Citation: Audu BABA, Saminu SABO & Usman MUHAMMAD (2023). Jirwayen Ilimin Haruffa Da Na Alƙalumma Cikin Hatimai Mabambanta Na Tsibbu A Wasu Littattafan Ƙagaggun Labaran Hausa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 11, Number 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
JIRWAYEN ILIMIN
HARUFFA DA NA ALƘALUMMA CIKIN HATIMAI MABAMBANTA NA TSIBBU A WASU
LITTATTAFAN ƘAGAGGUN LABARAN HAUSA
Na
Audu
BABA, Saminu SABO
Usman MUHAMMAD
Abstract
The research is an attempt to examine and
explain orthographic knowledge using the Arabic Alphabet and figures used by
Marabous to create charms in some Hausa prose fictions. The study makes a
critical analysis to identify how these graphics are used in different sketches
and figures. The research identifies such acts in four different ways, which
include; Soothsaying, Charm, writing and wash Verses of the Qur’an, and
Supplication. The main objectives of this study is to investigate how the Hausa
fiction writers employed the uses of such orthographic knowledge of the Arabic
Alphabet and figures to unveil/predict the scene of prominence and revenge. The
theoretical framework adopted the theory of Cultural Relativism by Boaz, (1987)
as its theoretical framework. In the theory, Boaz examines the human attitude,
culture, norms and way of thinking. The methods of data collection adopted for
this research was through interviews with experts and researchers, and
consultation of different textbooks, journals, newspapers, and magazines. Also,
it has been observed that, the Hausa prose fiction writers use some Mysterious
signs, and graphics figures with different angles and sizes, this includes the
use of diagrams with 9 columns, 16 columns, 25 columns, and 30 columns.
However, this research foundout that; they mostly use the knowledge of
alphabets and figures to reveal that, the majority of those patronizing the
Marabous were women. And, it was found that; this knowledge of manipulating
alphabet and figures to forecast is a secret knowledge known to limited people.
This research found that, the new way of performing this activity is through
the use of a handset (Phone) for forecasting.
Kalmomin Fannu: Alƙalumma, Bugun Ƙasa, Haruffa,
Hatimai, Ƙagaggun Labarai,
Laya, Rubutun sha, Wuridi.
1.0 Gabatarwa
Wannan aiki ya karkata ne a kan ilimin
haruffa da na alƙalumma da ake amfani da su domin neman ɗaukaka ko cutar da
abokan hamayya ko ɗaukar fansa da sauransu. An kawo
bayanai a wannan aiki da suka haɗa da bayani a kan ilimin haruffa da na
alƙalumma a dunƙule. Daga nan aka faɗi wasu hanyoyin da marubuta suke bi
wajen ayyana misalai na ilimin haruffa ko na ilimin alƙalumma a wasu ƙagaggun littattafansu na labaran Hausa
waɗanda suke rubutawa. Inda aka
kawo misalai ta fuskar bugun ƙasa da laya da
rubutun sha da kuma wuridi.
1.1 Ilimin Haruffa
CNHN (2006, sh. 195) ya bayyana ma’anar haruffa da baƙi ko wasali da ake harhaɗawa a rubuta
kalmomi da su a harshen Larabci.
A ma’ana ta isɗilahi a wajen
Adamu (1996) ya bayyana ma’anar ilimin haruffa da cewa, hanya ce da ta ƙunshi haruffan nan na Larabci guda ashirin da takwas (28)
ta fuskar Jalabi wato janyo duk wani abin so ko Dafa’i, wato
neman kare duk wani abin ƙi ko kuma bincike,
wato neman sanin abubuwan da ke gudana a rayuwa (Adamu, 1996, sh. 5).
Ilimin Haruffa da na alƙalumma ya samo asali tun lokacin Girkawa wanda ake amfani
da shi domin neman biyan wata buƙata. Wannan ilimi
nau’i biyu ne da ake tsarawa a kan haruffa kuma a cikin yanayi na hatimai[1] ko
alƙalumma. A ilimin haruffa akan yi amfani
ne da haruffan Larabci guda ashirin da takwas (28) waɗanda suke farawa
da ا ب ج د a ilimin alƙalumma kuma shi ne wanda ake rubuta alƙalumman Larabci a cikin gidajen hatimi kamar haka 1,2,3,4.[2]
Ilimin haruffa shi ne ilimin da yake leƙa wani asiri ta amfani da haruffa, yakan taimaka sanin
wasu abubuwa ko kuma ilimin sanin halittu da sauransu (Taukhiy, Babu shekarar
bugu, sh. 2).
Ilimin haruffa ilimi ne da ake haɗa abubuwan da akan
so a cikin al’amura na yau da kullum ta hanyar amfani da haruffa. Akan magance
jinya mai wuyar magani wadda likitoci suka kasa magance ta kamar shan-inna da
hauka da kuturta da muguwar soyayya da kore wanda aka zalunta daga hannun mugaye
da gano abubuwan da suka yi nisa da kare wanda yake cikin larura da sauransu.
An samu shuwagabanni masu hikima da suke amfani da wannan ilimi na haruffa da
suka haɗa da AI-Imamu Gazali da Imamu Al-Buniy da Abu-Khawariy da Ibn-Bagadadiy da
makamantansu (Marzuk, babu shekarar bugu, sh. 2).
Ashe ke nan ilimin haruffa
wata hanya ce wadda ake yin amfani da haruffa da kuma a sauwara su a cikin buƙata. Su haruffan nan na Larabci guda ashirin da takwas
(28) ne waɗanda suka kasu kashi-kashi kuma su ne ake kira Nataramu. Ga su kamar
haka: Haruffan Wuta, Haruffan Ƙasa, Haruffan Iska, Haruffan Ruwa.
|
Haruffan Ruwa |
Haruffan Iska |
Haruffan Kasa |
Haruffan Wuta |
|
د ح ل ع ر خ غ |
ج ز كـ س ق ث ظ |
ب و ي ز ص ت ض |
ا هـ ط م ف ش ذ |
A hatimin haruffa akan kawo haruffan ne a yadda
ake rubuta su da Larabci, ba a kawo su ta hanyar rubuta su ta rubutun Romanci
ko boko.
1.2 Misalan Ilimin Haruffa a Cikin
Hatimai Mabambanta
i. Hatimin
Haruffa mai gida tara (9)
|
د |
ط |
ب |
|
ج |
ة |
ز |
|
ح |
ا |
و |
ii. Hatimin Haruffa mai gida goma sha
shida (16)
|
ط |
س |
ا |
ب |
|
ب |
ا |
س |
ط |
|
س |
ط |
ب |
ا |
|
ا |
ب |
ط |
س |
2.0 Ilimin Alƙalumma
Ilimin Alƙalumma shi ne ilmus Safara wasu kuma suna cewa ilmus Shakla
Hausawa kuma suna kiran sa da Ilimin Alƙalummu. CNHN (2006, sh. 14) ya bayyana ma’anar alƙalumma da cewa, baƙi na lissafi.
A ma’ana ta isɗilahi kuwa a wajen
Al-Sheikh Aliyu Abu Hayyillahi Marzuk ya bayyana ilimin alƙalumma da wani nau’in ilimi ne da yake leƙa asirin duniya ta tsakanin sama da ƙasa. Har wa yau,
ilimin yana gano abubuwan da suka yi nisa da kuma bayyana ɓoyayyen al’amari
(Marzuk, Babu shekarar bugu, sh. 2).
An samu wannan ilimi ta hannun Annabi
Idirisu wanda shi Annabi Idirisu kuma ya samu ilimin ta hannun Mala’ika
Jibirilu.
Farkon bayanin wannan ilimin na alƙalumma wata rana Annabi Idirisu yana tafiya sai ya zo
wucewa ta gefen wani babban kogi, sai ya haɗu da wani mutum
mai kyawun sura. Shi Annabi Idirisu bai san shi ba, amma sai mutumin ya ambaci
sunansa, sai mamaki ya kama shi. Daga nan ya cewa wannan mutumin yaya aka yi ka
san sunana? Sai mutumin ya ce na san ka ne ta hanyar wani ilimi da Ubangijina ya
sanar da ni. Ko kai ma kana so in koya maka? Sai Annabi Idirisu ya ce ƙwarai kuwa. Daga nan sai mutumin ya yi wasu zane-zane a
kan rairayi, domin a lokacin babu takarda. Bayan ya koya masa, sai ya ce wa
Annabi Idirisu ya buga masa shin yanzu Mala’ika Jibirilu yana ina? Sai Annabi
Idirisu ya yi amfani da wannan ilimi na alƙalumma, shi ma ya buga sai ya ce Mala’ika Jibirilu a halin yanzu ba ya
sama, yana ƙasa tare da mu. Sai Mala’ika Jibirilu
ya sake ce masa to a ƙasan yana ina? Sai Annabi Idirisu ya
sake bugawa, sai ya ce indai wannan ilimi gaskiya ne, kai ne Mala’ika Jibirilu.
To, tun daga wancan lokacin sai Annabi
Idirisu ya ci gaba da koya wa mutanensa wannan ilimi na alƙalumma wanda ta hanyarsa akan iya gano abin da ya wuce ko abin da ake ciki
da kuma wanda zai zo nan gaba[3].
Alƙalumma sun kasu kashi goma sha shida (16) a mabambantan hatimai (Adamu, 2012, sh. 99).
2.1 Misalan Hatimai Daban-Daban Masu Ɗauke Da Ƙidaya Na Alƙalumma
(i) Hatimin Alƙalumma mai gida tara (9)
|
|
Waɗannan hatimai na
alƙalumma da na haruffa zuba su a cikin
hatimai ake yi a bisa buƙatar da mutum yake
da ita.
3.0 Yanayin Marubuta Littattafan Ƙagaggun Labaran Hausa Dangane da Ilimin
Haruffa ko na Alƙalumma
Marubuta ƙagaggun labaran Hausa suna amfani da ilimin haruffa ko na alƙalumma a cikin littattafansu domin bayyana ɗaukaka ko kishi[4] ko
kuma cutar da wani abokin gaba. Tabbas ana samun naso na ilimin haruffa da na
alƙalumma a cikin littattafan ƙagaggun labaran Hausa.
Marubuta maza da mata duk suna amfani
da waɗannan hanyoyi na ilimin haruffa da na alƙalumma a cikin littattafansu ta sigogi daban-daban.
Akwai marubuta littattafan ƙagaggun labaran Hausa waɗanda suke da
ilimin haruffa ko na alƙalumma. Wasu almajirai ne, sun san mene
ne ilimin haruffa ko na alƙalumma na hatimi
ko laya ko guru. A yayin da suka zo rubutu za a iya ganin tasirinsa a cikin
rubutun nasu. Kuma za su iya faɗin wani sirri na taimako tare da yin
bayanin yadda yake duka a cikin rubutunsu[5].
Akwai kuma wasu marubuta na ƙagaggun labaran Hausa waɗanda suke tambaya
ko su yi fatawa ga masu ilimi, sannan su saka a cikin zubi na rubuce-rubucensu
na ƙagaggun labaran Hausa.
Ashe ke nan, marubuta suna iya zama a
sane suke kawo wannan ilimi. Wannan ne ya sa alal misali za ka ji suna cewa an
bayar da fahami[6]
kaza don ya sami fahimta[7].
4.0 Misalan Wasu
Wuraren da aka Kawo Maganar Ilimin Haruffa da na Alƙalumma a Wasu Ƙagaggun Labaran Hausa.
Marubuta ƙagaggun labaran Hausa suna amfani da ilimin haruffa da na alƙalumma a cikin littattafansu domin bayyana ɗaukaka ko ɗaukar fansa, ko
kuma kishi a tsakanin kishiyoyi da sauransu. Amfani da ilimin haruffan ko na alƙalumma zaɓi ne na marubuci. Wani yakan yi amfani
da ilimin haruffa ko na alƙalumma ta hanyar
bugun ƙasa, wani kuma yakan yi amfani da
hanyar laya ko hanyar rubutun sha. Wani kuma yakan yi amfani ne da hanyar yin
wuridi domin dai magance wata cuta ko rashin lafiya, da nufin samun waraka da
sauransu.
4.1 Amfani da
Ilimin Haruffa ko na Alƙalumma ta Hanyar Bugun Ƙasa
CNHN, (2006, sh. 278)
ya bayyana ma’anar bugun ƙasa da yin duba.
Bugun ƙasa ya shafi binciko ɓoyayyun al’amura waɗanda suka shafi
rayuwar ɗan’adam ko abubuwa ko dabbobi da makamantansu. (Adamu, 2012, sh. 68).
Wannan ilimi na bugun ƙasa ilimi ne ɓoyayye, kuma ba kasafai ake iya samunsa
ba, sai a hannun masu abin, wato masana ilimin. Bugu da ƙari, ba a samun hoton wannan ilimi ƙarara a cikin
littattafan ƙagaggun labaran Hausa, sai dai wannan
bincike ya yi nazarin wannan ilimin, ta hanyar gano nasonsa a cikin wasu
littattafan ƙagaggun labaran Hausa, kamar yadda
masana suka yi fashin baƙi.
A wajen Malam Bello Ahmad Sufi kuwa,
duba suna ne na gaba ɗaya, wanda ake dubawa domin a gano wani
abu. Kafin zuwan Larabawa ƙasar Hausa ana
cewa duba ko bugun ƙasa, amma daga baya sai ake cewa ilimin
alƙalumma, saboda ilimin ya shafi lissafi.
Kuma ana amfani da wannan ilimi domin gano abubuwan da suke a ɓoye. A
gargajiyance ‘yan bori da mafarauta suna amfani da wannan ilimi wanda ake ce
masa “Arwa” wato amfani da wuri domin gano inda namun daji suke da sauransu.
Bayan zuwan Larabawa sai ake kiran wannan nau’in ilimi da cewa ilimin alƙalumma[8].
Littafin Ruwan Bagaja yana ɗauke da wannan
naso na ilimin bugun ƙasa, wanda aka bayyana a lokacin da
Alhaji Imam ya haɗu da wan Liman, wanda ya shekara tamanin yana ibada a cikin kogo. Sai ya
ce:
Na ce masa ya buga mini ƙasa, ya gaya mini labarina da niyyata.Ya buga ƙasa, ya ce, Ruwan Bagaja dai akwai shi a duniya, amma yana hannun aljanu (Imam, 1933, sh.
6).
Wannan misali ya nuna cewa hanyar da
Malamin ya bi wajen bugun ƙasa ita ce hanya
ta ilimin alƙalumma da ake da ita. Ta wannan hanya
ce aka gano wa Alhaji Imam buƙatarsa ta neman Ruwan
Bagaja.
A duk lokacin da ake so a gano wani ɓoyayyen al’amari,
ana amfani da wannan hanya ta bugun ƙasa, inda masana
suka bayyana cewa ana zuba alƙalumma ne a kan
wani faifai ko kuma a zana a ƙasa, sai a zuba alƙalumma daga cikin goma sha shida da ake da su, ta haka ne
ake yin wannan bincike domin gano abin da ya yi nisa ko abin da za a tarar.
Wannan misali da aka kawo na Ruwan Bagaja
an yi amfani da wasu alƙaluma ta hanyar la’akari da ɗalibi, wato mai nema da maɗalubi wato abin da ake nema, sai kuma itisala, wato hanyar saduwa da buƙata[9].
A cikin littafin Jiki Magayi na John Tafida da Umar Zariya (1933) an samu nason
ilimin alƙalumma inda Malam Shehu ya yi mafarki,
sai ya sa aka nemo masa wani malami domin ya buga masa ƙasa ya sanar da shi fassarar mafarkin. Ga yadda tattaunawar tasu ta
kasance:
Malamin ya
share ƙasa ya buga ya ce, na ga maganar aure da kuma
haihuwa tsakani, na ga kuma wani ya ƙwace gabanka, amma idan ka mai
da hankali za ka ture shi (Tafida, 1933, sh. 2).
Wannan misali shi ma ya nuna mana ta
hanyar ilimin alƙalumma ne Malamin ya duba wa Malam
Shehu fassarar mafarkin da ya yi a inda ya gano cewar idan har Malam Shehu ya
auri Zainabu, burinsa zai cika na samun magaji wato ɗa, amma sai dai
akwai tashin hankali a ciki.
Daɗin daɗawa, wannan
bincike da aka yi ya gano cewa ana samun wannan naso ne a cikin littattafan ƙagaggun labaran Hausa ta hanyar bayani. Wato abin nufi,
ba hoton ilimin ake kawowa ba, a cikin bayani marubutan suke bayyanan wannan
ilimi, sai dai mai bincike ne zai iya gano wannan naso ta fuskar nazari. Haka
kuma nason wannan ilimi da aka samu a cikin littafin Ruwan Bagaja da Jiki Magayi,
an yi amfani da ɗalibi da maɗalubi da kuma itisala
wajen gano buƙatar Alhaji Imam da kuma Malam Shehu.
4.2 Amfani da
Hatimin Haruffa ko Alƙalumma ta Hanyar Laya
CNHN, (2006, sh. 304) ya bayyana ma’anar
laya da Ayoyin Ƙur’ani ko surkulle ko hatimi da ake rubutawa
don maganin wani abu.
A cikin littafin Tauraruwar Hamada an
samu nason ilimin haruffa na hatimi ta hanyar amfani da laya inda Malam
Namuduka ya taimaka wa Malam Ɗanye. Misali:
Malam Namuduka ya ba M. Ɗanye laya, M. Ɗanye ya sa hannu biyu ya amsa ya yi godiya (Daura, 1971, sh. 8).
Wannan misali ya nuna an ba wa Malam Ɗanye wata laya ta kariyar kai a kan tafiyar da zai yi.
Kuma ana ganin wannan laya an yi ta ne da hatimi na ilimin haruffa tare da haɗawa da wasu
surkulle.
A kuma cikin littafin Komai Nisan
Dare na Mahmud Barau Bambale an samu nason ilimin haruffa na hatimi ta
hanyar amfani da laya inda wani Malami ya bayar da laya wadda aka ɗaura wa
Tsigarallahu a wuya. Ga dai yadda bayanin ya kasance:
Malam Ilu ya ɗauko wata ‘yar
mitsilar laya ya ba Saluhu, ya ce
ka tafi wajen dukawa su rufa maka wannan laya da jar fata. Sai a ɗaura mata a wuya.
(Bambale, 1994, sh. 121).
Wannan misali ya nuna an yi amfani da laya wadda aka yi da hatimi na
ilimin haruffa a cikin wannan labari domin nema wa Tsigarallahu sauƙin cutar hauka da take fama da ita.
Ana amfani da wannan ilimin haruffa a
yi laya da shi a cikin littattafan ƙagaggun labaran
Hausa ta hanyar bayani, wato abin nufi ba hoton layun ake kawowa ba, sai dai
bincike ne yake tabbatar da nau’in hatimin haruffan da aka yi amfani da shi
wajen yin layar. Akwai hatimai daban-daban da ake amfani da su da suka haɗa da musallaci da
murabba’i da muhammasi da sauransu. Sai a saka haruffan sunayen Allah ko wata
addu’a a ciki. Alal misali, hatimin da aka kawo misalinsa na haruffa na farko,
hatimin haruffa ne musallaci. Wato mai gida uku sau uku, wanda aka yi amfani da
Sunnan Allah Ya Basidu.
4.3 Amfani da
Hatimin Haruffa ko na Alƙalumma ta Hanyar Rubutun Sha
Hatimi na ilimin haruffa ko na alƙalumma na rubutun sha, shi ne wanda ake yin amfani da
allo a yi rubutun sha da tawada a tsara hatimi, wato hatimi na ilimin haruffa
ko na ilimin alƙalumma mai ɗauke da alƙalumma ko haruffa na ا ب ج
د sannan a sha don biyan wata buƙata ta duniya.
Hausawa sukan yi amfani da wani hatimi
na haruffa ko na alƙalumma sannan a rubuta shi a jikin
allo, kuma a wanke a sha a matsayin rubutun sha. Akan yi amfani da hatimi na
haruffa ko na alƙalumma domin neman farin jini ko samun
sauƙin naƙuda ko kuma wani tsari bisa wasu buƙatocin rayuwa na
yau da kullum[10].
A cikin littafin Matar Uba Jaraba na Balaraba Ramat Yakubu, marubuciyar ta yi amfani
da jirwayen ilimin haruffa ta hanyar amfani da rubutun sha domin neman maganin
naƙuda. An yi amfani da rubutun sha a
lokacin da matar Sa’idu take kan guiwa. Misali:
Malam matata
za ta mutu a kan gwuiwa. Don Allah ya taimake ni da albarkar makaranta. Nan
take Malam ya sa aka kawo masa tawada da allo aka yi masa rubutu, aka wanke (Yakubu, 2006, sh. 17).
A nan an yi amfani da hanyar ilimin
haruffa aka rubuta hatimi na haruffa a allo aka wanke aka shanye a cikin ƙofar ƙota ta magirbi
domin samun sauƙin naƙuda.
A cikin littafin Kausar nan ma
an samu jirwayen ilimin haruffa na hatimi inda aka karɓo wa Umar rubutun
sha a lokacin da matarsa ta sako shi a gaba dangane da kishiyar da zai yi mata.
Ga dai yadda abin ya kasance:
Rubutun kariya ne saboda mutanen da suke son raba ka
da matarka. Ya yi bisimillah sannan ya ɗaga galan ɗin ya sha sosai
(Kabir, 2017, sh. 122).
Babu shakka, wannan nau’in rubutu da
aka ba wa Umar ya sha, ɗaya ne daga cikin misalai na jirwayen
ilimin haruffa na hatimi wanda aka yi ta hanyar rubutun sha.
4.4 Amfani da Hatimin Haruffa ko na Alƙalumma ta Hanyar Wuridi
CNHN, (2006, sh. 474) ya bayyana ma’anar
wuridi da wasu ayoyi ko addu’o’i ko zana hatimai a ƙasa waɗanda akan karanta, ana jan casbi don neman wata buƙata.
To sai dai kamar yadda aka yi bayani
dangane da nason ilimin alƙalumma na bugun ƙasa, haka abin yake a wannan ɓangare, ba a kawo
hoton wuridi a cikin littattafan ƙagaggun labaran
Hausa, sai dai wannan bincike ya gano nason wannan ilimi ta hanyar wuridi inda
aka samu a cikin wasu littattafai. Alal misali:
A cikin littafin Ganɗoki an samu nason ilimin alƙalumma ta hanyar wuridi a lokacin da Ganɗoki yake tunkarar
yaƙi a gabansa. Ga bayanan:
Muka yi taimama muka yi salla. Na ɗauko kundina na yiwuridina,
na roƙi Allah buƙatata (Kagara, 1933, sh. 17).
Bisa wannan bayani da ya gabata, za a
fahimci Ganɗoki ya yi amfani da hanyar wuridi ne domin ya roƙi Allah buƙatar da ya sa a gaba. Kuma wuridin da
ya yi na ɗaya daga cikin nau’o’in ilimin alƙalumma ne wanda
ake zanawa a ƙasa, sannan a sanya shi a gaba, a yi ta
jan wuridi na sunan Allah wanda aka shigar a cikin hatimin.
A Littafin So Aljannar Duniya na
Hafsat Abdulwaheed marubuciyar ta nuna nason ilimin haruffa ta hanyar amfani da
wuridi. Hakan ya bayyana ne a lokacin da Bodado ta je wajen mahaifinta. Ga abin
da marubuciyar take cewa:
Gari bai gama wayewa ba Bodado ta tashi
ta yi alwala ta yi salla ta nufi gidan ubanta.Ta same shi yana Wuridi,
ta jira shi ya gama (Abdulwaheed,
1980, sh. 34).
Ƙarara marubuciyar ta bayyana cewa an samu mahaifin Badado yana wuridi,
wannan wuridi ne wanda ake amfani da ilimin haruffa domin neman tsari da
kariya.
Malamai sun bayyana cewa ana yin wuridi
ne ta hanyar zana hatimi ko kuma mutum ya riƙe carbi ya dinga ja, ta hanyar ambaton sunayen Allah da salatin Annabi
(SAW) har ya samu wani adadin da ya ɗauka[11].
5.0 Kammalawa
A wannan takardar an kawo bayanai
dangane da ilimin haruffa da na alƙalumma sannan aka
bayyana sigogin ƙagaggun labaran Hausa. Sai kuma
takardar ta kalli yanayin aiwatar da ilimin haruffa a wasu ƙagaggun labaran Hausa, kuma an tsakuro misalai daga cikin
littattafan na ƙagaggun labarai.
A wannan takarda an gano Hausawa suna
amfani da hatimi ta hanyar ilimin haruffa ko na alƙalumma domin neman ɗaukaka ko kishi ko kuma don biyan wasu
buƙatu na rayuwa a cikin wasu littattafan ƙagaggun labaran Hausa waɗanda aka rubuta
tsakanin shekara ta 1933 zuwa ta 2019. Haka kuma an zaƙulo misalai daga wasu sassa daban-daban na ƙagaggun littattafai tare da ƙalailaice yadda
amfanin da ilimin haruffa ko na alƙalumman ya
kasance.
Har yau kuma an fahimci a wannan takarda, akan
zana hatimai ne, masu kusurwa da faɗi da tsayi daban-daban tun daga hatimi
mai gida tara (9) ko sha shida (16) ko ashirin da biyar (25) ko talatin (30) da
sauransu. Sannan kuma an lura ana amfani da waɗannan hatimai ne
na ilimin haruffa ko na alƙalumma ta hanyar
bugun ƙasa, ko yin wuridi na addu’a ko shan
rubutun sha ko kuma amfani da laya.
Muna ba da shawara a wajen amfani da hatimai na ilimin haruffa ko na alƙalumma a dinga lura ana hattara domin kada a wuce gona da iri, musamman yadda wannan al’ada ta zamanto mai rikitarwa.
Manazarta
Abdulwaheed, H. M. (1980) So aljannar duniya. N. N. P. C
Adamu, M.T. (1996)
Duba da kanki ta hanyar haruffa littafi na biyu. Salma A’areef
Publishers.
Adamu, M.T.
(2012). Nazari a kan bugun ƙasa a al’ummar
Hausawa. ƊKundin Digiri na Ukuɗ. Sashen Koyar da
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Bambale, M. B.
(1994). Komai nisan dare. NNPC
CNHN (2006). Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero. Ahmadu Bello University Press.
Daura, S. A.
(1971). Tauraruwar hamada. Northern Nigeria Publishing Company.
Imam, A. (1933). Ruwan
bagaja. Northern Nigeria Publishing Company.
Ƙagara, B. (1933). Ganɗoki. Northern Nigeria Publishing
Company.
Kabir, S.A.
(2017). Kausar. Kano: Gidan Dabino Publishers.
Marzuk, A. A.
(Babu Shekarar bugawa). Al-Jawahirul Lamaa’tu. Al-Maktabatus-Sabiyyat.
Tafida, J da
Zaria, U. (1933). Jiki Magayi. Northern Nigeria Publishing.
Taukhiy, A.S.
(Babu shekarar bugawa) Addurratul Hiyyat Fil-Uluumir Ramlliyyat.
Al-Maktabatus Sabiyyat.
[1]
Hatimi wani zane ne mai kama da gidan dara wanda masu ilimin taimako a tsari na
Musulunci suke zanawa sannan su ɗura haruffa na Larabci, wato ا ب ج د ko
alƙalumma na Larabci, wato 1,2,3,4 a
cikin ɗakunan. Malamai musamman na tsibbu
suna yin haka ne domin a sha ko a zana a ƙasa
ko a yi laya ko kuma wuridi domin maganin wani abu.
[2]
Tattaunawa da Malam Bello Ahmad Sufi, Ranar Asabar, 20-02-2020.
[3]
Tattaunawa da Shehu Muktar, Ranar Talata, 07-04-2020.
[4]
Rashin jituwa da nuna ƙyashi irin wanda matan da ke auren mutum ɗaya ke yi wa juna.
[5]
Hira da Ado Ahmad Gidan Dabino da kuma Maryam Ado Nguru Ranar Alhamis,
13-02-2020
[6]
Fahami shi ne Maganin ƙara
wa mutum basira, musamman a karatun Alkur’ani, da sauran fannonin ilimi.
[7]
Tattaunawa da Dr Musa Grema da Ado Ahmad Gidan Dabino, Ranar Alhamis,
13-02-2020.
[8]
Ganawa da Malam Bello Ahmad Sufi, Ranar Juma’a, 12-03-2021.
[9]
Ganawa da Malam Bello Ahmad Sufi, Ranar Asabar, 13-03-2021.
[10]
Ganawa da Malam Hamid Shitu, Ranar
Talata, 21-01-2020
[11]
Hira da Malam Ahmad Suleiman, Ranar
Juma’a, 12-03-2021
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.