Citation: Umar, M. M. and Sharu, Y. (2025). “Aron Kalmomi daga wasu Sassan Harsuna: Nazarin Hausar ‘Yan-tashar Mota a Garin Sakkwato.” in Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol. 03, No. 02, Pp. 20– 27. www.doi.org/10.36349/djhs.2025.v03i02.003.
ARON KALMOMI DAGA WASU SASSAN HARSUNA: NAZARIN HAUSAR
‘YAN-TASHAR MOTA A GARIN SAKKWATO
Na
Muhammad Mustapha Umar
Department of Nigerian Languages, Usman Danfodiyo University,
Sokoto
And
Yusuf Sharu
Goɓernment Day Secondary School Wamakko, Sokoto State
Teachers Serɓice Board, Sokoto
Tsakure:
Manufar wannan takardar ita ce, a aiwatar da nazarin
kalmomin aro a Hausar ‘yan-tashar mota a garin Sakkwato. Haka kuma, takardar ta
yi amfani da ra’in da ya shafi yadda mutane suke amfani da harshe ta fuskar
ma’anar kalmomi, wato Ra’in Fiɗar Zantuttuka (Discourse Analysis Theory)’ wanda
Harris (1952) ya assasa. Sannan, an yi amfani da hanyoyi biyu wajen tattara
bayanai waɗanda suka haɗa da tattaunawa da kuma lura ta kai-tsaye. Takardar ta
gano ‘yan-tashar mota a garin Sakkwato suna sarrafa kalmomin aro wajen ambaton
direbobi da yaran mota da ‘yan kamasho da ‘yan dako da fasinja da tashar mota
da motoci da jami’an tsaro, ko kuma don su bayyana wani hali da suka tsinci kan
su a cikin tasha ko a halin tafiya.
Keɓaɓɓun Kalmomi: Aron Kalmomi; Hausar ‘Yan-tashar Mota;
Harsuna; Sabuwar Ma’ana; Sakkwato
Gabatarwa
Babbar manufar
wannan takarda ita ce, fito da sabbin ma’anonin kalmomin aro da ‘yan-tashar
motar garin Sakkwato suke amfani da su a cikin sadarwarsu, tare da fayyace alaƙar da ake samu tsakanin ma’ana ta asali da sabuwar ma’ana.Daga cikin muhimmancin harshe ga al’umma akwai
sadarwa, wadda ita ce ƙashin bayan aiwatar da kowace irin hulɗa. Tasirin
zamantakewa da hulɗa a tsakanin wasu jama’a yakan haifar
da taimakon juna da wayar da kai da haɓakar arziki da kuma bunƙasar sadarwa. Yakasai (2020:26) na ganin, ai wannan ne ma
dalilin da ya sa ake samun wata rajista wadda ta keɓanta ga wani
rukunin jama’a, wadda ba kowa yake iya fahimta ba daga cikin masu magana da
harshe ɗaya. Irin wannan tasiri ya bayyana a cikin
rukunin jama’ar tashar mota a garin Sakkwato.
Farfajiyar wannan bincike ta taƙaita ne ga wasu tashoshi na cikin garin Sakkwato; waɗanda suka haɗa da Babbar Tashar
Motar Sakkwato da Tashar Alu da Tashar Filayi-oba da Tashar Bafarawa da Tashar
‘Yan Lemu da kuma Tashar Кwannawa ta shigowa
cikin garin Sakkwato.
Hanyoyin da a ka bi don tattara bayanai
sun haɗa da hira da waɗanda
bincike ya shafa (‘yan-tashar mota) da lura ta-kaitsaye da ziyarar tashoshin
mota da kuma tattaunawa da malamai don samun dalilai na ilimi. Haka kuma, an yi
amfani da hanyar tace bayanai wajen zaɓar
sumfarin da aka buga misalai da su.
A wannan maƙala, an yi amfani da ra’in fiɗar
zantuttuka, wanda ake kira ‘Discourse Analysis Theory. Ra’in yana da manufar
nuna yadda mutane suke amfani da harshe wajen fito da ma’anar zantuka ta
la’akari da ayyukansu. Haka kuma, ra’in ya samu karɓuwa tun a farko-farkon shekarun ‘1960s’ da ‘1970s’. Daga
cikin masana da manazarta da suka fara aiki da shi domin bayyana yanayin
zamantakewa sun haɗa da: Janos (1971) da Teun (1972) da Teun (1977) da Joseph
(1975) da kuma Tom (1979). Ra’in ya yi fice sosai musamman ta fuskar fiɗar zantuttuka. Saboda haka ne ma ko a baya-bayan nan Isah
(2018) da Zailani (2019) da Sharu (2023) da kuma Mode (2024) A ra’ayin Knapp da
Daly (2002) “Discourse Analysis is the systematic study of naturally occurring
communication in the broadest sense, at the leɓel
of meaning”. Fassarar marubuci: Ra’in fiɗar
zantuttuka, wani tsararren fannin ilimi ne da yake nazarin zantuka ta fuskar
ma’ana. James (1991) kuwa cewa ya yi: the Discourse Analysis analyses spoken
and written language as it is used to enact social and cultural perspectiɓes and identities”. Fassarar marubuci: Ra’in fiɗar zantuttuka, yana nazarin harshe a magance da rubuce,
musamman wajen bayyana fahimtar al’adu da ɗabi’u
ko halayyar mutane.
Hausar ‘Yan Tashar Mota
Tashar mota wani fitaccen wuri ne na
sufari da mutane daban-daban suke haɗuwa
domin gudanar da harkokinsu mabambanta; babban aikinsu shi ne sufarin al’umma
da kayansu (Abdu, 1991:2; Abubakar, 2023:16; Abraham, 1977:856; Bargery,
1934:1002; CNHN, 2006:431; Manir, 2010:16; Newman da Newman, 2020:235; Yero,
2017:3).
Hausar tashar mota wata rajista ce ta
daban, wadda ba kowa yake iya fahimta ba. Ma’anar kalmominta da sassan jumla ko
jumlolinta sun bambanta da na sauran rukunan al’umma. Hausar ta ƙunshi faɗaɗa ma’ana da sarrafa kalmomin aro da ƙirƙira sababbin
kalmomi. Hausar ta ƙunshi maganganun
azanci da sarrafa harshe iri-iri, da uwa uba samar da wata nau’in Hausa ta
musamman a huldar zamantakewa da sauran ma’amaloli a tashar mota a garin
Sakkwato.
Aron Kalmomi
Masana da dama sun bayyana ra’ayoyinsu
a kan abin da ake nufi da aro a harshe. Daga cikinsu akwai Sapir (1921:23) da
Bargery (1934:34) da Garba (1977:33) da Imam (1978:27) da Rufa’i (1979:33) da
Kabir (2004:65) da Yakasai (2005: 2, 3) da CNHN (2006:18-19) da Chamo (2011:27)
da Umar da Shehu (2017:13) da Umar (2019:62) da Rufa’i (2021:3) da kuma Yakasai
(2023:280). La’akari da ma’anonin masanan za a iya cewa, ana aron kalma ta ɗaya daga cikin hanyoyi uku; ko dai ta fuskar cikakken aro
(wato aro kalma tare da lafazinta da ma’anarta) ko ta fuskar yi mata
kwaskwarima ko kuma a aro lafazin kawai.
Aro daga wasu Sassan Harsuna a Hausar
‘Yan-tashar Sakkwato
‘Yan-tashar Sakkwato suna amfani da
dabarar aron kalmomi daga wasu Harsuna da suka haɗa
da harshen Larabci da Ingilishi da Fulatanci da Zabarmanci da kuma harshen
Yarbanci.
1. Aron Kalmomi daga Harshen Larabci
Harshen Larabci yana ɗaya daga cikin harsuna iyalan Afro-Asiya wanda ya ƙunshi harshen Larabci da Hibru da Aramaik da Ƙurdish da Berber da dai sauransu. Fagge (2004:25) ya nuna
tun a shekara ta 1194-1294 Larabawa suka zo ƙasar Hausa domin kasuwanci da yaɗa addinin Musulunci. Sakamakon haka, ya haifar da cuɗanya mai yawa ta hanyar koyon addini da saye da sayarwa
tsakanin Larabawa da Hausawa. Harshen Larabci ya yi tasiri har a cikin Hausar
tashar mota a garin Sakkwato. Daga cikin ire-iren waɗannan kalmomin Larabci da ‘yan rukunin suka aro akwai:
Jadawali na 1. Misalan Kalmomin Aro
Daga Larabci
|
m |
Kalma |
Ajin Kalma |
Tushen Kalma |
Sabuwar Ma’ana a Hausar Tashar Mota |
|
1. |
Sáahíbúl-sáfár |
Suna |
مسافر |
Fasinja wanda ya zo cikin tasha za ya
yi tafiya |
|
2. |
Láabá’ásà |
Suna |
لابئس
|
Direban mota na cikin tasha wanda ba
ya kulawa da wasu ‘yan gyare-gyare ƙanana, waɗanda kan iya
haifar da babbar matsala ga motarsa |
|
3. |
Háràamún |
Sifa |
الحرام |
Kuɗin
balas waɗanda direba yake bayar wa ga mai mota bayan kowane wata.
Wato waɗanda ake kula da mota ko sake saya ma direba wata motar
idan ta tsufa ko lokacin inshora ya ƙare da su |
|
4. |
Káulàasân |
Suna |
الكاف |
Rashin tsaya wa da wasu direbobi suke
yi a cikin daji, domin su taimaka wa wani direba da matarsa ta samu matsala |
|
5. |
Mádíinà |
Suna |
المدينة |
Arewacin Nijeriya, inda ake bin
tafarkin addinin musulunci |
Háràamún: dangantakar ma’ana ta asali
da subuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu. Wato samun hukunci mai taɓa zuciya.
Mádíinà: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ma’anonin sun yi maganar gari ko muhalli ko wurin zama.
Sáahíbúl-sáfár: dangantakar ma’ana ta
asali da sabuwar ma’ana ita ce, duk suna bayyana wasu mutane da za yi tafiya.
2. Aro daga Harshen Ingilishi
Harshe.3n
Ingilishi yana ɗaya daga cikin harsuna iyalin gidan Indo-European. Kalmar
Ingilishi kwaskwarima ce daga kalmar Turanci ta ‘English’ kuma harshe ne na
Turawan Ingila (Hornby, 2000:206). Turawan yamma sun shigo ƙasar Hausa a lokuta mabambanta domin cim ma wasu manufofi.
Sidi (2023:27-37) ya bayyana Turawa sun shigo ƙasar Hausa a karon farko domin leƙen asiri da manufar gano irin tarin arzikin ma’adanai da
Allah ya azurta yankin da shi. Akwai kuma waɗanda
suka shigo domin yaɗa addinin Kirista da kuma waɗanda
suka shigo da nufin mulkin mallaka. Daga cikin ire-iren kalmomin Ingilishi da
‘yan rukunin tashar mota suke amfani da su akwai:
Jadawali na 2. Misalan Kalmomin Aro
Daga Ingilishi
|
|
Kalma |
Ajin
Kalma |
Tushen
Kalma |
Sabuwar
Ma’ana a Hausar Tasha |
|
6. |
Àláabúkúu |
Suna |
|
Yaron mota mai shaye-shaye |
|
7. |
Ângùul |
Suna |
Angle |
Ƙarhen sama da ake yi a saman mota
domin ɗaukar kaya masu nauyi sosai, (wato babban lodi) |
|
8. |
Búkîn |
Suna ɗan
aikatau |
Bucking |
Sa mota layin
lodi a cikin lis tun kafin ta iso (Wannan
kuma wata cuwa-cuwa ce da ake ƙulluwa tsakanin direba da ɗankamisho
mai wannan aiki) |
|
9. |
Câmbàa |
Suna |
Chamber |
Ofishin ƙungiyar direbobin cikin tasha |
|
10. |
Dáawùn |
Suna |
Down |
Kuɗin
fita daga tasha, waɗanda ake bayar wa ga ƙungiya mai kula da tsaftar cikin tasha |
|
11. |
Dísfíláa |
Suna |
Discipler |
Alƙalin tasha, wanda ake kai wa koken wata matsala domin a
warware |
|
12. |
Dóojìn |
Suna ɗan
aikatau |
Dodging |
Fasinja da ba ya
biyan kuɗinsa na tafiya sai mota ta cika, don ka da a ɓata masa lokaci. Da zarar ya fahimci babu fasinja, sai
ya wuce zuwa wata tashar, ko kuma ya tsaya a kan hanya ya jira direbobi ‘yan
haɗa-haɗa |
|
13 |
Dìròs |
Suna |
Drugs |
Jami’an hana sha da fataucin ƙwayoyi, waɗanda suke tsaya wa a hanya |
|
14 |
Ésbîn |
Suna ɗan
aikatau |
Eɗ
being |
Saƙo mai hatsari, wanda kan iya saka masu ajiyar kaya cikin
wata babbar matsala. Kamar ƙwaya
ko hodar ibilis |
|
15 |
Éskút |
Suna ɗan
aikatau |
Escort |
Rakiyar da ɗan kamisho yake yi domin ya karɓi sallama daga direba |
|
16 |
Fàatìròl |
Suna ɗan
aikatau |
Patrol |
Yawon da shugabannin ƙungiyar yuniyon suke yi, don hana
direbobin da ba su bin layi a tasha ɗaukar
mutane a kan hanya |
|
17 |
Fíi’è |
Suna |
P. A |
Yaron mota mai zama a ƙofar mota domin kula da
shige-da-ficen fasinja |
|
18 |
Fúlóogùu |
Suna |
Floogoo |
Jigon tasha, dattijo mai shekaru
wanda ake girmama wa a cikin tasha |
|
19 |
Hózíláa |
Suna |
Hosler |
Direban da ba ya hutu, wanda
kodayaushe yana kan hanyar tafiya |
|
20 |
Káagòo |
Suna |
Cargo |
Lodin da ake yi wa mota na kayayyaki
a sama da ƙasanta |
|
21 |
Kwámándáa |
Suna |
Commandant |
Shugaban ‘yan kamisho |
|
22 |
Kófúràa |
Suna |
Corpral |
Mai tsaron
mashina na ƙofar tasha |
|
23 |
Léebúr |
Suna |
Lebel |
Direba mai gudu sosai, wanda kan
haddasa hatsari a hanya |
|
24 |
Máakàa |
Suna |
Marker |
Ɗan kamisho mai rubuta sunan direbobi
a layin lodi |
|
25 |
Máajàa |
Suna ɗan
aikatau |
Marger |
Haɗe
fasinja na mota biyu a cikin mota ɗaya,
musamman idan wata ta samu matsala a hanya |
|
26 |
Mís |
Suna sifantau |
Miɗ |
Tsohuwar mota, akwala wadda ba ta da ƙarfi ko lafiyar yin doguwar tafiya |
|
27 |
Nétìwòk |
Suna |
Network |
Direban da ke yawace ƙasa baki ɗaya, wato kowace jiha yana tafiya (Bisa al’adar direbobin
mota, kowane direba da irin garuruwan da yake tafiya waɗanda ya yi sabo da su har ake alaƙanta shi da sunansu kamar Ɗan kano ko Ɗan Kaduna) |
Ângùul: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, bayyana wani bagire ko muhalli.
Búkîn: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato kama layi ko shiga layin jiran
wani abu.
Dísfíláa: dangantakar ma’ana ta asali
da sabuwar ma’ana ita ce, ladabtarwa da tabbatar da bin doka da oda.
Dóojìn: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu.
Éskút: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato daga rakiya.
Fàatìròl: dangantakar ma’ana ta asali
da sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato daga zagaye don kama mai
laifi.
Fíi’è (P.A): dagantakar ma’anonin ita
ce, ta fuskar aikinsu. Wato hidimar da wani yake yi don taimakawa wani mutaum.
Fúlóogùu: dangantakar ma’ana ta asali
da sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato daga tasiri a kan wani abu.
Hózíláa: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato daga neman na kai wurjanjan.
Káagòo: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato daga ƙarfin iya ɗaukar kaya masu
yawa.
Kwámándáa: dangantakar ma’ana ta asali
da sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato jagoranci ko ikon sa wa da
hana wa.
Kófúràa: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato daga tsaron kayan al’umma.
Máakàa: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato daga rubutu..
Nétìwók: dangantakar ma’anonin ita ce,
kamar yadda kimiya ta netiwok na sadarwa yake game ko’ina, haka direban yake
zagaye ƙasar nan domin kai
fasinjoji garuruwansu.
3. Aro daga Harshen Fulatanci
Harshen Fulatanci harshe ne iyalin
gidan Niger-Congo. Masu magana da shi ake kira Fulah a ƙasashe irin su Mali da Senigal da Gambiya da Guinea da
Guinea-Bissau. Ana kuma kiran su Fulani a Nijeriya da Nijar. Duk da yake
harshen Hausa shi ne harshe mafi girma da ake magana da shi a cikin garin
Sakkwato, harshen Fulatanci ya zama na biyu (Kokoshe, U. 07/01/2025). Fagge
(2004:20) yana da fahimtar lokacin da Haɓe suke
mulkin ƙasar Hausa Fulani
suna zaune a rugogi, sai dai ba su cusa kansu cikin harakokin mutanen wurin ba.
A kwana a tashi sai addinin Musulunci da ƙasaitar sarakunan Hausa ta sanya cuɗanya tsakanin waɗannan
mutane da Hausawa. A dalilin haka ne Hausawa suka samu damar aro waɗansu kalmomin Fulatanci suka mayar da su na Hausa. Ga wasu
misali, akwai:
Jadawali na 3.
Misalan Kalmomin Aro Daga Fulatanci
|
|
Kalma |
Ajin
Kalma |
Tushen
Kalma |
Sabuwar
ma’ana a Hausar Tasha |
|
28. |
Árɗóo |
Suna |
Arɗo |
Shugaban ƙungiyar direbobin cikin tasha |
|
29 |
Dèesá |
Suna ɗan
aikatau |
Deysa |
Ajiyar kaya a cikin tasha |
|
30 |
Fíllèrí |
Suna |
Feelire |
Sunan tashar mota |
|
31 |
Jáhò |
Suna ɗan
aikatau |
Jahoo |
Tafiya mai nisa
wadda ta kai zuwa wata jaha |
|
32 |
Ján Héeɗí |
Suna |
Jaheeɗi |
Masu satar mutane a hanya |
|
33 |
Jéháiɗò |
Suna |
Jahoo |
Fasinja mai jiran mota a hanya |
|
34 |
Jífìnò |
Suna ɗan
aikatau |
Jifinol |
Aikin dako da wasu suke yi a cikin
tashar mota domin neman abinci |
|
35 |
Lílál |
Suna |
Lilall |
Saƙon kaya waɗanda ba su da
yawa da za a tafi da su zuwa ga wani wuri |
|
36 |
Sírbáajóo |
Suna |
Surbajo |
Fasinja ƙaramar yarinya |
Árɗóo:
dangantakar ma’ana ta asali da sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato
jagoranci.
Dèesá: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, ta fuskar aikinsu, wato ajiye wani abu.
Jéháiɗó:
dangantakar ma’anonin ita ce, duk suna nufin mutumin da ya zo tashar mota da
nufin tafiya zuwa wani wuri. Ma’ana ta gama-gari tana nufin kowane irin
matafiyi, ba tare da bambance wa ba.
Lílál: dagantakar ita ce, dukkan
ma’anonin sun shafi aike daga tashar mota ko kasuwa zuwa wani wuri. Ma’anarta
wadda sauran jama’a Fulani suke ba ta ita ce, tana nufin bayar da sautun wani
abu a kasuwa (Mayanci, B.M. 06/09/2024).
4. Aro daga Harshen Zabarmanci
Harshen Zabarmanci shi ne ake kira
Zarma. Harshen yana ɗaya daga cikin harsunan kudancin Songhai a cikin iyalin
gidan Nilo-Sahara. Zarma harshe ne da aka samu masu magana da shi sosai a wasu ƙasashen Arewa masu yammacin Afirika kamar Nijeriya da Nijar.
Jamhuriyar Nijar ƙasa ce da ta yi
iyaka da jahar Sakkwato da take Nijeriya, ta garuruwan Illela da Tangaza da
Gudu da kuma Gada. Bugu da ƙari,
Sadiƙ (2019:13) yana
ganin tasirin hulɗar kasuwanci da auratayya da take aukuwa tsakanin al’ummomi
biyu takan haifar da aron wasu kalmomi domin ambaton wasu baƙin abubuwa da suka ci karo da su. Daga cikin waɗanda ake amfani da su a tashar motar garin Sakkwato akwai:
Jadawali na 4.
Misalan Kalmomin Aro Daga Zabarmanci
|
|
Kalma |
Ajin
Kalma |
Tushen
Kalma |
Sabuwar
Ma’ana a Hausar Tasha |
|
37. |
Báazùm |
Suna |
Báazùm |
Direban Nijar |
|
38. |
Màtánóo |
Suna |
Màtánóo |
Mai ajiyar kaya na cikin tashar mota |
|
39. |
Tìisámbèeríi |
Suna |
Tìisámbèeríi |
Gama-garin sunan tashar mota |
|
40. |
Tíyáanìi |
Suna |
Tíyáanìi |
Gma-garin fasinja |
Tìisámbèeríi: dangantakar ma’ana ta
asali da sabuwar ma’ana ita ce, duk suna nuni ga wurin ajiye motocin hawa, don
haya ko jigila.
Tíyáanìi: dangantakar ma’ana ta asali
da sabuwar ma’ana ita ce, dukansu sunaye ne da ake kiran wani mutum da shi.
5. Aro daga Harshen Yarbanci
Yarbanci harshe ne na ɓangaren Volta-Niger
iyalan harsunan Niger-Congo. Al’ummar Yarbawa suna daga cikin baƙin mutane mazauna babban birnin Sakkwato. Cuɗanya tsakaninsu da al’ummar Hausawa a garin ta yi tasiri
matuƙa. Fagge (2004:22)
ya bayyana Yarbanci wani harshe ne da ake amfani da shi wajen hulɗa tsakanin mutane kuma waɗanda
suke magana da shi su ake kira Yarbawa. Ga misalan wasu daga cikin kalmomin da
ake amfani da su a tashar motar garin Sakkwato kamar haka:
Jadawali na 5.
Misalan Kalmomin Aro Daga Yarbanci
|
|
Kalma |
Ajin Kalma |
Tushen
Kalma |
Sabuwar
Ma’ana a Hausar Tasha |
|
41. |
Áríirí-áajóo |
Harɗaɗɗen suna |
Áríirí-áajóo |
Fasinja |
|
42. |
Áwáakòo |
Suna |
Áawáakòo |
Direban mota na cikin tasha |
|
43. |
Fíifíifáanóo |
Suna |
Fíifíifáanóo |
Masu ajiyar kaya na cikin tasha |
|
44. |
Íbúutíi |
Suna |
Íbúutíi-ókóo |
Sunan tashar mota |
|
45 |
Ísérírán |
Sifa |
Ísérírán |
Saƙon kaya waɗanda ba su da
yawa da za a tafi da su zuwa ga wani |
|
46 |
Tíníbù |
Suna |
Tùníbù |
Man fetur |
Íbúutíi: dangantakar ma’ana ta asali da
sabuwar ma’ana ita ce, duk suna nuni ga wurin ajiye motocin hawa, don haya ko
jigila.
Tíníbù: dangantakar ma’anar kalmar
asali da sabuwar ma’ana ita ce, cire tallafin man fetur da tsadar rayuwa.
Kammalawa
A wannan takarda an yi nazari tare da
fito da irin yadda rukunin jama’ar tashar motar garin Sakkwato suke sarrafa
kalmomin aro a cikin sadarwarsu. Inda aka fito da wasu kalmomi daga wasu
harsuna a cikin jadawali, aka kawo ma’ana ta asali da sabuwa, sannan daga
bisani aka yi fashin baƙin wasu daga
cikinsu don a nuna alaƙar da ake samu
tsakanin ma’anonin biyu.
Daga cikin da sakamakon da takardar ta
gano sun haɗa da:
1. Takardar ta gano
cewa, ‘yan rukunin suna amfani da wasu kalmomi a cikin Hausarsu, waɗanda ba kowa yake iya fahimtar ma’anoninsu ba kai-tsaye.
2. Haka kuma,
takardar ta gano cewa, ‘yan rukunin suna sarrafa kalmomin aro daga wasu baƙin harsuna a cikin sadarwarsu.
3. Bugu da ƙari, takardar ta gano ‘yan rukunin suna amfani da dabarar
sarrafa kalmomin aro don ambaton
direbobi da yaran mota da ‘yan kamasho da ‘yan dako da fasinja da tashar mota
da motoci da jami’an tsaro, ko kuma don bayyana wani hali da suka tsinci kansu
a cikin tasha ko a halin tafiya.
Manazarta
Abbas, Y. (2012). Hausar Masu Ƙwallon Ƙafa
a Garin Katsina. Kundin Digiri Na Biyu. Jami’ar Bayero.
Bargery, G.P. (1934). A Hausa-English Dictionary and
English-Hausa Ɓocabulary. Ahmadu
Bello University Press Limited.
Bature, A. (1995). Nazari kan Ƙirƙira Sababbin
Kalmomi a Hausa. 5th Intertional Conference on Hausa Language, Literature and
Culture. CSNL. Bayero University.
Bature, A. (2002). Nazari kan Ƙirƙirar Sababbin
Kalmomi a Hausa. In Bichi, A.Y, Yalwa, L.D, Hausa, A.U.K (Eds.). Studies in
Hausa Language, Literature And Culture. (5th ed., 129-146). Kano: Benchmark
Publishers Limited.
Bello, A.K. (2021). Kwatancen Ƙwayoyin Ma’ana a Ƙirar Kalmar Hausa da Fulfulde. Unpublished M.A. Hausa
Dissertation. Department of Nigerian Languages. Usmanu Danfodiyo University.
Chamo, I.Y. (2011).Language and Identity: Hausa Language of
Youth Generation in Northern Nigeria. Studies of the Department of African
Languages and Cultures, University of Warsaw, Poland, 45, 23-38.
CNHN. (2006). Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero. Ahmadu BelloUniversity
Press.
Fagge, U.U. (2004). Ire-iren Karin Harshen Hausa na Rukuni.
Benchmark Publishers Limited.
Garba, A.B. (1977). Nazari
a kan Ararrun Kalmomin Hausa Daga Larabci. Unpublished B.A Hausa Project. Department of
African Languages and Culture. Ahmadu Bello University.
Harris, Z.S. (1952). Discourse Analysis. Language, 28, 1 –
30
Hornby, A.S. (2000). Oɗford
Adɓanced Learner’s Dictionary. Oɗford
University Press.
Imam, B.B. (1978). Ɗafi a Ararrun Kalmomin Hausa a Harshen Kambari. Unpublished
B.A Hausa Project. Department of Nigerian Languages. University of Sokoto.
Isah, F.H. (2018). A Sociolinguistic Analysis of The Jargons
Used by Town Serɓice Tricyclists (A-daidaita-sahu) in The Kano Metropolis.
Unpublished M.A Dissertation. Department of Liguistics. Bayero University.
James, G.P. (1991). An Introduction to Discourse Analysis:
Theory and Method. London: Electronic Media Diɓision
of Bloomsbury Publishing Plc.
Janos, P.S. (1971). Transformations Grammatiken and Eine
Ko-Teɗtuelle Teɗt Theories. Frank
Furt Publishers. Athenaeum: Germany.
Joseph, G.E. (1975). The Thread of Discourse. Paris: Hague
Mouton Press.
Kabir, B.U. (2004). Nazari a kan Hausar Mata Matasa a Cikin
Garin Kano. Kundin Digiri na Biyu. Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya. Jami’ar
Bayero.
Knapp M. & Daly J. (2002). Hand Book of Inter Personal
Communication (3th Ed., 102-129). Sage Global Academic Publishers. U.S.A: New
Bury.
Mode, A. (2024). Nazarin Hausar ‘yan Koli a Garin Sakkwato.
Kundin Digiri na Biyu. Sokoto: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya. Jami’ar
Usmanu Ɗanfodiyo.
Newman, P. & Newman, R. (2020). Hausa Dictionary:
Hausa-English/ English-Hausa. Kano: Bayero Uniɓersty
Press.
Rabi’u, A.M. (2019). Tasirin Harshen Larabci a kan Hausa.
Unpublished M.A Hausa Dissertation. Department of Nigerian Languages. Usmanu Ɗanfodiyo University.
Rufa’i. A. (1979). Principal Resouces of Leɗeme-formation in Hausa. Unpublished B.A. Hausa Project.
Nigerian Languages Department. Bayero University.
Rufa’i, A. (2021). Aron Kalmomin Ingilishi Cikin Hausa a Ƙarni na 21: Nazari a Ma’aunin Ilimin Walwalar Harshe.
Unpublished M.A. Hausa Dissertation. Department of Nigerian Languages. Usmanu
Danfodiyo University.
Sadiƙ, F.Y. (2019).
Tasirin Hausa a kan Zabarmancin Bankanu ta Fuskar A ro. Unpublished M.A. Hausa
Dissertation. Department of Nigerian Languages. Usmanu Danfodiyo University.
Sani, M.M. (2019). Matsalolin Furuci ga Ibo da Yarbawa
Majiya Harshen Hausa. Unpublished m.A. Hausa Dissertation. Department of
Nigerian Languages. Usmanu Danfodiyo University.
Sapir, E. (1921). Language: An Introduction to the Study of
Speech. New York, Harcourt, Bruce and Company.
Sharu, Y. (2023). Hausar ‘yan Agwagwa-da-buje a Garin
Sakkwato. Kundin Digiri na Biyu. Sokoto: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya.
Jami’ar Usmanu Danfodiyo.
Sidi, M. (2023). Bature a Idon Marubuta Waƙoƙin Hausa.
Unpublished M.A Dissertation. Department of Nigerian Languages. Usmanu
Danfodiyo, University.
Teun, A.Ɓ.
(1972). Some Aspects of Teɗt Grammar. A Study
in Theoretical Linguistics and Poetics. The Hague: Mouton.
Teun, A.Ɓ.
(1977). Teɗt and Conteɗt. Eɗplorations in the Semantics and Pragmatics of
Discourse. NewYork: Longman.
Tom, G. (Ed.) (1979). Syntaɗ
and Semantics. Vol. 12:
Discourse and Syntaɗ. New York: Academic Press.
Umar, M.M. da Shehu, M. (2017). Aro da Ƙirƙira: Nazarin
Samuwar Sababbin Kalmomin Kimiyya a Hausa. YOJOLLAC: Yobe Journal of Language,
Literature and Culture, 5, 11-19.
Umar, M.M. (2019). Nazarin Hausar Wasu Rukunan ‘Yankasuwa a
Garin Sakkwato. Kundin Digiri Na Uku, Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya.
Jami’ar Usamanu Ɗanfodiyo.
Yakasai, S.A (2005). Aro da Ƙirƙira: Nazarin
Samuwar Sababbin Kalmomin Hausa a Jami’a da Kuma Garin Sakkwato. Maƙalar da Aka Gabatar a Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya.
Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo.
Yakasai, S.A. (2020). Jagoran Ilmin Walwalar Harshe. Amal
Printing Press.
Yakasai, S.A. (2023). Aro da Ƙirƙira a Hausa. Amal
Printing Press.
Zailani, A.A. (2019). A Study of Communication Strategies in
Hausa Reƙuest Act. Ph.D.
Thesis. Department of Linguistics and Foreign Languages. Bayero University.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.