Hausa Language Academic Website

Sunday, 17 June 2018

Nazarin Jigon Wayo A Cikin Littafin “Ruwan Bagaja” Na Abubakar Imam

 

 

https://www.amsoshi.com/about-us/

 

 

NA



HAFSAT ABDULLAHI


SADIYA ABUBAKAR


SHAMSIYA SULAIMAN


 



SASHEN HAUSA TSANGAYAR HARSUNA, KWALEJIN ILIMI DA K’ERE-K’ERE TA GWAMNATIN TARAYYA DA KE GUSAU, JAHAR ZAMFARA.


 

https://www.amsoshi.com/game-da-mu/

 

https://www.amsoshi.com/tuntubi-masu-gudanarwa/

 

 

 

SADAUKARWA


Mun sadaukar da wannan kundin bincike na samun takardar shaidar malanta ta k’asa (NCE) a Sashen Hausa na kwalejin Ilimi Da K’ere-K’ere da ke Gusau a jihar Zamfara ga mahaimafanmu wato: Sulaiman Muhammad da marigayi Mal. Musa Kotarkoshi da Abubakar G. Shu’aibu.

 

GODIYA


Dukkan godiya ta tabbata ga Allah madaukakin Sarki, mai kowa mai komai da ya ba mu rai da lafiya da ikon gudanar da wannan bincike.

Tsira da amincin Allah (SWT) su tabbata ga Fiyayyen halitta wato Annabi Muhammadu (SAW) tare da iyalan gidansa da Sahabbansa da duk magoya bayansa tun farko har ya zuwa ranar k’arshe.

Godiya ta musamman ga dukkan bayin Allah da suka taimaka muna domin ganin hak’armu ta cimma ruwa, musamman ga iyayenmu kamar: Sulaiman Muhammad da marigayi Mal. Musa Kotarkoshi da Abubakar G. Shu’aibu sai godiya zuwa ga iyayenmu mata da suka had’a da: Malama A’isha Sulaiman da Malama Rabi’atu Ladan da Malama Zainab ‘Danmalam. Sai godiya zuwa ga mazajenmu wato; Mal. Sirajo Umar da Mal. Basiru Ibrahim da Mal. Nasiru Ibrahim Mainasara. Haka kuma muna mik’a godiyarmu zuwa ga ‘yan’uwa da abokan arziki daga ciki har da; Aminu Umar da amina Abdullahi da Nana Firdausi Nasir da dukkan sauran wad’anda ba mu samu damar kawo sunayensu ba Allah ya saka masu da mafificin alheri amin.

Haka kuma muna mik’a kyakyawar  godiyarmu ta musamman ga malamanmu Na wannan sashe kamarsu; Haruna Umar Maikwari wanda ya d’auki tsawon lokacinsa yana kula da aikinmu har Allah ya sa aka kawo k’arshe. Allah ya saka masa da mafificin alherinSa amin. sai Shugaban Sashen Hausa (H.O.D) Dr. Haruna Umar Bungud’u, Shugaban Tsangayar Harsuna (Dean) Malam Surajo Guluba, , Mal. Aminu Saleh, Mal. ‘Dahiru Sankalawa da mal. Bashir Tsafe da Mal. Ibrahim ‘Dan’amarya da Mal. Sani Soba da sauran su.

 

 

JINJINA


Hausawa kan ce, “yabon gwani ya zama dole” wannan haka ne, don haka dole mu jinjina ma malaman mu musamman Mal. Haruna Maikwari da ma wasu daga cikin mutanen da suka taimaka muna da wasu shawarwari da gudummuwa, da goyon baya da suka bamu, wajen samun bayanai masu gamsarwa domin wayar da kan d’alibai da ma duk masu neman k’arin haske dangane da aikinmu. Muna masu rok’on Allah ya saka masu da maifificin alheri. Amin.

 

K’UNSHIYA


Shaidantarwa -      -        -        -        -        -        -        -        ii

Sadaukarwa -        -        -        -        -        -        -        -        iii

Godiya        -        -        -        -        -        -        -        -        iv

Jinjina         -        -        -        -        -        -        -        -        vi

K’unshiya    -        -        -        -        -        -        -        -        vii

BABI NA ‘DAYA

1.0 Gabatarwa       -        -        -        -        -        -        -        1

1.0.1 Yanayin Bincike    -        -        -        -        -        -        3

1.0.2 Muhallin Bincike   -        -        -        -        -        -        3

1.0.3 Hanyoyin Gudanar da Bincike    -        -        -        -        4

1.0.4 Manufar Bincike    -        -        -        -        -        -        5

1.0.5 Matsalolin Da Suka Taso  -        -        -        -        -        6

1.0.6 Matsalolin Da Aka Fuskanta      -        -        -        -        8

BABI NA BIYU


2.0.1  Waiwaye A Kan Ayyukan Da Suka Gabata   -        -        9

2.0.2 Salon Nazari Da Tsarinsa -        -        -        -        -        14

 

Babi Na Uku


3.0.1 K’agaggun Labarai -        -        -        -        -        -        16

3.0.2 Tarihin K’agaggun Labarai na (1933)  -        -        -        18

3.0.3 Jigo    -        -        -        -        -        -        -        -        21

3.0.4 Kashe-Kashen Jigo -        -        -        -        -        -        22

3.0.4.1 Babban Jigo        -        -        -        -        -        -        23

3.0.4.2 K’aramin Jigo      -        -        -        -        -        -        23

3.0.5 Ma’anar Salo -        -        -        -        -        -        -        24

3.0.6 Ma’anar Wayo       -        -        -        -        -        -        28

Babi Na Hud’u


4.0.1 Tsokaci A Kan Littafin Ruwan Bagaja -        -        -        30

4.0.2 Ma’anar Taurari/Tauraro  -        -        -        -        -        32

4.0.2.1 Babban Tauraro   -        -        -        -        -        -        32

4.0.2.2 K’ananan Taurari/ K’aramin Tauraro -        -        -        32

4.0.3 Tsohon Salo A Cikin K’agaggun Labarai       -        -        33

4.0.4 Had’uwar Imam Da Zurk’e        -        -        -        -        -        36

4.0.5 Neman Ruwan Bagaja      -        -        -        -        -        37

4.0.6 Muhimmancin Rayuwa Littafin Ruwan Bagaja        -        38

4.0.7 Nazarin wayo A Littafin Ruwan Bagaja         -        -        39

4.0.7.1 Wayo Don Samun Abin Duniya        -        -        -        39

4.0.7.2 Wayo Don Samun Kar’buwa ga Wasu        -        -        41

4.0.7.3 Wayo Don Samun Aron Kud’i -        -        -        -        41

4.0.7.4 Wayo Don Tsira Da Mutunci  -        -        -        -        42

Babi Na Biyar


5.0 Jawabin Kammalawa -        -        -        -        -        -        45

5.0.1 Shawarwari  -        -        -        -        -        -        -

47 Manazarta         -        -          -        -        -        -        -        -        48

 

Babi Na ‘Daya


Gabatarwa


Wannan bincike mun yi shi ne domin mu bayar da tamu gudunmuwa wajen bunk’asa sashen Hausa, don haka mun rututa wannan bincike ne mai taken “Nazarin Jigon Wayo A Cikin A Cikin Littafin Ruwan Bagaja” don amfani ga masu nazarin harshen Hausa.

Mak’asudin yin wannan binciken shi ne, saboda kwad’aitar da masu sha’awar harshen Hausa, musamman saboda masu sha’awar gudanar da bincike a irin wannan fage na nazarin Adabi wanda ya danganci zube.

Domin samu sauk’in gudanarwa mun kasa wannan aikin namu a kan tsarin babi-babi har babi biyar.

Babi na farko za mu kawo bayani ne a kan Gabatarwa, Yanayin Bincike da Manufar Bincike da Muhallin Bincike da Hanyoyin Gudanar Da Bincike da Matsalolin Da Suka Taso da kuma Matsalolin Da Aka Fuskanta.

A babi na biyu kuwa nan ne za mu yi tsokaci dangane da Waiwaye A Kan Ayyukan Da Suka Gabata da kuma Salon Nazari Da Tsarinsa.

A babi na uku za mu yi bayani a kan Tarihin K’agaggun labarai ta Tsokaci a Kan kagaggun Labarai da Ma’anar Jigo da Kashe-Kashensa da Ma’anar Salo da Ma’anar Wayo duk a wannan babin.

A babi na hud’u kuwa nan ne muka yi tsokaci a kan littafin Ruwan Bagaja da Ma’anar Tauraro da kashe-kashensa da ma’anar Salo da Tsohon Salo da ke cikin littafin da Had’uwar Imam Da Zurk’e a littafin da Neman Ruwan Bagaja da Muhimmancin Rayuwar Mutum a littafin Ruwan Bagaja da Nazarin Wayo  littafin Ruwan Bagaja inda muka fito da Wayo Domin Samun Kar’buwa ga jama’a da Wayo domin Tsira da Mutunci da Wayo Don Samun Aro da Wayo Don Samun Muhalli duk a wannan babi.

A babi na biyar kuwa nan ne za mu yi bayani a kan Jawabin Kammalawa da Shawarwari sai Ta’arifin Wasu Kalmomi.

 

 

Yanayin Bincike


Kamar yadda aka sani mun gano cewar akwai buk’atar mu yi nazari a kan wasu bayyanai da marubuta suka yi a kan wannan binciken  kuma mun gano cewa, mu yi Nazarin wannan Littafi na “Ruwan Bagaja” , don haka muka ga ya kamata mu gudanar da wannan binciken domin  zuwa  gaba ko kuma mu ce domin masu tasowa yanzu da su san cewa wannan littafi yana rawar da yake takawa a cikin adabin Hausa.

Haka kuma a yunk’urinmu na gudanar da wannan aikin Binciken mun sha wahala sosai saboda rashin samun wasu litattafai da suka yi Magana a kan wannan aiki namu. Haka kuma yawace-yawacen da muka yi wajen samun wasu bayanai ya sa mun wahala matuk’a.

Muhallin Bincike


Wannan bincike mun gudanar da shi ne a ‘bangaren adabin Hausawa, sai dai domin samun sauk’in gudannarwa mun ke’bance aikin namu a kan littafin “Turmin Danya” wanda Sulaiman Ibrahim Katsina ya rubuta, kuma Jigon wayo ne kawai za mu mayar da hankali a kai.

Hanyoyin Gudanar da Bincike


Wannan ya rataya ne a kan wasu hanyoyin tattara bayanai daban –daban na marubucin littafin ko mai aikin bincike na wasu ayyuka wad’anda suka gabata domin yin nazari a kan binciken da ake gudanarwa domin samun ra’ayoyi daban-daban.

Bayan wannan akwai wata hanya wadda mai bincike ke bi domin samun ra’ayoyi daban-daban don k’arin haske ga aikinsa na bincike da yake gudanarwa, wato ta hanyar tambayoyi ga ma’abuta wannan ilimi.

Kamar yadda bayani ya gabata mun  lura da cewa, dukkan mai aikin bincike dole ne ya yi amfani da littafai daban-daban domin samun ingantu da kuma cikakkun bayanai masu gamsarwa. Haka kuma mun mayar da hankali a wurin gudanar da wannan bincike namu domin kuwa har d’akunan  karatun wasu manyan makarantu mun lek’a. Mun kuma ziyarci d’ukunan karatu, don yin bincike ga kad’an daga cikinsu: Jami’ar Usman Danfodio inda muka shiga d’akunan karatunsu wato (library).

Haka ma binciken namu bai tsaya a Jami’ar Usman Danfodio kawai ba a’a har Jami’ar Bayero da ke Kano mun lek’a a d’akin karatun d’alibai duk a wannan Jami’ar.

Binciken namu bai  tsaya a wad’annan Jami’o’in ba kurum. Domin kuwa ziyarar binciken ta kai mu ga dad’ad’d’iyar Jami’ar Ahmadu Bello mai tarihi ita ma mun shiga lunguna- lunguna domin gudanar da wannan bincike namu. Daga nan sai muka cirata zuwa Jami’ar Katsina, inda a can muka samu ziyarar sauran makarantu kuma yanayin binciken d’aya ne.

Manufar Bincike


Binciken yana da muhimmamcin gaske domin ta fuskar bincike ne a kan gano cikakkiyar k’warewar d’alibai da fahimtarsu da hazak’arsu. Ta wannan hanyar karance-karace za a ci karo da wani sabon al’amari domin ya k’ara tabbatar da abin da aka riga aka sani a fagen ilimi.

Binciken yana fitar da bayanai domin amfani al’umma, wani babban muhimancin bincike shi ne a duk lokacin da mai bincike ya tsunduma a fagen aikinsa yakan yi karo da wasu ra’ayoyi daban-daban wanda yana iya zama sabon darasi gareshi.

Manufar wannan binciken shi ne mu fito da wasu abubuwa da wannan littafi na Turmin Danya ya k’unsa musamman Jogonsa da Salon da aka yi amfani da shi. Muna kuma fatar wannan nazari namu ya zama abin dogaro ga masu nazarin harshen Hausa.

Matsalolin Da Suka Taso


Wannan bincike namu mun gudanar da shi ne a kan hanyoyin da suka dace, na irin hanyoyin da ake bi wajen samun bayanan da suka dace ta hanyoyi da dama. Mun ci karo da matsaloli da dama wajen binciken mu kamar haka.

Rashin isassun kud’in mota, da matsalar iska wad’ansu masana da muke tuntu’ba wajen gudanar da wannan bincike namu, haka ma wani lokaci za mu kashe kud’in mota domin zuwa wajen  wad’ansu mutane da abin ya shafa, sai mu iske ba su nan. Haka ma kowa ya san irin halin da ake ciki a k’asar nan na rashin tsaro, a inda ba ko ina za mu iya shiga ba dole sai da taka tsantsan.

Aikin bincike aiki ne mai wahalar gaske, musamman ma ga irin mu d’alibai mata masu rauni da kuma karancin ilimi. Saboda haka lokacin da muke gudanar da wannan aiki na bincike wasu matsaloli da dama  sun sha kanmu. Daga cikinsu akwai

Matsalar kar’bar lacca da aikin aji da na jinga da kuma karatun jarabawar gwaji da ta k’arshen zangon karatu.

Akwai kuma matsalolin gida kasancewar mu mata da suka had’a da girke-girken abinci kula da tarbiyar yara, akwai rashin lafiyarmu da ta ‘ya’yanmu. Duk wad’annan matsaloli ne da mu ka yi ta cin karo  da su .

Akwai matsalar tuntu’bar magabata da masana, saboda wasu daga cikinsu suna ganin kamar za mu d’auki sirrinsu ne mu watsa wa duniya.

Haka ma akwai matsalar yawan d’aukewar wutar lantarki, domin sai mun tattaro bayanan mu na cikin aikin kwatsam sai wuta ta d’auke. Kad’an kenan  daga irin matsalolin da muka ci karo da su.

Matsalolin da aka Fuskanta


Kamar yadda aka sani a dukkan bincike za a iya samun nasarori da akasin haka, wato matsaloli a wajen gabatar da aikin. To don haka wajen bincike nan mun fuskanci matsaloli da dama kamar rashin kud’i da za mu buga wannan aiki namu. Haka kuma akwai matsalar had’uwarmu idan mun yi alk’awali, kuma idan za mu tafi wajen  ganawa da wad’anda za mu yi hira da su, saboda lokacin ba lallai ne a same su ba.

Haka akwai sha’anin rashin lafiya yakan kama magidanci , ko kuma halin tafiya wajen k’aro ilimi wato a bangaren su masana.

Ba nan kad’ai muka samu matsala ba kuma mun fuskanci matsalar karamcin lokaci. Domin wannan aiki na bincike aiki ne da ya kamata a ce an gudanar da shi a cikin shekara d’aya.

 

Babi Na Biyu


2.0.1 Waiwaye A Kan Ayyukan Da Suka Gabata.


Ayyuka da suka gabata fage na adabin Hausawa suna da yawa, saboda haka wannan aiki namu ba shi ne na farko ba a wannan fage. Don haka ya zama wajibi a garemu da mu waiwayi wasu ayyuka da suka gabata masu alak’a da wannan aiki domin mu ga inda suka zo daidai da kuma inda suka sha bambam, ko kuma suke da dangantaka da namu.

Daga cikin ayyukan da suka gabata a wannan fage akwai; bugaggun littafai daban-daban, da suka gabata a kan fannoni daban-daban na adabin Hausawa ga wasu daga cikinsu;

‘Dangambo A (1984) a cikin littafinsa mai suna “Rabe-Raben Adabin Hausa Da Muhimmancinsa Ga Rayuwar Hausawa” marubucin ya bayyana ma’anar adabi ya kuma karkasa adabin Hausa, inda ya kawo zube da wak’a da wasan kwaikwayo. A k’ark’ashin zube nan ne ya bayyana cewa akwai littafai wad’anda aka yi rubutun zube a cikinsu.

Wannan aikin na shaihin Malami ‘Danganbo yana da alak’a da namu aikin, saboda ya ta’bo zube, yayin da mu ma a namu aikin zube ne wanda ya danganci nazarin littafi. Inda muka samu bambanci da shi kuwa shi ne, shi marubucin littafin yana magana ne a a kan zube gaba d’ayansa mu kuma mun tak’aice aikinmu ga littafi d’aya mai suna “Turmin Danya.”

Yahaya I.Y. (1988), ya rubuta littafi mai suna “Hausa A Rubuce” a cikin wannan littafi masanin ya yi bayanin rubutu, tarihin samuwar rubutu yadda aka samu rubutun zube, wasu daga cikin littafan da aka samu na zube, gasar da aka shirya don samun littattafan zube tarihin wasu hukumomi na gudanar da ayyukan rubutu musamman na boko da na Arabiyya.

Wannan aikin na shaihin malami Yahaya I. Y. Yana da alak’a da aikinmu saboda ya yi tsokaci a kan zube da littattafan zube da tarihin Rubutu da dai sauransu. Aikin yana kuma da bambanci da namu saboda shi yana magana ne a kan adabi dukkansa, mu kuma muna magana ne a kan wani sashe daga cikin adabi ko shi kuma mun tak’aita akin manu a kan littafin “Turmin Danya”.

Sagiru A.G (1991) a nasa kundin bincike mai taken “Nazari Da Sharhi A Kan Littafin Uwar Gulma” wannan manazarci ya gudanar da aikinsa ne a kan tsari na babi- babi har zuwa babi baiyar. Bayan ya yi gbatarwa a babi na d’aya ya kuma yi waiwaye a kan ayyukan da suka gabata, sai a babi na uku da na hud’u inda ya ta’bo, jigo, warwararsa, taurari, manya da k’anana da kuma salo duk a cikin littafin “Uwar Gulma”.

Wannan aiki na wannan manazarci yana da alak’a da namu aikin, musamman da ya yi bayani a kan jigo da warwararsa, haka namu aikin  zai yi tsokaci a kan jigo da warwararsa da salo da taurari. Amma duk da haka mun sha bamban da shi saboda shi ya gudanar da aikinsa ne a kan littafin “Uwar Gulma” mu kuma namu aikin muna yin sa ne a kan littafin “Turmin Danya”.

Gobir, (1993), ya rubuta wani kundi mai suna “Malam Muhammadu Umar Kwaren Gamba Da Wak’ok’insa” manazarcin ya ta’bo jigo da salo da tarihin Mawak’in. Mun bi sahun wannan manazarci wajen nemo salo da jigo da tarihin marubuci, wannan ya sa aikinmu yake da alak’a da nasa. Inda kuma suka bambanta shi ne, shi Gobir yana nazarinsa ne a kan wak’a mu kuma muna namu a kan zube.

Hadiza A. Da Wasu (1999), a kundin Bincikensu da suka gudanar mai taken “Nazari A Kan Littafin Jatau Na K’yallu”. Marubutan sun fara ne da mayar da tak’aitaccen tarihin marubucin wannan littafi, sun kuma yi tsokaci a kan ma’anar jigo, babban jigo da k’aramin jigo. Sun ci gaba da yin sharhi a kan littafi tare da bayani a kan salo da zubi da tsarin wannan littafi tare da tsokaci a kan taurari.

Wannan aiki na su Hadiza yana da alak’a da namu aikin saboda dukan mu muna nazarin Littafi ne, sai dai inda muka sha bamban shi ne su suna nazarin Littafin “Jatau Na K’yallu” ne mu kuma muna nazarin jigon wayo a littafin “Turmin Danya”.

Shafa’atu A. I. (2005), sun rubuta kundi mai taken “Nazari A Kan Littafin Iliya ‘Dan MaiK’arfi” a wannan kundin sun yi bayanin jigo, warwararsa da salo da tarihin marubuci da sharhin littafin.

Wannan kundin nasu yana da alak’a da namu saboda dukanmu muna nazari ne a kan littattafan zube, sai da inda muka bambanta shi ne su suna nazarin littafin “Jatau Na K’yallu” ne yayin da mu kuma muna nazarin jigon wayo a littafin “Turmin Danya”

Hannatu A da Wasu (2008), a nasu kundi mai taken “Nazari A Kan Littafin Ai Ga Irinta Nan” a wannan kundin sun yi bayanin jigo, salo tarihin marubuci da sharhin littafin.

Wannan kundi nasu yana da alak’a da namu kundin saboda dukkanmu muna nazarin littattafan zube ne. Amma fa mun samu bambanci a yayin da su suke nazarin littafin “Ai Ga Irinta Nan” mu kuma muna nazarin littafin “Turmin Danya”

Firdausi A. Da wasu (2010), sun rubuta wani kundi mai taken “Nazari Da Sharhi A Kan Littafin Jiki Magayi” manazartan sun karkasa kundinsu a kan babi-babi sannan suka gudanar da aikinsu a cikin babi na uku da na hud’u. Sun kuma yi bayani a kan salo, jigo, da sharhin littafin, sun kuma yi bayanin tak’aitaccen tarihin marubucin wannan littafin.

Wannan kundin yana da alak’a da namu aikin saboda su sun gudanar da aikinsu a kan littafin zube haka mu ma mun gudanar da namu aikin a kan zube. Amma inda muka samu bambanci shi ne, su sun yi nazarin littafin Jiki Magayi ne mu kuma muna nazarin littafin Turmin Danya.

2.0.2 Salon Nazari Da Tsarinsa        


Salo shi ne hanyar wanzar da wani al’amari, wato hanya ce ta bayyana tunanin mutum.

Salon nazari wata hanya ce ta isar da sak’o da bayyana tunanin mutum. Haka kuma salo ya na nufin hanyoyin da marubuci ko mawallafi kan bi domin yi wa harshe kwalliya ko kuma yi wa rubutun sa ado, haka kuma wata dabara ce da marubuci kan yi amfani da ita domin samun sauk’in isar da sak’onsa a cikin rubutunsa. A dalilin haka ne mu ka yi amfani da hanyoyin guda uku na nazarin salo.

Na farko dai irin kalmomin da muka yi amfani da su, kalmomi masu sauk’i ne. Sai kuma muka saka su a inda ya dace.

To anan za mu yi amfani da salo mai jan hankali, domin  mu ja hankalin mai karatu ya karanci wannan kundi, ba tare da wata wahala ba ko ya k’agara da karatun wannan bincike ba.

Idan mai karatun wannan aiki ya kwantar da hankalinsa ya biyo mu cikin natsuwa to zai ga irin matakan salon da muka yi amfani da shi wajen rubata wannan kundi saboda mun yi amfani da littatafai masu saukin fahimta.

An kuma yi amfani da nuna k’warewar harshe sosai a cikin wannan kundi saboda anyi amfani da kalmomi masu burgewa da kuma armashi wad’anda ke sa mai karatu ya ji dad’i a zuciyarsa, wannan shi zai sa binciken namu ya yi kwarjini da farin jinni ga makaranta.

 

 

Babi Na Uku


3.0.1 K’agaggun Labarai


Sanin jama’a ne cewa wasu masana sun yi tsokaci a kan k’agaggun labarai na zube daga cikinsu akwai:

Ahmada Magaji (1982) cewa, ya yi “Zube labari ne da mutum ya shirya da ka, sannan ya rattaba a zube”

Shi kuma Isah Mukhtar (2002), yana cewa, “Zube wani irin zance ne wanda aka fad’arsa da baka ko kuma a rubuce, wanda yake bayyana yiwuwar wani al’amari, wanda zai iya yiwuwa a zahiri, amma bai faru ba ko kuma ba zai ta’ba faruwa ba.

Irin wad’annan abubuwa ba dole ne a ce sun faru ba, amma duk da haka sukan sa d’an Adam ya yi tunanin ya k’irk’iro wad’ansu halaye masu kyau ko akasin haka.

Wani dalili da ke sa d’an Adam ya k’irk’iro wa kansa labarai su ne, k’ok’arin fitar da wasu abubuwa musamman wad’anda suka shige masa duhu. Misali makeken ruwa kamar kogi, ko rana da wata da taurari, ko wad’ansu bishiyoyi masu ban al’ajabi da ban mamaki. Akwai wad’annan abubuwan daban-daban da suke fitowa a cikin labarai wani lokaci su ne ke zama tuballan gina labarin.

Ire-iren rubutattun labarai na Hausa kan ginu ne ta hanyoyi daban-daban misali.

  • Ana iya samun labaran baka a tattara su a rubuta su.

  • Ana kuma samun wasu labarai na wata k’abila a fassara su a rubuta su.

  • Ana iya yin tsokaci dangane da halin da wata al’umma ta shiga na rayuwa ta zahiri sai a rubuta shi a matsayin labari.


A ‘bangaren jigoginsu kuwa ya ce, k’agaggun rubutattun labaran Hausa, yawanci adabin Larabci da na Turanci ya yi tasiri k’warai gare su.

Hausawa musamman marubuta na farko sun kwaikwayi rubuce-rubucen adabin Larabawa da na Turawa suka had’a su da nasu. Don haka jigon k’agaggun rubutattun labaran Hausa, bisa jimla za mu iya cewa sun k’unshi muhimman abubuwa guda uku.

  • Adabin gargajiya na Hausa

  • Adabin Larabawa da tasirin addinin musulunci

  • Adabin Turawa


Bisa ga wad’annan bayanai za mu iya cewa, lallai ne wad’annan littattafan cike suke da tasirin mak’wabtan Hausawa a cikinsu kuma wad’ancan dalilai su ne suke ba d’an Adam damar ya fito da dabarar k’irk’irar labari, kuma ko ya saka wani abu na nuna wayo da Bahaushe yake da shi ko da tsakaninsa da bak’o ko ma d’an gida, wannan daidai ne.

3.0.2 Tarihin K’agaggun Labaran Hausa Na (1933)


Tarihi ya nuna cewa, k’agaggun labaran Hausa ba su dad’e da samuwa ba, musamman idan aka kwatanta shi da rubutacciyar wak’a wadda ta soma wanzuwa tun farkon shigowar addinin musulunci a cikin k’asar Hausa, duk da ire-iren rubuce-rubucen da Turawa ‘yan mishan da na mulkin mallaka suka yi a cikin harshen Hausa, kuma babu wanda aka kira k’agaggen labari saboda babu wanda ya k’unshi k’aguwa kai tsaye. Dukkan rubuce-rubuce nasu (Turawa) a cikin Hausa sun tsara su ne don koyarwa a can k’asashensu.

An fara tunanin samar da litattafai a cikin Hausa ne kuma wad’anda za a yi amfani da su domin koyar da Hausa, bayan da aka kafa makarantun ilimin zamani a garuruwa daban- daban na Arewacin Nijeriya.

Makaranta ta farko da aka fara bud’ewa ta gwamnati ita ce, makarantar Hans Vischer (d’an Hausa) a Shekarar (1909) a garin Kano. Tun daga lokacin da aka kafa wannan makarata sai aka lura akwai k’aranci litattafan koyarwa, wannan matsala ta k’arancin litattafan koyarwa a makaranta ita ta jawo aka kafa hukumar fasara wato (Translation Bureau) a k’ark’ashin shugabancin Mr. C.E.J Withing a cikin shekar 1929.

An fara zaunar da hukumar ne a garin Kano a unguwar Nasarawa gidan d’an Hausa (Hans Vischer) a cikin shekarar 1931 aka mayar da ita a mazauninta na dindindin a Birnin Zariya. Kuma a shekarar 1932 aka mayar da shugabancin ta ga hannun wani Bature mai sauna R.M East.

Kamar yadda suna hukumar ya nuna, aikin da ya rataya a wuyan hukumar shi ne, fassara labarai daga wasu harsuna zuwa harshen Hausa, haka kuma ita ke da alhaki wallafa litattafai a cikin harshen Hausa da kuma shirya litattafai manya da k’anana don karantarwa a makarantu da kuma taimakawa ‘yan k’asa su rik’a wallafa litattafai da kansu. Hukumar ta fassara littattafai da yawa kamar:

  • Dare Dubu Da ‘Daya

  • Labarun Hausawa Da MaK’wabtansu

  • Labaru Na Da Da Na Yanzu

  • Saiful Muluki

  • AbdulK’adir Tanimud Dari

  • Al’amurran Duniya Da na Mutane da sauransu


Wani yunk’uri wanda kuma shi ne ya haifar da samuwar tsintsar k’agaggun labaran Hausa shi ne, na canza sunan hukumar fassara zuwa hukumar Talifi da aka yi a shekarar 1932. saboda haka sai nauyin da ke kan hukumar bai tsaya a kan fassara kawai ba, har ma da wallafe-wallafen litattafai na fannoni daban-daban a cikin harshen Hausa.

A daidai wannan shekara ne ta 1933 Daraktan ilimi na Arewacin Nijeriya Hans Vicher ya k’addamar da shirin gasar rubuta k’agaggun labarai, don samar da k’arin litattafan karatu a cikin rubutun zube. Saboda haka aka mik’a ragamar gudanar da gasar ga wannan hukuma ta talifi kai tsaye, sai shugabanta Dr. R. M East ya zagaya manyan garuruwan Arewacin Nijeriya ya sanar da malamai masu ilimin zamani da na arbiyya bayani gasar da kuma irin labarin da ake so ga duk mai sha’awa. Malamai da yawa sun rubuta labarai sun aika sai dai guda biyar ne kawai suka yi nasarar cin gasar. Wad’annan su ne:

LITTAFAI                         MAWALLAFI

Ruwan Bagaja                          Mal. Abubakar Imam

Gand’oki                                Mal. Bello Kagara

Shehu Umar                            Alhaji Abubakar Tafawa ‘Balewa

Jiki Gagayi                              John Tafida Umar da Dr. R.M East

Idon Matambayi                      Mal. Muhammadu Gwarzo

Wad’annan littattafan su ne littattafan k’agaggun Labaran Hausa da aka fara samarwa bisa shawarar Turawan mulkin mallaka.

3.0.3 Jigo.


‘Dangambo (2007:12) Abin da ake nufi da jigo shi ne sak’o, manufa ko abinda wak’a ta k’unsa, wato abinda take magana a kai.

Jigo a fagen adabi yana nufin manufar marubuci, wadda dukkan bayanai suka dogara da ita. Saboda haka ana iya cewa Jigo shi ne irin sak’on da marubuci ke son sadarwa ga jama’a kuma duk wani salo da tsari ko wata dabara da marubuci zai yi amfani da su, zai yi hakan ne da nufin isar da sak’onsa ga jama’a. Sar’bi, (2007:71).

Dangane da abin da muka gani game da jigo za mu iya cewa, jigo shi ne dukkan wani sak’o da ko manufa ko ginshik’in abin da ya sa aka rubuta labari, ko dalilan da suka sa marubuci ya rubuta littafinsa. Don haka duk wani abu da za a fad’a a cikin labari, ya kan danganci jigo wannan labari.

Da wannan muke gani Jigo a matsayin igiya mad’aura kayan kowane rubutu da aka yi a fagen adabi ta kowane ‘bangare wato Zube da Wak’a da Wasan Kwaikwayo in ba da shi ba to kayan za su kwance. A nan jigo na nufin burin zuciyar mawak’i ko marubuci wanda yake son jama’a su fahimta.

3.0.4 Kashe-Kashen Jigo


Kamar yadda aka riga aka sani cewa, da yawan masana da manazarta sun tofa albarkacin bakinsu a fannin adabi kuma sun yi aiki da ya danganci wannan fage da muke bayani a kai. Wato jigo. Mafi yawansu duk sun tafi a kan cewa, Jigo ya kasu kashi biyu. Wato, Babban Jigo da K’aramin Jigo.

Masana sun bayyana cewa jigo ya kasu kashi biyu, kamar dai yadda Bunza (2009) da sar’bi (2007) suka bayyana cewa jigo ya kasu kashi biyu, wato ‘Babban jigo’ da ‘k’aramin jigo’. Yanzu bari mu zo da su d’aya bayan d’aya don ganin yadda abin yake.

3.0.4.1 Babban Jigo


Babban jigo shi ne abin da mawak’i ko marubuci ya sa gaba gadan- gadan domin ya fed’e shi a gane shi sosai. Bunza (2009: 63).

Galibi shi babban jigo mawak’i ko marubuci ya kan fad’a a cikin wak’arsa ko kuma tun a sunan wak’ar ya zan yana tafiya da sak’on wannan wak’ar, idan kuma mawak’i ko marubuci bai fad’a a wak’arsa ba kuma ba a gane a sunan wak’ar ba, to sai mai nazari ya yi k’ok’arin yin anfani da kalmomin fannu da aka gina wak’ar da su wad’anda za ka samu k’ananan jigogin.

3.0.4.2 K’aramin Jigo.


K’aramin jigo ya sa’ba wa babban jigo ta kowace fuska. Na farko dai abin da ya kyautu a kula shi ne, k’armin jigo d’a ne ga babban jigo, domin babban jigo ke haifar da shi. Haka kuma ba don k’ananan jigogi ba da babban jigo bai fito fili sosai aka ganshi ba. Duk wata wak’a da aka gina wani babban jigo d’aya, za a samu wasu k’ananan da yawa da za su mara wa babban jigon baya, domin K’awata shi da k’ara fayyace shi sosai. Bunza (2009:64)

Idan aka ce k’ananan jigogi dai, to ana nufin tuballan da suka gina babban jigo, su wad’annan tuballan sun danganta daga wak’a zuwa wak’a, ma’ana dai kowace wak’a da irin nata tuballai da suka samar da jigonta. Haka abin yake ga rubutun zube.

3.0.5 Ma’anar Salo.


Malamai da masana sun bayar da ma’anar salo ta hanyoyi daban – daban duk da yake abu d’aya suka fuskanta.

Sa’idu Muh’d Gusau a tashi fahimtar ya ce:

“Salo shi ne hanyar da aka bi aka nuna gwaninta da dabaru a cikin furuci ko rubutu. Kuma yana nuna yadda mutum ya shirya wani abu ta bin yanayin harshensa da za’bar abubuwa da suka dace game da abin da yake son bayyanawa. Daga nan ne za a fahimci salon mai sauk’i ne ko tsauri, mai tsauri ko mai dad’i ne da armashi ko mai kashe jiki maras karsashi da sauransu” Gusau (1993).

Yahya kuwa ya ce:

“Salo dabara ce ko hanya mai yin kwalliya ga abu domin abin ya kwarzanta ko ya bayyana” Yahya (1999)

Shi kuma ‘Dangambo cewa ya yi:

“Masana da manazarta suna ganin cewa Salo yana da wuyar a gane shi a bisa kansa sai dai ana iya gane wasu sigogi nasa” dangane da ma’anarsa.To amma muna iya cewa salo shi ne hanyoyin isar da sak’o, ‘Dangambo, (2007).

A bisa ra’ayin Abdulk’adir ‘Dangambo yana cewa  za a iya karkasa salo kamar haka;

  1. Salo wani k’ari ne da ya k’unshi za’bi cikin rubutu ko furuci.

  2. Salo wani k’ari ne na daraja a cikin karatu ko furuci wanda ba lalle ne a same shi cikin kowane rubutu ba.

  3. Salo ya shafi kauce wa wata daidaitacciyar k’a’ida

  4. Salo harshen wani mutum ne, wato yadda salon wane ya bambanta da na wane.


Haka kuma ya ci gaba da bayyana mana cewa salo yana da nau’oi har guda biyar,

  1. Mik’ak’k’en salo: Wato salo na kai tsaye mai sauk’in ganewa, wannan salo yana iya zama kamili mai iya isar da sak’o ba tare da “ado” ko k’ak’ale ba .

  2. Salo mai armashi ko mai karsashi: Shi ne salon da ya gamsar ta hanyar karsashi k’ak’ale da burgewa

  3. Raggon salo: Shi ne salo mai kashe jiki kuma marar gamsarwa.

  4. Tsohon salo/Sabon salo: Salon da ke yin amfani da tsofaffin hanyoyi ko sababbi don isar da sak’o, yana iya zama mai gamsarwa ko akasin haka.

  5. Salo mai sark’ak’iya ko mai tsauri. Shi ne salo mai wahalar ganewa saboda tsaurin sak’ar manufofi ko tsauraran kalmomi.


Wani manazarcin na ganin cewa: .

“Salo shi ne yadda mawak’i ya zana tunaninsa a takarada, za a dube shi a gani shin yana da manufa, kuma bayaninsa yana da k’arfi ko raunanna ne ana fahimtarsa cikin sauk’i ko kuma sai an yi lalabe kafin a gane manufarsa. (Bashir 2007).

Shi kuma Sar’bi cewa ya yi:

“Salo na nufin za’bi cikin gudanar da wani abu/aiki. Amma fagen nazarin wak’a salo hanya ce da marubuta wak’ok’i ke bi wajen isar da sak’onsu ga jama’a” (Sar’bi, 2007).

A tamu fahimtar, mun lura da dukan bayanan da wad’annan masana da manazarta suka kawo suna nufin salo ya k’unshi hanya ko hanyoyin da mawak’i ko ke bi domin isar da sak’onsa ga jama’a.

3.0.6 Ma’anar Wayo


Wayo dai yana nufin dubara ko tsara wani abu da zai taimaka wa mutum. Wayo na nufin wata hanya da mutum ya bi ya kare mutumcinsa, tare da tsara wasu bayanai ko halaye ko ayyuka da za su zame wa mutum garkuwa ga zubewar mutuncinsa.

Mutane sukan yi amfani da dabarar da Allah ya ba su su shirya wani abu da zai sa su cimma nasara a kan wani abu da suka saka a gabansu. Wannan ko shakka babu haka abin yake saboda idan aka ce mutum yana da wayo to galibi ana nufin yana iya tsara wani abu da zai kare masa mutuncinsa kuma ko da aikinsa za a yi ko sa shi gaba za a yi ga wata haraka ko wani abu ake buk’ata ya aikata to kowa zai ji natsuwa cewa ba za a ji kunya ba. Idan kuma shi ne za a tunkara da wata lalura ko wata matsala don a ribace shi to kuma za a shiga shakku don za a yi tunani mai zurfi kafin a shimfid’a masa wata gada da za ta karye da shi a samu sa’arsa.

Da wannan za mu iya gane cewa, masu wayo suna ribantar zaman duniya. Sai dai idan wayon ya yi yawa, wani lokaci yanakan ‘baci ya kuma zama illa. Saboda wannan ana buk’atar idan mutum zai shirya wayo a kan wata hark’alla ko wani sha’ani, to akwai buk’atar ya tsara shi daidai da abin da hankalin wad’anda aka tsara don su zai iya d’auka. Idan wayon ya sa’ba haka to yana zama illa ga wanda ya tsara wayon.

 

 

Babbi Na Hud’u


4.0.1 Tsokaci A Kan Littafin Ruwan Bagaja.


Littafin Ruwan Bagaja littafi ne da Abubakar Imam ya rubuta, kuma shi ne wanda ya zama zakara wato na farko a cikin gasar da aka yi dangane da k’agaggun rubutattun littattafan da muka kawo a sama kamar yadda aka gani, kuma har da littafin da aikinmu yake ke’banta a cikinsa.

An shirya littafin a kan tsarin babi-babi har zuwa babi takwas, inda kowane babi yake d’auke da kan labari da aka ware a wannan babi, da manufar ware jigon yadda ‘ya’ya suke sharewa iyayensu hawaye kanwata matsala da ta dame su. Haka kuma littafin yana da shafuka arba’in da hud’u (44).

Haka kuma idan muka lek’a littafin kai tsaye za mu ga cewa, duk da yake yana da fasali irin na tatsuniya, to an juya tsari da falsafar labarin littafin Alfu-laila-wa-laila wanda yake na Laranci ne. Kamar yadda malam Abdullahi Bayero Yahya ya nuna a cikin littafinsa mai suna “Adabin Abubakar Imam” .

Bayan da marubucin ya yi amfani da salon tatsuniya ya gina labarinsa sai ya samu wani tauraro da ya yi amfani da shi don ya samu damar isar da sak’onsa cikin sauk’i. Wannan tauraro dai ya sha alwashin sai ya samo Ruwan Bagaja wad’anda aka ce idan an ba Yarima ya sha zai warke. Yayin neman wannan ruwan tauraron ya sha wahala sosai saboda an nuna muhimmancin wannan ruwa da kuma muhimmancin nema don biyan buk’ata. A nan an samu wani tsari na dabarar sarrafa labarin wasu da suke ba na k’asar Hausa ba ne.

Idan muka kalli jigon wayo a cikin wannan littafi za mu ga cewa, irin nau’in zamantakewar Hausawa da aka yi amfani da ita da kuma yadda shi kansa Tauraron wannan littafi ya ke shirya wayonsa a duk inda ya samu kansa, to wannan ma ya isa mu gane cewa, kowace rayuwa da yadda ake tsara ta kuma a saka dabara a ciki domin kauce wa wahala ko muzanta. Duk da cewa Turawan mulkin mallaka a wancan lokaci bisa ga tasu manufa suka gina labari, wato suma nasu wayo kenan.

 

4.0.2 Ma’anar Taurari/Tauraro


Tauraro ko taurari dai a cikin rubutun zube yana nufin wani mutum da aka yi amfani da sunansa wajen gina wannan labari da aka yi a rubuce, haka abin yake ko a cikin wasan kwaikwayo wadda aka rubuta ko wadda aka gabatar a cikin faifan bidiyo. Tauraro ya kasu kashi biyu. Wato babban tauraro da K’aramin/ K’ananan Taurari/tauraro.

4.0.2.1 Babban Tauraro.


Babban tauraro dai a cikin rubutun zube ko a faifan bidiyo shi ne mutumen da aka fi yin amfani da shi wajen gudanar da wannan rubutu ko wasan da ake nunawa a bidiyo domin isar da sak’on da ake son a isar ga jama’ar da ake son a sanar.

4.0.2.2 K’ananan Taurari/K’aramin Tauraro.


K’aramin Tauraro/K’ananan Taurari dai su ne mutanen da aka yi amfani da su a cikin rubutun zube ko a faifan bidiyo a yayin da ake gudanar da wata wasa ko ake rubuta wani K’agaggen Labari don isar da wani sak’o.

 

4.0.3 Tsohon Salo A Cikin K’agaggen Labari


Hak’ik’a dabarar k’agawa ta taimaka wa marubuta k’agaggen labarin Hausa wajen shirya littafan zube. Wannan damar ce Abubakar Imam ya samu har ya shirya littafinsa na Ruwan Bagaja da ma sauran littafai. Amma a wannan kundi ba za mu yi bayanin kowane littafi ba sai dai za mu fi mayar da hankali a kan littafin da muka ke’bance muhallin da za mu yi wannan aikin, wato littafin “Ruwan Bagaja”.

Sau da yawa wasu al’adu da wasu lamurra na wani sha’ani sukan auku musamman a cikin littattafan zube, wad’annan abubuwa ba wai sun ta’ba faruwa ne da gaske ba, kuma takan d’auro wani wuri daban ya zamana abin ya ta’ba aukuwa. Lamurran yau da kullum sukan faru a yayin da ake k’ulla zarin bayani a cikin littafi. Wasu abubuwa da ake zanowa a cikin k’agaggen labari sukan kasance wasu abubuwa da ake cud’anya da su a wannan lokaci. Wad’annan abubuwa sukan iya zama sana’a ce, ko zamantakewa ko wani sha’ani na daban.

Idan aka yi la’akari da abin da yake faruwa a yau za a iya cewa, mafi yawan wasu zauna gari banza ne ba su da wani takamaiman aiki kuma ba su da wata sana’a. Idan marubuci ya d’aga alk’alaminsa zai iya yin aiki sosai da ya ji’binci wannan lamari.

Irin wannan damar ce Abubakar Imam ya yi amfani da ita ya isar da wani sak’o a cikin littattafansa na zube.

Yanzu dai kafin zuwa ko’ina ya dace mu kalli wayo a cikin k’agaggen labari.

A cikin k’agaggen labari dai wayo kan taka muhimmiyar rawa saboda zamansa wani abin gudanar da rayuwa. Kowane mutum ko al’umma yana ko suna da tsari da suka yi na gudanar da rayuwarsu. Wannan tsari kuma yana buk’atar dabara da za ta taimaka masa ya kauce wa shiga wani had’ari ko kunya. A cikin k’agaggun labarai ana amfani da wannan domin a isar da sak’o ga mai karatu cewa, yin wayo don gudun kar mutum ya muzanta ko ya rasa rayuwarsa yana da matuk’ar muhimmanci. Haka kuma wannan yana daga cikin nau’o’in salon gina k’agaggen labari, duk da cewa wannan salo tsohon salo ne amma kuma an gina shi daidai da wayon jama’ar da suka yi zamani a wannan lokaci.

A littafin Ruwan Bagaja dai an yi amfani da irin wannan salo domin a samu wata hanya ta isar da sak’o. Marubucin littafin ya nuna cewa, daga cikin taurarin da ya yi amfani da su akwai Sarki kuma akwai Yarima da Liman da kuma shi kansa Imam da Zuk’e da dai sauransu. Sai ya nuna cewa Yarima wato wani daga cikin wad’anda za su gaji Sarki ya kamu da rashin lafiya sai aka nemo Liman ya yi masa addu’a don ya samu sauk’i sai Liman ya ce zai samu sauk’i amma fa sai an samo masa Ruwan Bagaja. To a wannan yanayi neman ruwan da za a yi sai ya saka masa wasu wahalhalu da za a had’u da su kafin a samu ruwan. Wannan ya nuna cewa, muhimmancin rayuwar wannan Yariman ba k’arama ba ce. Haka kuma ana son mutum ya sani cewa, cikar buri ba k’aramin lamari ba ne. Saboda haka Imam ya daure duk wata wahala da zai had’u da ita zai jure sai ya kawo wannan ruwan. Inda ya dace ya yi amfani da k’arfi sai ya yi, kuma inda ya dace ya yi amfani da dabara ta wayo domin kauce wa salwatar rayuwarsa ko fad’uwar girmansa ko dai wani abu da zai kawo cikas ga rayuwarsa.

4.0.4 Had’uwar Imam Da Zurk’e


A wannan littafi dai an nuna wani mai suna Yarima baya da lafiya sai aka nemo liman sai liman ya ce ba zai warke ba sai an ba shi ruwan bagaja, su kuma ruwan na bagaja samunsu wuya ke gare shi. Sai wani mai suna Imam ya ce shi kuma sai ya samo su. Anan fa sai ya shiga neman ruwan a hanyarsa ta neman ruwan ya had’u da mutane daban-daban daga ciki har da Zurk’e d’an Mamman wannan mutum dai mai suna Zurk’e mutunen k’auye ne kuma shi ma kansa wannan mutum wato malam Zurk’e sun sha gwagwarmaya da Imam. Saboda a cikin wannan littafin an nuna sun had’u kuma har wata dangantaka ta shiga tsakaninsu, duk da cewa dangantakar ba wai ta zaman kirki ba ce.

Imam ya had’u da Malam Zurk’e a wani kogi mai suna kogin k’aruna kuma shi Zurk’e ya jefa Alhaji Imam a cikin kogin ya nutse har ya had’u da ‘yan ruwa, Allah ya taimake shi suka warkar da shi daga makautar da ta same shi yayin neman wata yarinya a d’an dago inda aka yi masa magani ya makauce.

4.0.5 Neman Ruwan Bagaja


A cikin wannan littafin na ruwan bagaja za mu ga cewa, tun da sarki ya muzanta liman Abubakar Imam ya ga cewa ran liman ya ‘baci sai ya yi k’ok’arin gwada gaskiyar liman. Tun da wannan ta shiga tsakanin sarki da liman sai ya yi k’ok’arin ya nuna gaskiyar liman ya nuna cewa, liman fa ba barkwanci yake yi wa sarki ba.

Shi kuwa Imam bai san inda ruwan Bagaja suke ba sa ya je k’ofar gabas don neman sa’a ba don gabas d’in ruwan bagaja yake ba. Ga dai abin da yake fad’a a cikin littafin: “da komawa ta gida sai na d’an .......ba don a san inda za ni ba” (Shafi na 6) daga nan sai Imam ya shiga neman ruwan bagaja ya nema a nan ya nema a can har sai da ya sha wahala sosai, daga k’arshe dai sai da ya samu taimakon Aljannu sannan ya samu cikar burinsa.

Bayan da Imam ya samu Ruwan Bagaja sai ya zo da su jama’a dak suka tabbatar da gaskiyar liman ta cewa, idan an ba Yarima ruwa zai warke. Da Imam ya dawo sai Liman ya kar’bi kwalbar da ruwan bagaja suke ciki sai ya d’auki wani tsinke ya tsoma shi a ciki ya fitar ya tsoma shi a cikin  wani kwano sai aka ba Yarima ya sha.

4.0.6 Muhimmancin Rayuwa A Littafin Ruwan Bagaja


A littafin “Ruwan Bagaja” dai marubucin ya nuna muhimmancin nema a cikin shafi na takwas (sh:8) saboda a fitar da Liman a kunya, tun da Liman ya nuna cewa, idan aka ba Yarima Ruwan Bagaja zai samu lafiya shi kuma sarki ya ce duk inda za a samu ruwan sai ya samo su don ya ceci rayuwar Yarima. Ga dai abin da marubucin ya fad’a a cikin littafin a shafi na takwas. “....idan aka ba Yarima Ruwan Bagaja to zai ji sauk’i” sai Alhaji ya ce, “indai akwai shi duniya sai dai na mutu gun nemansa” wannan jawabi da Alhaji ya yi ya nuna cewa, cikar buri yana da amfani matuk’a. idan aka yi la’akari da irin wahalar da mai neman ruwan ya sha wajen nemansu. Alhaji ya share kimanin shekara goma sha biyar wajen neman ruwan bagaja. Bayan da aka dawo da wajen neman ruwan sai aka kawo ma liman ya d’auki wani tsinke ya tsoma shi a cikin kwalbar ruwan sai ya cire ya tsoma shi a cikin kwano sai aka ba maras lafiya ya sha sai ya mik’e ya tashi ya warke da rashin lafiyar da take damunsa.

4.0.7 Nazarin Wayo A Littafin Ruwan Bagaja


Wannan shi ne ainihin aikin da za mu yi a wajen gudanar da wannan bincike. Sanin jama’a ne cewa, shi wannan littafi kamar yadda muka fad’a a baya cewa, aikinmu zai mayar da hankali ne wajen yin Nazarin wannan littafi na “Ruwan Bagaja” kuma a ciki ne za mu fito da yadda malam Zurk’e da Imam suka gudanar da zamantakewarsu da wasu Taurari da suke a cikin wannan littafi.

4.0.7.1 Wayo Don Samun Abin Duniya


A wannan zamani mutane ba kasafai suke taimako ba, wannan ya sa tunda Tauraron ya samu kansa inda bai san koya sai ya yi tunanin ya yi wa wani Attajiri wayo ya kar’bi kud’i a hannunsa don ya samu abin gudanar da tasa rayuwar. Ga dai yadda ya yi har ya kar’bi kud’i a hannun wani Attajiri don ya samu yadda zai rik’e kansa a garin da kuma na guzuri ko da ya tashi wucewa gaba.

A shafi na 7 a wannan Littafi na Ruwan Bagaja, sakin layi na 3 marubucin ya kawo yadda Tauraron wannan littafi ya yi wayo don ya kar’bi kud’i ga wani Attajiri ga dai yadda abin yake:

“Bayan na yi kwana saba’in ina tafiya, sai na isa Tumbutu.

Na yi shiri irin na fatake, na isa gun Sarki na ce ni falke ne,

kayana suna baya, za su zo bayan kwana uku. Abin da ya

sa na ce haka, don na baro wasu shanu ne a baya na wani falke”.

        Idan muka lura da abin da Tauraron ya yi a nan za mu ga cewa, wayo ne ya yi tunda har yana da masanniyar wani falke da ya wuce a baya, kuma ya san cewa, guzurinsa ya k’are sai ya zo ya gaya wa sarki cewa shi falke ne kuma shanunsa suna nan tafe wannan wayo da ya yi ya yi shi ne don ya samu masauki. Tunda idan ya ce yana da dukiya kuma shi sana’a yake yi to ai ba za a yi masa kallon banza ba kuma za  girmama shi duk inda ya je. Haka kuma a al’adar mutane duk mutumen da yake da dukiya ba a raina shi dole ana yi masa kallon arziki.

 

4.0.7.2 Wayon Don Samun Kar’buwa Ga Wasu


Wannan wayo da Tauraro ya yi amfani da shi wayo ne wanda a wannan lokaci shi ne ya fi dacewa ya yi amfani da shi domin ya samu kar’buwa ga wasu da yake son su aminta da shi. Wannan ya sa ya bayyana a shafi na 7 sakin layi na 4 cewa :

“Kullum da yamma sai in samu taro, in sayo miya,

In bi k’ofar gidan da na saka in warwatsa ko’ina,

Abin da ya sa nake haka , don ina da wani aboki ne Attajiri.”

Wannan wayo da Tauraron ya yi a wannan lokaci shi ne ya fi dacewa da jama’ar wannan lokaci. Yana yin haka ne saboda a ko da yaushe in mai kud’in ya zo sai ya ce masa kar ka zauna a nan awai miya, wai don Attajirin nan ya d’auka cewa shi ne yake ciyar da almajiran wannan garin. Kuma idan shi ke ciyar da almajirai to wannan ya nuna cewa kenan shima Attajiri ne kamar sa.

4.0.7.3 Wayo Don Samun Aron Kud’i


Wannan wayo ne da ake yi wa masu kud’in domin su samu kwanciyar hankali ga wanda suka ba aron. Kuma domin a samu su bayar da kud’in ba tare da an sha wahala wajen su bayar ba. Tauraron wannan littafi ya yi amfani da wannan wayo don ya samu aron kud’i ga Attajirin ko da yake ba biya zai yi ba. Ga dai yadda abin yake a shafi na 7 a sakin layi na 4:

“...sai suka fara tsammanin haka, sai na ci bashi gunsa

kamar na rabin jaka, kullum sai in yi masa romon baka,

ina cewa, idan shanuna sun zo ba na sayar wa kowa sai shi        kad’ai”

wannan dai wayo ne da Tauraron ya yi a lokacin da yake neman ya samu kud’i ga hannun Attajirin nan da yake abotaka da shi.

4.0.7.4 Wayo Don Tsira Da Mutunci


A wannan wuri Tauraron ya yi amfani da wannan salo na yin wayo don ya tsira da mutuncinsa. Da zuwan Malam Zurk’e ya sauka a gidan sarki ya kuma gaya wa sarki cewa shi daga k’asar Larabawa yake, kuma kullum yana mafarki da wannan k’asar ta Sarkin ana gaya masa cewa ya zo ya rik’a yi masu Salla. Da sarki ya ji haka sai ya yi na’am da shi ya ba shi masauki kuma ya tara jama’ar gari suka aminta da shi ya zama shi ke koya masu salla duk da cewa bai san komai ba a cikin karatu sai dai wata aya wadda ya hardace wato “Mudahammatani”

Ana haka sai ga wani malami wato Malam Zurk’e an samu ya zo ya fad’a masu cewa ba a kan gaskiya wannan Imam yake ba don haka sai aka tara jama’a don a bayyana masu gaskiya. A nan idan aka k’aryata Imam to lallai mutuncinsa zai zube, wata kila ma a kashe shi ko a kore shi da wannan gari ko ya fuskanci wani hukunci mai tsanani. Ga dai yadda abin ya gudana a shafi na 9 sakin layi na 5,6,7,8:

“Bayan an natsu na yi shiru na share k’asa, sai ka ce mai shirin had’d’i, na zana wata alama haka(  ) na Dubi Malam Zurk’e na ce Masa Mene ne wannan?

Ya ce, “Nu’ara ce”

Na ce, “Haba! Sake dai”

Ya ce, “Ra.”

Na ce, “Haka ake “Ra” a gidanku”

Ya ce, “Lam’ara ce”

Na ce, “Wane mak’aryacin malami ya koya maka haka?”

Duk ya k’are tsice-tsincen bak’ak’ensa na Alk’ur’ani masu kama da wannan alama na ce k’arya yake yi. Da ya ce ya bani gari na ce ku matso ku gani.

Sa’annan na dubi mutane na ce, “wannan ba ra ba ce ba lam’ara ba ce ba nu’ara ba ce, tsayuwar wata daren farko ne nan”

Jahilai suka duba suka ce “Haka nan ne Malam! Haka nan ne malamin malamai! Haka kuwa tsayuwar wata yake”.

Wannan wayo da Imam ya yi ya taimaka masa bai rasa matuncinsa ba ya kare masa shi.

 

 

Babi Na Biyar


5.0.1 Jawabin Kammalawa.


Alhamdulillahi godiya ta tabbata ga Allah Mad’aukakin Sarki Mai Kowa Mai komai, Mahaliccin sammai da k’assai da ya bamu ikon kammala wannan aikin Bincike. Yabo da jinjina ga AnnabinSa Muhammadu (SAW) Imamin Manzanni Cika makin Annabawa Muhammadu d’an Abdullah, da iyalan gidansa da Sahabbansa da magoya bayansa tun daga farko har k’arshe.

Hausawa kan ce, “Komai nisan dare gari zai waye” wannan ko shakka babu haka yake. Saboda a nan ne za mu nad’e tabarmar wannan bincike mai taken “Nazarin Jigon Wayo A cikin Littafin Ruwan Bagaja”.

Kamar yadda aka gani a baya mun raba aikin nan namu gida biyar bisa ga tsarin babi-babi har babi biyar.

Babi na farko ya k’unshi, Gabatarwa, Yanayin Bincike, Muhallin Bincike, Hanyoyin Gudanar Da Bincike, Matsalolin da Suka Taso da Matsalolin da aka fuskanta.

A babi na biyu kuwa kamar yadda doka ta tanadar mun kawo  Waiwaye A Kan Ayyukan da Suka Gabata inda har muka kawo wasu littattafai da kundaye wad’anda suke da alk’a da namu aiki mun kawo bambancinsu da namu aikin. kana muka yi byanin Salon Nazari da Tsarinsa.

A babi na uku kuwa mun kawo, bayanai a kan K’agaggun labarai da Tarihinsu inda har muka ce sun samu tun a shekarar 1933 kuma mun kawo wasu ayyuka da aka samu a wannan shekarar. Mun kawo ma’anar jigo da kashe-kashensa da ma’anar salo da ina har muka ce dabara ce. Mun kawo ma’anoni daban-daban daga masana, kana muka yi bayanin ma’anar wayo.

A babi na hud’u kuma nan ne muka yi tsokaci a kan littafin Ruwan Bagaja inda muka zo ba bayanai game da littafin, haka kuma mun kawo ma’anar taurari inda har muka ce su ne wad’anda aka shirya labarin da su. Haka ma mun bayani a kan tsohon salo a cikin k’agaggun labarai. Sai Had’uwar Imam da Zurk’e da duk shiritar da suka aikata. Mun kawo bayani a kan neman ruwan Bagaja da muhimmancin rayuwa a cikin wannan littafi. Daga nan kuma muka shiga Nazarin wayo a littafin, yayin da muka kawo wayo don samun abin duniya, sai wayo don samun kar’buwa ga wasu, sai kuma wayo don samun aron kud’i da wayo domin tsira da mutum.

Shi kuwa wannan babi na biyar shi ne muka kammala aikinmu a cikinsa kamar yadda aka gani yana k’unshe da Jawabin Kammalawa da Shawarwari.

5.0.2 Shawarwari


Muna son mu yi amfani da wannan damar mu ba ‘yan’uwanmu d’alibai shawara su mayar da hankali wajen gudanar da sha’anin karatunsu tare da yin k’ok’ari gwargwadon hali, su kasance masu k’wazo ga karatunsu. Idan kuwa Allah ya kai su ga lokacin da za su gudanar da bincike in suka ci karo da wannan aiki namu to su yi k’ok’ari su d’ora daga inda muka tsaya na wannan bincike.

Muna kira ga wasu wad’anda ba nazarin wannan kundi suke yi ba da su yi k’ok’ari su koyi darussan da ke cikin wannan kundi kar su yi k’asa a guiwa su kasance masu kyautatawa ga al’ummar su ta Hausa. Kuma su saka wayon da yace da hankalin wad’anda za su yi wa wayon kar su kasance sun tafka kuskure a cikin tsarinsu.

 

Manazarta.


https://www.amsoshi.com/contact-us/

No comments:

Post a Comment