Citation: Jibrin Sani AYAGI PhD da Idris Ibrahim MUSA PhD (2024). Adon Harshen Saɓi-Zarce Da Na Ƙulle Bayani A Littafin Shaihu Umar. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 12, Number 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
ADON HARSHEN SAƁI-ZARCE DA NA ƘULLE BAYANI A LITTAFIN SHAIHU UMAR
Na
Jibrin Sani AYAGI PhD
Da
Idris Ibrahim Musa PhD
TSAKURE
A wannan takarda, an yi nazarin Adon harshe ne a cikin
littafin zube na Shaihu Umar. An ɗauki Adon harshe ƙwaya biyu, wato adon
harshen saɓi-zarce da adon harshen ƙulle
bayani, an fito da siffofin nahawu daga garesu. Daga cikin binciken, an gano
cewa dukkanin Adon harshen suna ɗauke da siffar ganga da kuma ire-iren aikin da ganga take yi a
cikin nahawu. Adon harshen saɓi-zarce, yana ɗauke da siffar ganga
tsayayya, sai kaɗan daga cikinsa da suke ɗauke da siffar ganga dogarau. Shi kuwa adon harshen ƙulle bayani, yana ɗauke da siffar ganga dogarau a matsayin bayanau mai dangantuwa da
lokaci da wuri. Dukkanin bayanan an samo su ne daga cikin littafin Shaihu Umar
na Abubakar Tafawa Ɓalewa.
Keywords: Nahawu, Adon harshe, adon harshen saɓi- zarce, adon
harshen ƙulle bayani, ganga.
1.0 Gabatarwa
A wannan takarda an yi nazarin adon harshe ne guda biyu,
wato Adon harshen Saɓi zarce da Adon harshen ƙulle bayani. An yi bitar su
tare da fito da siffofin nahawu daga cikinsu, a cikin littafin zube na Shaihu
Umar wanda Abubakar Tafawa Ɓalewa ya rubuta. Masana da
masu gudanar da bincike da dama, sun yi rubuce-rubuce a harshen Hausa a kan
wannan fage na Adon harshe. Daga ciki akwai Gusau, (2011), Ɗangambo (2007), Ahmad (1987), Maciɗo da wani (1991), Yaksai (2001), Mukhtar (2004) da kuma Ɗan’iya (1997).
An haifi Sir Abubakar Tafawa Ɓalewa a
garin Tafawa Ɓaleawa da ke Jahar Bauchi a arewa maso gabashin Najeriya a shekara
ta 1912. Ya kasance mutum mai ɗa a da kuma asali kasanccewar mahaifinsa ma’aikaci na ga hakimin
garin. Ya yi karatu a makarantar horar da malamai ta Katsina a shekara ta1928
zuwa shekara ta 1933. Ya zamo malami kuma shugaban makarantar Bauchi middle
school. Ya yi karatu a makarantar horar da malamai ta London a shekara ta 1945
zuwa 1946. Inda ya sami shaidar malanta. A lokacin yaƙin duniya na biyu.ya nuna sha’awarsa na shiga harkokin siyasa inda
ya kafa zauren tattaunawa na Bauchi discussion cycle. Daga basini, ya shiga
siyasar malamai inda aka zaɓe shi a matsayin mataimakin shugaban ƙungiyar malaman Arewa. A shekara ta 1952, ya zamo ministan Ayyuka
na Najeriya, ya kuma zama ministan sufuri a shekara ta 1954, sannan ya zama
jagoran jam’iyyar NPC a majalisar wakilai ta ƙasa. Ya zama Fira minista na farko na Najeriya bayan da ƙasar ta samu ‘yancin kai a shekara ta 1960 a shekara ta 1966, wasu
sojoji suka yi ƙoƙarin juyin Mulki, inda a nan aka sace shi, kafin daga basan aka
kashe shi. (BBC Hausa: 2014)
Littafin Shaihu Umar, an buga shi a shekara ta 1966, yana da Shafi
arba’in da takwas. Wannan littafi na ɗaya daga cikin littattafai ƙagagggu
da suka sami tagomashi a wajen gasar da hukumar tallafi ta shirya waɗanda ‘yan ƙasa suka samar a shekarara ta 1933 domin samun abin karantawa da
samun littattafan hira na labaran rubutun zube. Yahaya (1988:92). Saboda haka.
babbar manufar wannan takarda it ace domin fito da irin rawar da adon harshe
yake takawa a rubutun zube na Hausa, duk da cewa an fi ganinsa a cikin waƙoƙin Hausa. Sannan an nuna irin dangantakar da ke tsakaninsu da
ilimin harsuna
1.1 Ma’anar Adon Harshe
Masana da Marubuta daban-daban sun bayyana ma’anar adon harshe
kamar yadda suka fahimce shi kamar haka.
Gusau, (2011:11) ya bayyana Adon harshe da dabara ce wadda ake yi
wa harshen waƙar baka kwalliya a yayin isar da ƙanannan saƙonninta a cikin ɗiya.
Usman da wani (1991: 5) sun bayyana cewa “Adon Magana a Hausa
ya ƙunshi duk wasu kalmomi biyu ko fiye da haka wanda ke haifar da
ma’ana ta bambanta da ta su kalmomin in an kallesu ɗai-ɗai, wani lokaci ma a iske
sabuwar ma’ana ba ta haɗa kome ba da su kalmomin.
Ita kuwa Ɗan’iya (1997:6) cewa ta yi
“Adon harshe dabara ce ta yi wa magana kwalliya domin ƙara mata armashi da daɗi wanda shi ne ma’auni na gwada iya hikimar zance da balagar
da ɗan adam
ke da ita ga harshensa da kuma sauran abubuwa da ke kewaye da shi. Domin
Hausawa suna cewa “Idan ka na da kyau ka ƙara da
wanka”.
A Encyclopedia Britannica (Vol. 9:257) sun bayyana cewa
Adon harshe dabaru ne na kaucewa miƙaƙƙiyar hanyar faɗar Magana a rubuce ko a baka.
Funtua, (2010 13) cewa ya yi Adon harshe na nufin kalmomin ko
dabaru da ake bi wajen kaucewa miƙaƙƙiyar hanyar faɗar Magana a rubuce ko a baka.
A fahimtar wannan binciken, Adon harshe shi ne kalmomi masu yawa
ko kaɗan
mabanbanta juna, wanda ake gwama su wuri ɗaya domin fito da wata ma’ana da ta saɓa da kalmomin da aka yi
amfani da su.
1.1.2 Adon harshen Saɓi zarce
Masana da dama sun bayar da ma'anar wannan kalma kamar yadda suka
fahimce ta, daga ciki akwai:
Francis da wani (2004:3) cewa suka yi Adon harshen saɓi zarce shi ne ƙarancin kalmomin ɗori a tsakanin yankin jimla ko ganguna ko kalmomi.
Shi kuwa Mathew (1997:9) cewa ya yi Adon harshen saɓi zarce shi ne ƙulla tsanin ganguna ko jimloli ba tare da amfani da kalmar ɗori ba.
A ganin wannan binciken, adon harshen saɓi zarce, shi ne tarin
jimloli ko ganguna da ake ƙuƙƙullawa ba tare da amfani da kalmomin ɗori ba.
1.1.2 Adon harshen ƙulle bayani
Shi ma wannan Adon harshen na ƙulle
bayani, kamar Adon harshen saɓi zarce, ma fi yawanci ayyukan da aka yi a kansa daga harshen
turanci suke saboda haka, daga cikin waɗanda suka bayyana ma’anarsa, akwai.
Baldick, (1990:14) cewa ya yi Adon harshen ƙulle bayani na nufin yawan maimaitawa da kuma amfani da
kalmomin ɗori wajen ƙulla tsakanin kalmomi ko
ganguna ko kuma jimloli.
Shi kuwa Emerson (2011:3) cewa ya yi Adon harshen ƙulle bayani shi ne “haɗewa guri ɗaya”, wato yawan maimaita kalmomin ɗori kamar su “da” “ko”,
“na” ko kuma “amma” musamman idan da yawa daga cikin kalmomin ɗorin, za su maye gurbin waƙafi.
Pinnock da wani (2016:37) sun bayyana cewa Adon harshen ƙulle bayani, shi ne yawan amfani da kalmomin ɗori musamman iri ɗaya domin haɗa tsakanin kalmomi or
ganguna.
A ganin wannan binciken, Adon harshen ƙulle bayani shi ne amfani da kalmomin ɗori iri ɗaya ko mabambanta
domin ƙulla tsakanin jimla ko yanki na jimla ko ganga ko ganguna, wani
lokacin ma tsakanin kalma da kalma.
1.1.3 Ganga
Nahawu fannin ilimi ne na kimiyyar harshe, wanda ya danganci ginin
jimla. Sani (2007:60)
Ganga wani jerin kalmomi ne na nahawu,wanda bai kai jimla ba.Haka
kuma shi wannan jerin, haɗe ya ke da aikatau. Ganga iri biyu ce ta fuskar tsari.
1.ganga Dogarau.: wannan nau'i na ganga ba ya iya zama ita kaɗai a jimla. Maimakon haka,
lallai ne ta dogara da wani abin daban.Misali:
a. ya zo bayan sun
tashi.
b. Sun shiga da aka
kira su.
A nan kalmomin da aka ja wa layi, misali ne na ganga dogarau
2. ganga tsayayya: Ita wannan nau'i na ganga yana iya zama shi kaɗai da kansa ba tare da ya
dogara da wani abu ba. misali ya zo, za mu saya, sun shiga.
Dangane da sarrafuwar ganga a cikin jimla, za a iya duba aikinta
ta fuskoki huɗu kamar haka:
a. ganga a matsayin aikau b. ganga a matsayin karɓau
c. ganga a matsyin cikamao d. ganga a matsayin bayanau
Ganga a matsayin bayanau, tana dangantuwa da abubuwa da dama.wasu
daga ciki sune: Lokaci, Sharaɗi,wuri,yanayi, zaɓi da sauransu.Sani (2007:92)
2.0 Siffofin
ganga a cikin adon harshen Saɓi zarce da na ƙulle bayani
A nan, za a ga yadda adon harshen saɓi zarce da adon harshen ƙulle bayani, suke da
siffofin ganga kamar yadda aka yi bayaninta a baya a littafin Shaihu Umar.
Misali
2.1 Adon
harshen Saɓi Zarce
Adon harshen saɓi zarce, a kusan duk misalansa na cikin littafin, yana da siffofin
ganga tsayayya. Wato kowane ganga na cikin misalan, yana iya zama shi kaɗai ba tare da ya dogara da
wani abu ba, wajen fitar ma’ana, sai kaɗan da ba a rasa ba, da yake da siffar ganga dogarau. Kamar dai
yadda za a gani a waɗannan misalai masu zuwa:
Ahmad ya
yi mana maraba, ya saukad da mu,ya yi mana karimci mai yawa (shafi 43).
Za a iya rarraba
gangunan kamar haka:
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Ahmad ya yi mana maraba |
ganga tsayayya |
|
Ya sakaud da mu |
ganga tsayayya |
|
Ya yi mana karamci mai yawa |
ganga tsayayya |
Hankalina ya koma, na
ɗebo ɗan abinci na ci, na yi godiya ga Allah (shafi 48).
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Hankalina ya komo |
ganga tsayayya |
|
Na ɗebo ɗan abinci na ci |
ganga tsayayya |
|
Na yi godiya ga Allah |
ganga tsyayya |
Sarkin ƙofa ya yi kiran
yaronsa,ya sa shi a hanya (shafi 15)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Sarkin ƙofa ya kira yaronsa |
ganga tsayayya |
|
Ya sa shi a hanya |
ganga tsayayya |
Makau ya yi maurna, ya
sauka gidan sarkin ƙofa( shafi 14)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Maku ya yi murna |
ganga tsayayya |
|
Ya sauka giadan sarkin ƙofa |
ganga tsayayya |
Makau ya yi masa godiya
ƙwarai, suka yi ban kwana (shafi15)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Makau ya yi masa godiya ƙwarai |
ganga tsayayya |
|
Suka yi ban kwana |
ganga tsayayya |
Dukkan aikin gida ma fi
tsanani, ita take yi, abinci ma ba ya ba ta sai lokaci-lokaci (shafi 41)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Dukkan aikin gida ma fi tsanani |
ganga dogarau |
|
Ita take yi |
ganga tsayayya |
|
Abinci ma ba ya ba ta sai
lokaco-lokaci |
ganga dogarau |
Sa’an nan ya kira ni, ya
ce mata, ga wanda ki ke nema( shafi 44)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Sa’an nan ya kira ni |
ganga dogarau |
|
Ya ce mata |
ganga dogarau |
|
Ga wanda ki ke nema |
ganga dogarau |
Da isarsu gurin, duk
suka sauka daga kan dawakansu, suka yi kwance a gindin itatuwa masu duhu, inda
ba wanda zai iya ganinsu( shafi 4)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Da isarsu garin |
ganga tsayayyya |
|
Duk suka sauka daga kan dawakansu |
ganga tsayyaya masu duhu |
|
Suka yi kwance a gindin itatuwa |
ganaga tsayayya |
|
Iada ba wanda zai iya ganinsu |
ganga tsayayya |
Ya yi ta Magana a banza,
ban kula da abin da yake faɗi ba, balle in ji (shafi 22)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
|
Ya yi ta Magana a banza |
ganga tsayayya |
|
Ban kula da abin da yake faɗi ba |
ganga tsayayya |
|
Balle in ji |
ganga dogarau |
Ire-iren waɗannan misalai na Adon harshen ƙulle
bayani, masu siffofin jimla mara ɗori da siffofin ganga kamar yadda aka yi bayani a baya, suna da
yawa a cikin wannan littafi na shaihu umar.wasu misalan daga ciki sune kamar
haka:
Mai gidan
ya fito, ya ce mini, yanzu daga ina kake (shafi 49).
Alƙali ya ce, shi ke nan, ki koma gidansa ki zauna (shafi 41).
Yayin da
ya fito zazzau, sarki ya haɗa shi da wani bafade, su zo ya tafi da shanun (shafi 25).
Makau ya ce haka ne, in kun je, ku yi min godiya wurin sarki
(shafi11).
Na zo na
durƙusa gaban baƙon nan, na miƙa masa ya karɓa (shafi 29).
Ya shigo,
ya ba ta labarina sarai, ya gaya mata dukkan abin da ya yi nufi da ni
(shafi35).
Ga mai
gani sarai, ki auri makaho (shafi3).
A duk waɗannan misalai na adon harshen saɓi zarce kamar yadda aka gani, akwai waɗanda suke da nau’i na ganga
tsayayya, akwai kuma waɗanda suke ɗaukar nau’in ganga dogarau, said ai kuma, ma fi yawancinsa, ya
fi ɗaukar
nau’in ganga tsayayya.
2.1.1 Adon Harshen Ƙulle
Bayani
Shi kuwa adon harshen ƙulle bayani, kusan duk
misalansa da aka kawo daga wannan littafi na Shaihu Umar, an fi samun ganga
dogarau. Sai kaɗan daga cikinsa da yake ɗaukar nau’in ganga tsayayya. Haka kuma dangane da aikin ganga a
cikin Jimla, shi wannan adon harshen yana da siffar ganga a matsayin bayanau
mai dangantuwa da lokaci ko guri.Sani (2007:88) ya bayyana cewa ganga dogarau
mai dangantuwa da lokaci, ana gane ta ne da kalmomi kamar bayan, har, tun,
har lokacin da, a farkon gangar. Misali kamar yadda yake a cikin
littafin:
Ina kan kafaɗarsa tun
wajen la’asar har goshin magariba (shafi 19).
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
Aiki |
|
Ina kan kafaɗarsa |
ganga tsayayya |
|
|
Tun wajen la’asar |
ganga dogarau |
tana nuna lokaci |
|
Har goshin magariba |
ganga dogarau |
tana nuna lokaci |
Suka yi ta taɗi har can
tsakad dare sa’an nan inna ta taso ta dawo gida (shafi 27)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
Aiki |
|
Su yi ta taɗi |
ganga tsayayya |
|
|
Har can tsakar dare |
ganga dogarau |
tana nuna lokaci |
|
Sa’an nan |
ganga dogarau |
tana nuna lokaci |
|
Inna ta taso ta dawo gida |
ganga tsayayya |
Bayan mutuwarsa da kwana
biyu sai na tashi zuwa ƙasarmu a ƙasa (shafi 49)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
Aiki |
|
Bayan mutuwarsa da kwana biyu |
ganga dogarau |
tana nuna lokaci |
|
Sai na tashi zuwa ƙasarmu a ƙasa |
ganga tsayayya |
Ganga dogarau mai
dangantuwa da wuri, ana gane shi ne da kalmomi kamar wurin da, inda, a farkon
gangar. Ga misalanta kamar yadda ya zo a littafin.
Da ya iso wurin mu sai
muka gaishe shi (shafi 19)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
Aiki |
|
Da ya iso wurinmu |
ganga dogarau |
tana nuna wuri |
|
Sai muka gaishe shi |
ganga tsayayya |
Garin fa nan ne garin su
Abdulkarimu inda zan zauna har shekara da shekaru (shafi 35)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
Aiki |
|
Garin fa nan ne garin su
Abdulkarimu |
ganga tsayayya |
|
|
Inda zan zauna |
ganga dogarau |
tana nuna wuri |
|
Har shekara da shekaru |
ganga dogarau |
tana nuna lokaci |
Daga nan sai Iskandariya
inda muka sami babban jirgi (shafi 43)
|
Ganga |
Ire-iren ganga |
Aiki |
|
Daga nan |
ganga dogarau |
tana nuna wuri |
|
Sai Iskandariya |
ganga dogarau |
tana nuna wuri |
|
Inda muka sami babban jirgi |
ganga dogarau |
tana nuna wuri |
Ire-iren misalan wannan Adon harshe na ƙulle-bayani waɗanda suke da siffofin ganga mai dangantuwa da wuri ko lokaci suna
da dama a cikin littafin. Ga wasu misalan duk dai daga cikin littafin:
Kai don wannan hali nasa har ya zama duk ƙasar babu wanda yake haye masa. (shafi1).
Da ya ta
da kai sai ya ga wani maharbi yana yawo daga shi sai kwari
da baka (shafi 11).
Ya kwance
ta amma duk da haka ranta ya ƙi kwanciya sai daɗa lalacewa take yi (shafi 41).
Kullum-kullum
sai ya buge ta amma duk da haka ba ta bar halin ta ba (shafi
41).
Tun da ya kama hanya bai waiwaya ma ya dubi garin
ba (shafi 13).
3.0 Kammalawa
Daga ƙarshe, a wannan takarda,
an ɗauki adon
harshe ƙwaya biyu ne. Adon harshen saɓi zarce da adon harshen ƙulle bayani. An yi
nazarinsu tare da fito da misalansu daga cikin littafin Shaihu Umar. Sannan
kuma an yi ƙoƙari an fito da siffofin nahawu daga cikin waɗannan adon harshe.Adon
harshen saɓi zarce,
yana da siffar ganga tsayayya, sai kaɗan daga ciknsa da yake da siffar ganga dogarau. Shi kuwa adorn
harshen ƙulle bayani, yana da siffar ganga dogarau a matsayin bayanau mai
dangantuwa da lokaci da kuma waɗanda suke dangantuwa da wuri. Waɗannan maisali na Adon harshe cike suke a cikin littattafan zube na
Hausa, kuma da yawa daga cikinsu, suna dangantuwa da siffofi na kimiyyar ilimin
harsuna.
MANAZARTA
Abhey, W. T. (2017); Literary Deɓices: Definition and Eɗamples of Literary Term.
Ahmad, M. (1987) “The use of figure of speech in the work of
Sa’adu Zungur”. B. A. Dissertation, Department of Nigerian Langauges,
Bayero Univeristy, Kano.
Ayagi, J. S. (2010) Nau’o’in Adon harshe a littafin zube na Shaihu
Umar. M. A. Thesis, Bayero University, Kano.
Baldick, C (1990) Concise Dictionary of literary
Terms. Oɗford: Oɗford University Press.
Balewa,A.T.(1955) Shaihu Umar. Zaria Northern Nigeria
Publishing Company.
BBC Hausa (2014)
http//www.bbc.co.uk/haus/lg/news/2010/09/100922-tafawabalewa-history.shtml
Benton, W. (1993) Encyclopedia Britannica, Vol. 9, Encyclopedia Britannica Inc-USA, P. 257-260.
Ɗangambo, A. (2007) Ɗaurayar gadon feɗe waƙa (Sabon tsari). Kano K.D.G.
Publishers.
Dija, D. (1997); Adon Harshe cikin Rubutaccen Adabin Hausa. M. A.
Thesis, Bayero University, Kano.
Emerson (2011), Manner of Speaking, Oɗford University, Press.
Francis, J. da R. Scaife (2004) A Glossary of Rhetorical
Terms with Eɗamples. Leɗintong Press, Department of
Modern and Classical Languages, Literature, and Culture. Univeristy of
Kentucky.
Funtua, A. I. (2010); Sigogin Waƙoƙin Siyasa na Hausa a Jamhuriya ta Uku. Himma Journal of
Contemporary Hausa Studies, Vol. 2, Department of Nigerian
Language, Katsina, Umar Musa ‘Yar Adua University.
Gusau, S. M. da Aliyu, I. F. (2011), Tarihin da hanyoyin nazarin
waƙar Baka Bahaushiya a taƙaice” Kano. Century
Research and Publishing Limited.
Inuwa,I. M. (1988) The semantic role of Hausa figure of
speech. B. A. dissertation Department of Nigerian Language Bayero
University.
Klink, J. (2016) Glossary Terms, Harriet Monroe Poetry Institute
Chicago.
Macciɗo, U. da U, Dikko (1991) Ƙamus na
Adon Maganar Hausa. Zaria, Northern Nigeria publishing Company.
Matthews, P. H. (1997) Concise Dictionary of
Linguistics. Oɗford University Press.
Muhammad, D. (1973) A ɓocabulary of Literary Terms
in Hausa. Harsunan Najeriya volume lll C.S.N.L. Bayero
University,Kano.
Muhammad, D. (1990) Hausa Metalanguage “University Press Limited,
Ibadan Sponsored by the Nigerian Educational Research and Deɓelopment Council.
N. E. R. D. C. (1980) Tsarin ƙamus na keɓaɓɓun kalmomi na ilmin harsuna da Adabi. NERDC Eɓans Brothers Nigerian Publishers Limited.
Pinnock, H. W. da Ɓazƙu, F. (2016) “Polysyndeton” Many Conjunction, Icon, Book of Mormon
(Proɓou,
formation for Ancient Research and Mormon Studies.
Sani, M. A. Z. (2007) Tsarin sauti da nahawun Hausa University
Press PLC IBADAN
Yakasai, H. M. (2001) Method of Translating Figuratiɓe Language in English Hausa
translation. Agaita. Volume 1 No. 1 Department oa Nigerian Languages, Bayero University,
kano, series 1
Yahaya, I. Y. (1988); Hausa a Rubuce; Tarihin Rubuce-Rubuce cikin
Hausa”. NNPC Zaria, Nigeria.
Zarruƙ, R. M. da A. A. Kafin-Hausa da B. S. Y, Al-Hassan (1990) Sabuwar
Hanyar Nazarin Hausa don ƙananan Makarantun
sakandare. Littafi na biyu da na uku,
Ibadan University Press Plc.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.