.  Faculty of Arts. Shafi. 20-25.

Bello, M.Z (2024). Jagoran nazarin ginin kalma a Hausa. UMYU Pres Limited. Shafi. 14.

Fagge, U.U (2004). An introduction to Hausa morphology. Gidan Dabino Publishers. Shafi. 8.

Fagge, U.U. (2012). Hausa language and Linguistic. Ahmadu Bello University Press Limited.

Gusau, S.M. (2008). Waƙoƙin baka a ƙasar Hausa. Benchmark Publishers Limited

Mathews, P.H. (1993). Morphology: An introduction to the theory of words structure. Cambridge University Press. P.78-80.

Northern Nigerian Publishing Company Limited, (1979). Hausawa da makwabtansu. Reprinted. Northern Nigerian Publishing Company Limited. Gaskiya Building.    www.nnpchausa.com

Sani, M.A.Z. (2009). Siffofin daidaitacciyar Hausa. Benchmark Publishers Limited. Shafi. 25-26.

Scalise, S. (1984). Generative morphology. Holland. Foris Publication.

Sunayen waɗanda aka tattauna da su

S/N	Suna	Addireshi	Matsayi	Shk	Lokaci	Rana
1.	Alh. Ahmed Gindas	Min. of Housing DTR.	Tech. officer	57	5:00pm	20-01-2025
2.	Ahmadu Garba	Masallacin Danja	Sch teacher	53	4:15pm	20-01-2025
3.	Alh. Ibrahim H. Tambari	ADP – Pot. Zonal Office	Chief LSO	56	4:00pm	22-01-2025
4.	Ali Alhaji Ali Galadima	Sarkin Baburawa	S/Baburawa	50	5:00pm	22-01-2025
5.	Alh. Ayuba Maidede	Layin palace	Xan kasuwa	59	4:00pm	22-01-2025
6.	Hauwa Moh’d Chana	GDSS Mamudo	V/Principal	50	4:30pm	22-02-2025
7.	Laraba Ibrahim	Kusa da S/layi Pri. Sch.	Matar aure	56	4:30pm	25-02-2025
8.	Mohammed Shehu	GDSS Potiskum	Class teacher	40	4:45pm	25-02-2025
9.	Adamu Audu	GDJSS Sabon Layi	V/Principal	47	5:00pm	02-03-2025
10.	Usman Adamu	Yobe State University	HOD Geo.	55	2:00pm	04-03-2025
11.	Isa Hassan	Masallacin Musa Kamba	Staff Audit	54	4:00pm	04-03-2025
12.	Bukar Ahmadu Bulakos	Fika GSS Potiskum	V/Principal.	50	5:00pm	04-07-2025
13.	Yusuf Suleiman	Tudun Wada	Xan kasuwa	45	4:00pm	06-07-2025
14.	Hassan Maina	Gidan Marayun Deputy	Mai gadi	65	5:00pm	06-07-2025
15.	Malam Zannan Khalili	Halilu Mai Yadi residence, opposite FCE	Lecturer	40	4:30pm	08-08-2025
16.	Ibrahim Babe	Unguwar Bolewa	Staff NPS	52	4:35pm	09-08-2025
17.	Alhaji Abdullahi Daki	Liman Abdullahi Street, Un/Bolewa	Retired NCS	60	4:45pm	09-08-2023
18.	Mohammed Bello	FCE (T) Potiskum	EO Voc.	55	11:30pm	11-08-2025
19.	Rebecca Simon Marcus	FCE (T) Potiskum	HOD	60	12:30pm	11-08-2025
20.	Alhaji Zubairu Umar	Babbar kasuwa Potiskum	Xan kasuwa	60	11:00pm	19-08-2025
21.	Alhaji Mohammed Dafa	Layin EYN hurch	Retiree	61	4:00pm	21-08-2025
22.	Habu Bomai	Board of Internal revenue Damaturu	Director	57	4:30pm	24-08-2025
23.	Abubakar Moh’d Daya	H M B Damaturu	DFS	57	5:00pm	24-08-2025
24.	Mohammed Talba Shuwa	District Head of Nangere	Hakimin Nan	53	4:30pm	26/08/2025
25.	Habibu Umar	Savannah Street B/ummi	Xan kasuwa	42	10:00am	26-08-2025