Wasu Kayan Gargajiya Na ‘Ya’yan Duma Na Ayyukan Mata Hausawa

Citation: Isah Abubakar KAROFI & Lawal ALIYU (2020). Wasu Kayan Gargajiya Na ‘Ya’yan Duma Na Ayyukan Mata Hausawa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. .8 Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660

WASU KAYAN GARGAJIYA NA ‘YA’YAN DUMA NA AYYUKAN MATA HAUSAWA

Isah Abubakar KAROFI

Lawal ALIYU

Tsakure

Wannan takardar ta kawo jerin kayan gargajiya na ‘ya’yan duma waɗanda mata Hausawa suke ayyuka da su a gidajen Hausawa. Sannan kuma, an bayyana ma’anar fere da ‘ya’yan duma da bayani a kan aikace-aikace da ake yi da su a gidajen Hausawa. Haka kuma an ziyarci kasuwanni da shaguna, an kuma yi ganawa da masana da masu sana’ar ƙorai da tsofaffi mata domin tattaro bayanan da aka yi amfani da su aka gina takardar.

1.0 Gabatarwa

Kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa wasu kayayyaki ne waɗanda yanayin zamantakewar iyali na Hausawa ta dogara da su wajen yin mu’amala ko tassarufi na yau da gobe. Su kuma waɗannan kayan gargajiya na ayyukan mata, kaya ne da ake samun su daga ainihin ‘ya’yan duma.

2.0 ‘Ya‘yan Duma

Hausawa sukan shuka ‘ya’yan duma a gonakansu ko kuma su fito da kansu a cikin gonaki a sakamakon an kai irin a cikin takin gargajiya. Bayan sun ƙosa ne masu sana’ar ƙwarya da dangoginta suke fafa waɗannan nau’o’in ‘ya’yan duman da zarto zuwa biyu, sannan su kankare tuwon cikin duman su samar da wasu kayayyakin ayyukan mata a gidajensu (Karofi, 1986, sh. 8).

Masu fere[1]‘ya’yan duma, suna fasawa ne tare da gyara ‘ya’yan duma da dangoginsu domin su samar da wasu kayan ayyuka ga mata Hausawa kamar masaki da ƙwarya da ɗashiya da ludayi da goran duma da sauransu. Kayayyakin da ake samarwa daga ‘ya’yan duma suna da yawa.

Akwai ƙwarya da masaki da ludayi da ɗashiya da sauransu.Haka kuma, Masu sayar da ƙorai[2] su ne mutanen da suke tallata nau’in kayan gargajiya waɗanda ake samarwa daga ‘ya’yan duma a kasuwanni da lunguna da saƙo-saƙon ƙasar Hausa.

C.N.H.N. (2006, sh.139) ta ba da ma’anar fere ‘ya’yan duma da fasa ƙwarya ko dangoginta da wuƙa ko zarto, musamman ƙwarya.

Karofi (2020) ya bayar da ma’anar fere da cewa:

sana’a ce ta gyara tare da fitar da tukar ‘ya’yan duma da ke a ciki domin a samar da kayan ayyuka ga mata Hausawa. Masu fere suna amfani da zarto da makatsi a yayin fafa ‘ya’yan duma zuwa gida biyu domin samar da kayan ayyuka na mata Hausawa a gidajensu. (sh. 74-75)

Har wa yau kuma, masu fere ‘ya’yan duma suna fere da gyara ‘ya’yan duma ne da dangoginsu domin su samar da wasu kayan ayyuka ga mata Hausawa kamar masuka da ƙorai da ɗashiya da ludaya da kuma goran dumada sauransu, domin yin ayyukan da zamantakewar Hausawa ta yau da kullum ta dogara a kansu.

3.0 Tarihin Ginuwar Kayan Gargajiya na‘Ya’yan Duma

Zaman Hausawa kafin cuɗanya da baƙi, Gusau, (2013, sh. 767) ya bayyana shi da cewa, lokaci ne na zaman Hausawa kafin su fara cuɗanya da wasu al’ummu, lokaci ne wanda suka gudanar da rayuwarsu bisa tsarin kansu.

A wannan lokaci Hausawa, musamman mata a ƙasar Hausa, suka dinga gudanar zamantakewar gida bisa wani karɓaɓɓen tsari wanda al’ada da kuma al’umma suka yarda da su (Bilkisu, 2015, sh. 78).

Hausawa al’umma ce wadda ta mallaki hanyoyin gudanar da rayuwa ciki har da hanyoyin da suke bi wajen samar da kayan aikin mata Hausawa na gargajiya waɗanda su matan suke sarrafa su a cikin gida. Wannan hanyar rayuwa ce da ta amince su yi amfani da kayan aiki na gargajiya tsantsa (Karofi, 2020, sh.115).

Ta haka ne mata Hausawa suka sami wasu kayayyaki na gargajiya waɗanda suke amfani da su wajen tafiyar da ayyukan zaman gidajen Hausawa a matsayinsu na ‘ya’ya ko matan Hausawa ko yayye da ƙannen Hausawa wato ‘ya’uwan haihuwa. Daga cikin waɗannan kaya na gargajiya kuwa da kayan da ake samu daga ‘ya’yan duma. Har kuwa a yau, ana amfani da su a gidajen Hausawa, duk kuwa da tasirin da Hausawa suka samu na wanzuwar wasu baƙin kaya.

4.0 Jerin Wasu Kayan Gargajiya na ‘Ya’yan Duma

A wannan ɓangaren za a kawo bayanai a kan wasu kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa waɗanda ake samarwa daga ‘ya’yan duma.

4.1 Ƙwarya

Hausawa sun samiƙwarya daga yaɗon duma babba ne. Ana fafa ƙwarya ne a raba ta biyu, a kuma a kankare ta a fitar da totuwar da ke ciki, sannan a wanke ta. Ƙwarya tana girma sosai da zurfi da faɗi. Amfanin ƙwarya shi ne a zuba hatsi ko garin da aka samar daga hatsi don abinci ko zuba kaya ko ajiye wasu abubuwa da sauransu. Ana amfani da ƙwarya domin rigar hatsi ko shinkafa ko gero ko waninsu (Karofi, 1986 sh. 8).

4.2 Masaki

Tushen masaki ɗaya ne da naƙwarya, shi ma ana samun sa daga yaɗon duma. Sai daimasaki ya ɗara ƙwarya girma da faɗi. Hausawa mata suna amfani da masaki ne a wajen wankan jego ko yin fito ko yin kiɗa irin na goge da na amada da sauransu (Karofi, 1986 sh. 10).

Haka kuma, Hausawa suna yi wa jariri wanka da masaki. Wannan ne ya sa ake yi wa jariri tawai da cika masakinka a yayin da za a yi masa wanka ko kuma bayan an gama masa wankan. Bayan haka, mata kuma suna amfani da masaki wajen shiƙar gyaɗa, musamman a lokacin kaka, shi mamasaki akan yi kiɗan amada da shi.

Duk da yake wasu Hausawan na amfani da masaki, a yau akwai wasu Hausawan da suka ɗauki baho da manyan bokitai da kuma babbar robar wankan jego da ta wankan jarirai suna mu’amala da su.

4.3 Ɗashiya

Ɗashiya ƙwarya ce ƙarama sai dai ta fi ƙoƙo girma, kuma ita ma ɗashiya masu sana’ar fafar ƙorai ne suke fafa ta zuwa gida biyu, sannan a cire tukar, a kuma katse ta sarai yadda za ta yi sumul-sumul. An fi sanin ɗashiya da gidauniyar fura ta ango. Ƙwarya ce wadda ta sha zane da ado iri-iri wanda ake yi wa suna da sha-bari-kallo. Sha-bari-kallo wasu zane-zane ne ake yi wa ƙwarya ɗashiya kwalliya iri daban-daban waɗanda ake shafa wa farar ƙasa domin a daɗa ƙawata ƙwaryar furar da su. Amfanin ɗashiya shi ne zuba fura wadda aka dama, musamman furar ango (Gwarjo da wasu, 2005, sh. 119).

4.4 Gwagwa

Gwagwa ita ma ƙwarya ce ƙarama ake yi wa hudoji ƙanana ta yadda ba za ta iya riƙe ruwa ba. Gwagwa abu ce wadda take kama da rariya. Mata masu yin daddawa su ne suka fi yin amfani da ita domin wankin kalwa. Ta haka ne mata suke rarrabe kalwa da dussa da kuma yashin da aka yi sassafar kafin a ruɓa ta cikin maruɓɓai. Haka kuma, wasu mata kan yi amfani da ita domin tsane ƙuli-ƙuli idan an ɗebe shi daga cikin man gyaɗa da sauran ayyuka makamanta da haka (Karofi, 1986, sh. 8).

4.5 Goran Duma

Goran duma wani ɗan gora ne wanda ake samarwa daga kayan duma. Goran dumayana da ciki daga ƙasa, sannan daga sama kuwa yana da tsukakken baki da ɗan kai. Wannan kan shi ne ake yankewa sai a fitar da kututun da ke a cikinsa, sannan a wanke shi a riƙa zuba ruwa a cikinsa ta kan nasa da aka yanke. Kuma ana ɗaura masa igiya ko zare a kansa domin riƙewaa yayin tafiya. Ana amfani da goran duma wajen zuba ruwa domin wasu buƙatu na yau da kullum kamar kama ruwa ko tsarki ko alwala da sauransu.

4.6 Ludayi

Akan samiludayi a darni ko a danga ko kuma a shuka iri na ‘ya’yan ludayi. Ludayi yana da yaɗo irin na ƙwarya ko kabewa. Idan ludayi ya ƙosa ne ake fafe shi kamar yadda fafe ƙwarya a raba shi gida biyu. Sannan kowane ɓari ya zama ludayi na kansa, sai a fitar da tukar da ke ciki a wanke su sosai[3]. Siffar ludayi kuwa, yana da zurfi ko ciki da baki zagayayye, wato yana da zurfi, da dogon mariƙi, wato hannu. Ana amfani da ludayi domin shan fura ko koko ko kunu da sauransu.

4.7 Matsami

Matsami ludayi ne babba, amma yana da hudoji a ƙoƙonsa, hudojin yin su ake yi bisa buƙata gwargwadon ƙarfen huji, musamman bayan ya yi zafi. Matsami shi abu ne mai yaɗo, yana kama da yaɗon ludayi, yakan hau darni ko danga, musamman a ƙauyuka. Bayan matsami ya ƙosa akan fafe shi a cire tukar da ke cikinsa a kai wa maƙera su yi masa hudoji ƙanana da ƙarfe da aka zafafa da zafin wuta ta yadda matsamin zai riƙa zubar da ruwa kamar gwagwa.

Mata Hausawa suna amfani da matsami ne wajen tsame abinci wanda ake tsamewa daga cikin ruwan zafi irin su ɗanwake da ɗangauda da ɓula da sauransu (Karofi, 2020, sh. 78).

4.8 Mara

Mara[4] wata sakaina[5]ce wadda aka yi mata gyara na musamman don amfani ga mata Hausawa a gida. Da mara ne mata Hausawa suke kwashe tuwo daga cikin tukunya ko su zuba shi a cikin ƙorai ko akusa ko kwanoni. Sannan mata sukan yi suyar gyaɗa da mara da sauran duk wani abinci da yake buƙatar a kwashe shi.

4.9 Bango

Bango wani nau’in goran duma ne babba wadda ake shukawa. Siffarsa iri ɗaya ce da ta goran duma irin wanda Hausawa suke alwala da shi, sai dai shi babba ne. Amma sai dai har zuwa kammaluwar wannan bincike, hannu bai kai kan samuwar Bango ba, wanda hakan ba ya rasa nasaba da tasirin addinin musulunci a kan al’ummar Hausawa. Wannan dalilin shi ya kawo rashin samuwar hotonsa (Bango) a nan sama.

Mata Maguzawa su ne suka fi amfani da shi wajen zuba burkutu, wato giyar hatsi, bayan ta gama dahuwarta. Sai kuma sauran mata Hausawa, musamman mazauna karkara, sukan yi amfani da bango wajen ɗaukar ruwa daga rafi (Karofi, 1986, sh. 7).

4.10 Moɗa

Kamar yadda al’ada ta nuna, Hausawa sukan yi amfani da wani ɗan ƙoƙo domin ribar ruwa daga tulu ko makamancin haka a madadin moɗa a yanzu. Ana yin moɗa ne daga gora ko ludayin duma, amma mai tanƙwasa a kai, sai a gyara su, su koma fasalin moɗa. Masu sana’ar fafeƙwarya su ne suke fafa moɗa[6] su fitar da tukar, sannan a wanke.

Amfanin moɗa shi ne ɗibar ruwa daga cikin randa ko tulu ko wani mazubi makamancin waɗannan. (Karofi, 1986, sh. 11).

4.11 Maruɓɓai

Maruɓɓai wasu tsofaffin ƙorai ne da ake cunkushe su da guntayen kessa[7] ake shimfiɗawa ƙasa da sama bayan an zuba kalwa domin a ruɓa ta a matsayi na maruɓɓai.

Mata masu yin daddawa suna amfani da maruɓɓai wajen ruɓa kalwa dafaffiya domin ta nuka ko ta ruɓa a ji daɗin daka ta a yi daddawar da ake sawa a miya (Karofi, 2020 sh. 82).

4.12 Zunguru

C.N.H.N (2006) ta ba da ma’anar zunguru da “ɗan duma mai ɗan tsayi da mata kan zuba kwaɓaɓɓen lalle a ciki su cusa hannu wajen yin ƙunshi” (sh. 497).

Zunguru wani kwakwararren mazubi ne, dogo wanda ake samun sa daga ‘ya’yan duma.

Amfanin zunguru shi ne yin ƙunshi na hannu ga mata. Ana saka kwaɓaɓɓen lallen ƙunshi cikinsa daidai buƙatar mai ƙunshi. Daga nan, sai a cusa hannu zuwa guiwa domin yin ƙunshi. Ana barin hannun a cikinsa har zuwa wani ɗan lokaci. Mata tsofaffi da amare su aka fi sani da amfani da shi domin yin ƙunshi (Karofi, 2020, sh. 82-83).

5.0 Kammalawa

Wannan bincike ya yi bayani ne a kan kayan gargajiya na ayyukan mata Hausawa waɗanda ake samarwa daga ‘ya’yan duma. Kamar yadda ya gabata, a wannan nazari kuma, an kawo jerin wasu kayan gargajiya waɗanda ake samu daga ‘ya’yan duma mata Hausawa suke amfani da su a gidajen na aure.

Daga nan kuma, aka bibiyi ma’anoni na kayan gargajiya na ‘ya’yan duma kamar yadda suka tusgo a ƙamus da kuma na fannin ilimi kamar yadda manazarta da marubuta suka faɗe su a cikin littattafansu. Sannan kuma, aka zo da tarihin ginuwar kayan gargajiya na ‘ya’yan duma kamar yadda Hausawa suka samar da su har kuma gami da bayani a kan masu sana’ar fafe ƙwarya da sauran ‘ya’yan duma. Haka kuma, an yi taƙaitaccen sharhi da bayanin yadda waɗannan kayan gargajiya na ‘ya’yan duma suke yin tasiri a hidimomi da dangogin rayuwar Hausawa ta yau da kullum.

Har wa yau kuma, an ƙawata wannan takarda da kawo hotuna na waɗannan kayan gargajiya na ‘ya’yan duma domin daɗa zuwa da nesa kusa tare da kawar da tababa.

A wannan bincike har ila yau, an fahimci kayan gargajiya na ‘ya’yan duma da mata Hausawa suke amfani da su a gidajensu, suna da sauƙin mallaka, kuma masu inganci ne ga su masu tallafa wa zamantakewar mata Hausawa., musamman na mabambantan ayyukansu. Uwa-uba kuma, kayayyaki ne waɗanda suke ƙara tallafa wa tattalin arziƙin Hausawa. Wani abin lura a kan irin wannan nazari na kayan gargajiya waɗanda ake samarwa daga ‘ya’yan duma, haƙiƙa ya nuna Hausawa mutane ne masu doguwar tsinkaye da tunani, musamman wajen lura da abubuwan da Allah ya hore masu waɗanda suke a zagaye da su, har suka ɗauke su a matsayin matallafa tafiyar da rayuwarsu.

Manazarta

C.N.H.N (2006). Ƙamusun Hausa. Ahmadu Bello University Press.

Gwarjo, Y.T. da wasu (2005). Aure a jihar Katsina. Hukumar binciken tarihi da kyautata al’adu.

Gusau, S.M. (2013). Dangantakar waƙoƙin baka da al’adun Hausawa: Bunƙasa ko koma-baya. The Deterioration of Hausa Culture. Katsina: State History and Culture Bureau in Collaboration with Umaru Musa  Yar’adu’a University.         

Idris, B. (2015). Dattakko a tunanin Bahaushe: Tsokaci daga adabin baka. [Kundin digiri na ɗaya]. Jami’ar Ahmadu Bello.

Karofi, A.M. (1986). Kayan cikin gidan Bahaushe jiya da yau: Sigoginsu da amfaninsu. [Kundin digiri na ɗaya]. Jami’ar Bayero.

Karofi, I.A. (2020). Tasirin Zamani a kan kayan aikin mata Hausawa na gargajiya. [Kundin digiri na biyu. Jami’ar Bayero.

---

[1]. Masu fere ‘ya’yan duma, suna fasawa ne tare da gyara ‘ya’yan duma da dangoginsu domin su samar da wasu kayan ayyuka ga mata Hausawa kamar masaki da ƙwarya da ɗashiya da ludayi da goran duma da sauransu.

[2] . Masu sayar da ƙorai su ne mutanen da suke yi waƙorai da dangoginsu ado iri-iri da wuta, wani bi ma har sukan zane ko hotuna ko rubuta wasu ayoyi ko wani nassi ko wasu sunayen mutane ko na garuruwa da sauransu a kansu.

[3].Idan ludayi bai wanku sosai ba, to, zai dinga yin wani ɗaci-ɗaci.

[4] . Wata sakaina ce da aka gyara musamman don kwasar tuwo daga tukunya.

[5] . Wata tsagi-tsagi ne naƙwarya wadda ta fashe ko wani ɓangare ne n fasasshiyar ƙwarya ko masaki.

[6] . Kuma waɗannan masu ayyukan ƙwarya ne suke gyara gorako ludayisu zama moɗa wadda musamman ake ɗibar                   ruwa da ita.

[7] . Kessa guntayen tsofaffin tabarmi ne na kaba waɗanda ake yin ruɓin daddawa da su. Har zuwa yau, kuma tsofaffi mata da sauran mata Hausawa masu yin daddawa suna aiki da su, amma wasu matan sukan haɗa buhunnan leda da wasu robobi su dinga yin ruɓin kalwa da su kamar maruɓɓai na kessa.