Ticker

6/recent/ticker-posts

Wasu Kayan Gargajiya Na Masaka Da Na Makera Da Na Magina Da Na Masassaka Na Ayyukan Mata Hausawa Da Karin Maganganunsu

Citation: Isah Abubakar KAROFI & Maryam Mansur YOLA Ph.D (2020). Wasu Kayan Gargajiya Na Masaƙa Da Na Maƙera Da Na Magina Da Na Masassaƙa Na Ayyukan Mata Hausawa Da Karin MaganganunsuYobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. .8 Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660

WASU KAYAN GARGAJIYA NA MASAƘA DA NA MAƘERA DA NA MAGINA DA NA MASASSAƘA NA AYYUKAN MATA HAUSAWA DA KARIN MAGANGANUNSU

Isah Abubakar KAROFI

Maryam Mansur YOLA, Ph.D

Tsakure

Wannan maƙala, ta yi tattaki zuwa farfajiyar karin magana domin ta zaƙulo wasu karin maganganu masu alaƙa da kayan gargajiya waɗanda mata Hausawa suke yin ayyuka da su. Hausawa suna samar da waɗannan kayan gargajiya na ayyukan mata daga albarkatun ƙasar Hausa kamar itace da ‘ya’yan duma da yumɓu da ƙarafa da sauransu. A wannan takarda, an yi amfani da hanyoyi guda biyu wajen tsara ta waɗanda suka haɗa da hira da wasu masu aiwatar da sana’o’in amfanin mata da kayan gargajiya, sannan da yin sharhi game da karin maganganun da aka zo da misalansu. A zubin takardar an kawo misalai na karin maganganu a kan kowane misali na kayan gargajiya na ayyukan mata, sannan kuma, aka yi sharhinsu.

1.0 Gabatarwa

Adabi wata hanya ce wadda ake amfani da ita wajen bayyana rayuwar Hausawa baki ɗaya. Adabi ya ragaɗe dukkan ɓangarori na zamantakewar Hausawa hatta kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa ba a bar su a baya ba. Waɗannan kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa suna da wasu karin maganganu waɗanda ake jinginasu a gare su. A takardar nan, an kawo ma’anar karin magana ta ƙamusa da ta masana adabin Hausa daban-daban da bayanin wasu kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa. Haka kuma, an kawo kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa tare da kawo wasu karin maganganu daga kowane daga cikin kayan gargajiya yake bayyana aikinsa ko yanayinsa. Sannan kuma, an yi sharhi akan waɗannan karin maganganu da kowane kayan gargajiyar aka ba da misalai da su.

2.0 Mana’ar Kayan Ayyukan Gargajiya na Mata Hausawa

Karofi ya bayyana kayan ayyukan gargajiya na mata Hausawa da ‘Kayayyaki ne da yanayin zamantakewar Hausawa ya samar da su tun daga zamani mai tsawo, har zuwa kuma yau, Hausawa suna amfani da su a mu’amalolinsu na rayuwa ta yau da gobe’ (Karofi, 2020, sh. 66).

 A tawa fahimtar kuwa, kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa, kayayyaki ne da mata suke amfani da su a ayyukansu na cikin gida, kuma waɗanda suke ɗaya daga kayan gargajiya na Hausawa masu bunƙasa tattalin arziƙin ƙasar Hausa.

3.0 Karin Magana

Wasu masana na adabin Hausa da dama sun ba da ma’anar karin magana kamar haka:

Umar (1987, sh. 21) ya nuna karin magana, ‘wani shiryayyen zance ne da Hausawa kan yi cikin magana a dunƙule domin bayyana wani darasi na musamman’.

Kamar yadda Junaidu da ‘Yar’aduwa (2007, sh. 79) suka bayyana karin magana ‘wata ‘yar jimla ce gajeriya da mai magana zai faɗa ta hikima, kuma ta ƙunshi saƙonni masu yawa idan an tashi yin sharhinta’.

A ra’ayin Ɗangambo (2008, sh. 38) yana ganin karinmagana ‘dabara ce ta dunƙule magana mai yawa a cikin zance ko a ‘yan kalmomi kaɗan cikin hikima’.

Shi kuwa Birniwa (2005, sh. 57) ya ce,‘karin magana gajeruwar jumla ce da ake sakaya ma’ana da ita, wadda idan aka warware ta sai ta bayar da ma’ana mai tsawo’.

Wannan ya tabbatar da karin magana hanya ce ta isar da saƙo cikin hikima da azanci.

4.0 Wasu Kayan Gargajiya na Ayyukan Mata Hausawa da Wasu Karin Maganganunsu

A wannan ɓangaren za a kawo wasu kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa, sannan kuma aka ba da misalan wasu karin maganganu masu alaƙa da waɗannan kayan gargajiya na ayyukan mata a fito da ma’anoni da tasirai na waɗannan kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa.

Ga wasu misalan kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa kamar haka:

4.1 Akushi

Saka da kira da sassakaSaka da kira da sassaka

Akushi, masassaƙa suke sassaƙa shi daga itacen marke ko gamji ko ƙirya ko waninsu masu ƙwari. Siffarsa da girmansa kamar na ƙaramar ƙwaryar shan fura ne, amma shi na icce ne, ba a yi masa murfi sai dai a rufe da ƙaramin faifai. Idan an zuba abinci a cikinsa yakan daɗe bai huce ba kuma ba ya saurin lalacewa. Amfaninsa shi ne cin abinci (Karofi, 2020, sh. 87).

Ga misalan wasu daga cikin karin maganganun Hausawa da suka shafi akushi:

Ƙwarya ta bi ƙwarya, in ta bi akushi ta fashe

Ƙwarya ta bi ƙwarya, in ta hau akushi ba ta moriya

Abin mamaki furar sayarwa a akushi

Babban yatsa ko bai ci ba, yana riƙe akushi

Akushi game duniya

An ci tuwo an manta da akushi.

(Hadiza, 2011, sh. 10-12).

Waɗannan jerin karin maganganun da aka tsaro a sama, suna ɗauke da hoton akushi da tasirinsa a rayuwar Hausawa. Akushi ɗaya ne daga cikin kayan gargajiya na cin abincin Hausawa game-gari. Karin maganar na daɗa fito da nagartar da yake da shi idan aka kwatanta shi da kayan ayyuka waɗanda aka samar da su daga duma irin su ƙwarya ko ƙoƙo da dangoginsu. Duka kayan duma suna da saurin fashewa a yayin aikace-aikace na cikin gida.

4.2 Dutsen Niƙa

Saka da kira da sassaka

Dutsen niƙa, dutse ne mai sulɓi da ɗan tsawo kamar ƙafa ɗaya da rabi. Ana girka shi bisa wasu ƙananan duwatsu waɗanda ake yi wa laƙabi da magirkai a kuma saka faifai daga gaba domin tara niƙaƙƙen gari. Daga durƙushe mata ke amfani da dutsen niƙa tare da wani wanda ake gurzawa a samansa wato ɗan dutsen niƙa mareɗi ko magurji. Amfanin dutsen niƙa shi ne mayar da hatsi su zama gari ko a markaɗa wake don a yi ƙosai ko kuma a markaɗa kayan miya don a yi miyar abinci (Karofi, 2020, sh. 100).

Misalin karin maganar da ta shafi dutsen niƙa:   

Dutsen niƙa wahal da ubangiji.                             

(Gwammaja, 2018, sh. 15)

Wannan karin magana yana nuna tasirin dutsen niƙa wanda yin aiki da shi wata wahala ce ga mace wadda kuma ita ce ta mallake shi. Haƙiƙa yin niƙa da dutsen niƙa mace za ta wahalar da jikinta sosai. Ke nan dutsen niƙa abin aiki ne da ke gajiyar da jiki.

4.3 Gora

Saka da kira da sassaka

Fafaffen duma ne mai tsukakken baki da ɗan kai a sama, kan shi ne ake fafewa sai a fitar da kututun da ke a cikinsa, sannan a wanke shi a riƙa zuba ruwa a cikinsa ta nan domin zuwa ban ɗaki ko alwala ko don shan ruwa ga tsofaffi, musamman matafiya (Salima, 2013, sh. 308).

Baya ga ƙaramin gora, akwai ƙaton duma da ake amfani da shi wajen fito a kogi ko zuba nono ko kifi da sauransu (C.N.H.N, 2006, sh. 170).

Ga misalan wasu daga cikin karin maganganu masu nuni da gora:

Ba a fafa gora ranar tafiya

Gora in ya cika, ba ya ƙara

Duniya kamun kifi ce, kowa ya kama ya sa a goransa

Shegen gora, mai zubar da ruwan alwala

Ruwan gora akan sha su komai ɗacinsu. (Yunusa, 1985, sh. 83).

Waɗannan karin maganganun suna daɗa fito da tasire-tasiren gora daban-daban a rayuwar al’ummar Hausawa.

4.4 Kaskon Wuta

Saka da kira da sassaka

Kaskon wuta masu ginin tukwane suke yin sa, ana yi masa faɗin baki, sai dai matsakaici ne bai kai girman kaskon suya ba. Ana amfani da shi domin ɗumama ɗaki wato a sanya garwashi a ciki a lokacin hunturu ko sanyi (Karofi, 1986, sh. 4). Haka nan kuma, ana zuba garwashin wuta cikinsa domin mai jego ta ji ɗumi. Ga misalan wasu daga cikin karin maganganu waɗanda suke yin nuni a game da kaskon wuta:

Ko ya kula, kunama ta harbi kasko

Ɗanyen kasko ba ya kai ruwa ban ɗaki

Kasko ba ya fashewa, a sa zare a ɗinke

Arziƙin kaza ƙadangare kan sha ruwan kasko.     

(Gwammaja, 2018, sh. 18).

Waɗannan karin maganganu suna bayyana tasirin kasko da wani abin aiki ne wanda ake yi da ƙasa wato yumɓu. Hausawa kan yi amfani da kasko don zuba ruwa ga tsuntsayen gida kamar kaji ko zabbi ko agwagi da sauransu. Sannan kuma, Hausawa sukan yi wanka da shi, idan kuma ya fashe ya fi ƙarfin a ɗinke shi da zare ko allura, sai dai a sake yin sabo. Haka kuma, a wasu karin maganganun kamar Arziƙin kaza ƙadangare kan ruwan kasko suna fito da abu mai yiwuwa da maras yiwuwa a cikin zance.

4.5 Kuyafa/Cokali

Saka da kira da sassaka

Salima (2013, sh. 310) ta nuna cewa, ‘kuyafa masu sana’ar sassaƙa suke sassaƙa shi daga itacen ƙirya ko gamji ko aduwa ko marke ko kanya da wasunsu masu ƙwari’. Siffarsu iri ɗaya ce da ta ƙoshiya, amma bai kai tsawon ƙoshiya ba domin ba shi da zurfi da faɗi sosai kamar ƙoshiya. Mata Hausawa suna amfani da shi wajen motsa abinci da zuba miya ko man shanu da kuma cin abincin kansa. Misalin karin maganar cokali ko kuyafa:

Cokali a caka ka ga daɗi.

(Hadiza, 2011, sh. 81).

Wannan karin maganar tana fito da amfanin cokali/kuyafa a matsayinsa na abin cin abinci da sauran ire-iren waɗannan ayyuka na gidajen Hausawa. Kuma wannan karin maganar yana nuna Hausawa mutane ne bisa galibi masu cin daɗi ne a gidansa tun kuwa kafin zuwan baƙi a ƙasar Hausa.

4.6 Ƙoƙo

Saka da kira da sassaka

Ƙoƙo shi ne mafi ƙanƙanta a cikin ƙorai, ke nan ƙwarya ce ‘yar ƙarama. Ana amfani da shi don shan koko ko ɗibar ruwa daga tukunya ko randa ko tulu.Yawanci ƙoƙo shi ne moɗar Bahaushe ta asali. Ana kuma amfani da ƙoƙo domin yin malmalar tuwo (Salima, 2013, sh. 310).

Ga misalan wasu daga cikin karin maganganu na ƙoƙo kamar haka:

Allah ya mayar da ƙoƙo masaki

Zai gani a ƙoƙon shansa

(Hadiza, 2011, sh. 82)

Waɗannan karin maganganun suna bayyana amfanin ƙoƙo na abin shan ruwa ko ɗibar ruwa ga al’ummar Hausawa. Hausawa suna tasire-tasire da suke dangantawa da ƙoƙo kamar yadda wasu karin maganganu suke nunawa.

4.7 Ƙwarya

Saka da kira da sassaka

Daga yaɗon duma ne ake samar da ƙwarya. Ana fafa ƙwarya a raba ta biyu, a kuma a kankare a fitar da totuwar da ke ciki a wanke ta. Haka kuma, akan zuba ko ajiye wasu abubuwa makamantan waɗannan a ƙwarya. Har wa yau kuma, ana amfani da ƙwarya domin rigar hatsi da ta shinkafa da sauransu (Karofi, 2020 sh. 75).

Ga misalan wasu daga cikin karin maganganu na ƙwarya:

Ƙwarya ta bi ƙwarya ‘yar uwarta

Kowace ƙwarya da abokiyar burminta

Ƙwaryar da ta je ta zo, har wadda ta shekare

Ƙwaryar arziƙi, ta fi kaɓakin tsiya

Ƙwaryar ƙwarai tana ragaya

Juye ban ƙwaryata

Ba kowace ƙwarya takan zama masaki ba

Mai cinikin shan zuma, in reshe bai karye da shi ba, wata ran ƙwarya ta fashe masa (Yunusa, 1985, sh. 85).

Waɗannan karin maganganun suna fito da sigar ƙwarya a yanayinta na duma. Haka kuma, ana nuna tasirin ƙwaryaabin zuba gara a lokacin bukin aure ko suna na gargajiya. Har wa yau kuma, waɗannan karin maganganun suna daɗa nuna ire-iren ayyukan ƙwarya a wasu al’adun Hausawa. Sannan kuma, wasu karin maganganun suna nuna fifikon abubuwa masu amfani a kan marasa amfani.

4.8 Ludayi

Saka da kira da sassaka

A bisa gidajen Hausawa ko gonaki ko a saman darni ko danga akan reni ludayi.Ludayi ana shuka ‘ya’yan ne masu yanayi na irin yaɗo na ƙwarya. Idan ludayi ya ƙosa ne ake fafa shi kamar yadda ake fafa ƙwarya a raba shi gida biyu. Sannan kowane ɓari ya zama ludayi, sai a fitar da tukar da ake a ciki a wanke sosai[1]. Siffar ludayi kuwa, yana da baki zagayayye kamar ƙoƙo mai ɗan zurfi da kuma dogon mariƙi ko hannu. Ana amfani da ludayi domin shan fura ko koko ko kunu (Karofi, 2020, sh. 78).

Ga misalan wasu karin maganganu na ludayi:

Moɗa ba iri ba ce, ludayi ne, ya karkace

Allah ya sa ƙoƙon duma ya zama ludayi

Ruwa a ludayi ya ci mutum, bare na rijiya

Hantsi ya dubi ludayi

Ƙaryar ana yi, sadaka da guntun ludayi.

(Gwammaja, 2018, sh. 17).

Waɗannan karin maganganu da aka ambata a sama, suna nuna hoton ludayi a matsayinsa wani abin aiki. Haka kuma, karin maganganun suna fito da alaƙar ludayi da wani abu na ɗibar ruwa.

4.9 Mara

Saka da kira da sassaka

Karofi (1986, sh. 41) ya kira mara da marar kwashe tuwo. Mara wata sakaina[2] ce da aka gyara ta, musamman a dinga kwashe tuwo daga tukunya. Da mara mata Hausawa suke kwashe tuwo daga cikin tukunya a zuba a cikin akussa ko kwanoni da kuma amfani da ita a wajen motsa gyaɗa idan ana suyarta.

Ga misalan wasu karin maganganun da suke bayani kan mara:

Allah ya sa a kwashe da mara

Idan da daɗi, ba a kwashewa da mara

Tuwon buski ba ai maka mara.

(Yunusa, 1985 sh. 89)

Waɗannan karin maganganu suna bayyana amfanin mara a cikin gidajen Hausawa. Haka kuma, wasu daga cikin waɗannan karin maganganu suna ishara kan abubuwan da mara take da dangantaka da su.

4.10 Moɗa

Bisa al’ada, an san Hausawa da yin amfani da ɗan ƙoƙo a madadin moɗa a yanzu. Hausawa suna yin moɗa da gora ko ludayin duma, amma mai tanƙwasa a kai. Masu sana’ar fafar ƙwarya su ne suke fafa moɗa su fitar da tukar cikinta, sannan a wanke a yi amfani da ita. Amfanin moɗa shi ne ɗibar ruwa daga cikin randa ko tulu ko wasu abubuwa wuri makamantan waɗannan (Karofi, 2020, sh. 81).

Ga misalan karin maganganu na moɗa:

Moɗa ba iri ba ce, ludayi ne, ya karkace

Tsabtar biri, kashi a moɗa.

(Hadiza, 2011, sh. 84).

Waɗannan karin maganganun suna fito da yanayin moɗa ta fuskar shukawa. Waɗannan karin maganganu suna nuna ayyukan moɗa a wajen Hausawa, kuma moɗa aba ce wadda take buƙatar a tsabtace ta a ko da yaushe.

4.11 Randa

Saka da kira da sassaka

Masu ginin tukwane su ke yin randa. Ana gina randa da yumɓu da irin siffar tukunya sai dai ta ɗara tukunya girma. Ana yi mata ƙaramin baki ko wuya, sannan ana yin wata kwalliya a wajen bakinta. Ana shafa mata jar ƙasa ko farar ƙasa domin ƙawata ta ga masu buƙata. Sannan ana yi wa bakin randa murfi domin rufe ta. A al’adance Hausawa na ajiye randa a cikin ɗaki (Soba, 2015, sh. 54).

Ga wasu misalan karin maganganun da aka gina a kan randa kamar haka:

Randa uwar ruwa,                                       

Kowa ya wuce randa ba ruwa yake nema ba,

Kogi na hangen ruwan randa ɗigen gyaran,

Da an ƙi da an so, sai uwar ruwa randa,

Kada kogi ya hangi randa,

Randa ba ki cika, sai ranar salla,

Tulu shi ke yawo, randa, na ɗaki zaune.

(Hadiza, 2011, sh. 87).

Waɗannan karin maganganu suna bayyana alaƙar randa da ruwa, sannan kuma, randa zaune ko girke take wuri ɗaya ba ta yawo sai dai a tarar da ita a ɗaki.Haka kuma, karin maganganun suna nuna duk girman randa ba ta kai girman kogi ba da sauran ayyuka da amfanin randa a wajen Hausawa.

4.12 Tabarma (Karamnu)

Saka da kira da sassaka

Masaƙan kaba su suke saƙa tabarmi. Tabarmin kaba bisa asalinsu farare ne a wajen Hausawa kuma su ne ake kira da karamnu. Ana amfani da karamnu domin kwanciya da shanyar tuwo da sauran nau’in abinci mai buƙatar shanya a rana kafin a yi amfani da shi. Haka kuma, akan shanya wasa-wasa da daddawa da sauransu. kuma shanyar tuwo gaya domin yin dabuwa (Gwarjo da wasu, 2005, sh. 119).

Ga wasu misalan karin maganganu na tabarma/karamnu:

Tabarmar kunya, da hauka akan naɗe ta

Kowa ya raina mafari, ba zai iya tabarma ba

Shimfiɗar fuska, ta fi shimfiɗar tabarma

Mai wuri ya zo, mai tabarma ya naɗe

To, ku yi, in naɗe, in ji ɓarawon tabarma

Kowa ga gani da tabarmarsa sai dai ya rasa wurin shimfiɗawa.

(Gwammaja, 2018, sh. 40).

Waɗannan karin maganganu suna fito da hoton tabarma a matsayinta abin shimfiɗawa. Duka waɗannan karin maganganu da wasunsu suna daɗa fito da tasirin tabarma a wajen zamantakewar Hausawa, musamman a hulɗoɗinsu na tarbar baƙi.

4.13 Taɓarya

Saka da kira da sassaka

A hoton da ke a sama, taɓarya ce a cikin turmi. Masu sana’ar sassaƙa suke yin taɓarya. Sannan kuma, ba da kowane itace ake yin taɓarya ba, sai an zaɓi ice mai juriya. Don haka, akwai buƙatar a yi zaɓen itace mai kyau, mai ƙwari kamar itacen kaɗanya ko marke ko kanya ko aduwa da wasunsu da suka dace, kafin a sassaƙa ta. Ana sassaƙa taɓarya kamar doguwar sanda, amma mai matsakaicin kauri da babban kai a sama da ƙasa. Da taɓarya ake daka, akwai kuma taɓarya ta sussukar hatsi da ta ƙulƙule ko jajjagen kayan miya (Karofi, 1986, sh. 12).

Ga misalan wasu karin maganganuna taɓarya:

Iya yi, iya reto, sakatar haƙori da taɓarya

Ba ya zaune, ba ya tsaye, kamar ya haɗi taɓarya

Ginar gyare da taɓarya

Dake bakin tsanya da taɓarya.

(Yunusa, 1985, sh. 92).

Waɗannan karin maganganu suna fito da hoton taɓarya da yanayin tsarinta. Haka kuma, waɗannan karin maganganu suna nuna tasirin taɓarya a aikace-aikacen Hausawa.

4.14 Tukunya

Saka da kira da sassakaSaka da kira da sassaka

Hausawa sukan yi tukunya da yumɓu ne. Girman tukunya ya bambanta don haka ne ma ya sa ake yi wa kowace tukunya suna daidai da aikinta a cikin gida. Misali akwai, tukunyar tuwo wadda ta kasu zuwa kashi biyu; akwai ta tuwon gida da kuma ta tuwon buki. Sai kuma tukunyar miya. Amfaninta tukunya shi ne yin tuwo ko miya da kuma dafa abincin buki da sauran dafe-dafe na yau da kullum (Karofi, 1986, sh. 11).

Ga misalan wasu karin maganganu a kan tukunya:

Muguwar miya ba ta ƙarewa a tukunya

Haƙuri hatsin tukunya ne, ba ya da wuyar ƙarewa

Ina tukunyar damo, ina ta guza

Tafasar tukunya ba ta rage gefe

Don gobe ake wanke tukunya

(Yunusa, 1985, sh. 91).

Waɗannan karin maganganu da aka kawo a sama, suna nuna alaƙar tukunya da kayan ayyuka na gidajen Hausawa waɗanda ake amfani da ita domin girka abinci kamar tuwo da dafa shinkafa da kuma yin miya. Waɗannan karin maganganu suna nuna tasiri na ayyukan mata a gidajen Hausawa.

4.15 Tulu

Saka da kira da sassaka

Tulu kuma, masu ginin tukwane suke yin sa da yumɓu. Tulu kuma ya bambanta da tukunya da kwatarniya. Akan yi wa tulu wani ƙaramin baki mai kama da na goran duma. Kamar yadda ake gasa sauran abubuwan da ake samar wa daga yumɓu haka shi ma tulu ake gasa shi a wutar ƙaiƙai bayan an gina shi. Amfanin tulu shi ne ɗaukar ruwan sha da na yin abinci da sauran buƙatu na gida da kuma sanyaya ruwan sha a lokacin bazara (Karofi, 2020, sh. 107).

Ga misalan wasu karin maganganu na tulu kamar haka:

Ma sha ruwa magirmi, amma ban da tulu

A juri zuwa rafi, wata rana za a kashe tulu

Tsiya ta yi wa kanta, tuwon tulu

Ban ga abin kai gida ba, an ba makaɗi tulu

Ƙadangaren bakin tulu, a bar ka, ka ɓata ruwa, a kashe ka a kas tulu.

(Gwammaja, 2018, sh. 36).

Karin maganganun da aka jero a sama, suna fito da tasirin tulu a matsayinsa na kayan ayyuka a gidajen Hausawa. Da tulu ake ɗaukar ruwa da kuma ajiyarsa. Waɗannan karin maganganun suna daɗa fito da tasirin kayan ayyukan mata Hausawa a gida, kuma suna fayyace dangantaka wadda take akwai tsakanin shi da Hausawa.

4.16 Wuƙa

Saka da kira da sassaka

Wuƙa wani mayanki ne wanda ake yi daga ƙarfe. Maƙera kan narka baƙin ƙarfe ko sanholama a yi wuƙa da shi. Bayan an gama wuƙa, akan yi mata ƙota ko ɓota wadda aka yi da icce, sai a manne ƙarfen wuƙar a ƙotar, sai ya zama mariƙi na wuƙar. Maƙera kan yi wuƙaƙe manya da ƙanana don aikace-aikacen mata a gida. Don haka, a kowane aiki na cikin gida yana da irin tasa wuƙa. Amfanin wuƙa shi ne yanka kayan miya da nama da makamantan waɗannan ayyuka (Karofi, 2020, sh. 69-70).

Ga misalan wasu karin maganganun masu magana a kan wuƙa:

Taɗin wuƙa ba ya kada gaban doki

Gaskiya wuƙa, in ji zakara

Ba a rena maje wuya sai ‘yar wuƙa

Wuƙar fiɗar giwa ba girma gare ta ba sai dai kaifi

An cewa akuya Sarkin fawa ya mutu, ta ce oho! Ya mutu da wuƙar yanka ne?

(Gwammaja, 2018, sh. 34).

Waɗannan karin maganganun sun fito da tasire-tasiren wuƙa ne a matsayin wani abin yanka a gidan Hausawa.

5.0 Kammalawa

Wannan takarda an yi nazarin wasu karin maganganu ne kamar yadda suka zama misalai na wasu kayan gargajiya na wasu ayyukan mata Hausawa a gidajensu na aure. Da farko an kawo bayanan wasu kayan gargajiya guda goma sha shidda (16), sannan aka zo da jerin gwanon wasu karin maganganun waɗanda suka danganci kowane abin gargajiya na Hausawa da mata Hausawa suke amfani da su kuma waɗanda aka jero su har goma sha shidda (16) bisa gwargwadon yawan adadinsu. Daga nan kuma, sai aka yi sharhi na kowane rukunin karin maganganun da aka kawo misalansu a kowane kayan gargajiya na ayyuka na mata Hausawa.

Manazarta

Birniwa, H.A. (2005). Tsintar dame a kala: Matsayin karin magana a cikin waƙoƙin siyasa. Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, 57.

C.N.H.N. (2006). Ƙamusun Hausa. Ahmadu Bello University Printing Press.

Ɗangambo, A. (2008). Rabe-raben adabin Hausa sabon tsari. Amana Publishers Limited.

Gwammaja, K.D. (2018). Jagoran Nazarin Karin Magana. K.D.G. Publishers.

Gwarjo, Y.T. da wasu (2005). Aure a jihar Katsina. Hukumar binciken            tarihi da kyautata al’adu.

Hadiza, S.K. (2011). Hausa Cikin Hausa. Sashen Hausa, Kwalejin Ilimi ta Shehu Shagari.

Isah S. S. (2013). Buƙatar ƙamusun gargajiya na Hausa: Misalai daga kayayyakin gidan Bahaushe. Himma Journal of Contemporary Hausa Studies, 4, (1).

Junaidu, I. da Yar’aduwa, T.M. (2007). Harshe da adabin Hausa a kammale. Spectrum Books Limited.

Karofi, A.M. (1986). Kayan cikin gidan Bahaushe jiya da yau: Sigoginsu da amfaninsu [Kundin digiri na ɗaya]. Jami’ar Bayero.

Karofi, I.A. (2020). Tasirin zamani a kan kayan aikin mata Hausawa na gargajiya [Kundin digiri na biyu]. Jami’ar Bayero.

Soba, S.A. (2015). Muhalli a idon Hausawa don makarantun gaba da sakandare. Sawaba Press and Publishing Company.

Umar, M.B. (1987). Dangantakar adabin baka da al’adun gargajiya. Triumph Publishers.

Yunusa, Y. (1985). Hausa a dunƙule. Northern Nigerian Publishing Company Limited.



[1] . Idan ludayi bai wanku sosai ba, to, zai dinga yin wari ko ɗaci-ɗaci.

[2] . Ita ce wata guntuwar abu da ake samun ta daga fasasshiyar ƙwarya ko masaki.

Yobe Journal Vol. 8

Post a Comment

0 Comments