Hausa Language Academic Website

Sunday, 17 June 2018

Munin K’arya Ga Ta’bar’barewar Tarbiyyar Al’umma

https://www.amsoshi.com/contact-us/

 

https://www.amsoshi.com/contact-us/

 

https://www.amsoshi.com/about-us/

 

NA


 


AISHA JAMILU          10643


HADIZA ISAH            10729


HASSANA SULE        10758


 


SAHEN  HAUSA TSANGAYAR HARSUNA KWALEJIN ILIMI DA K’ERE-K’ERE TA GWAMNATIN TARAYYA DA KE GUSAU,JIHAR ZAMFARA 


https://www.amsoshi.com/game-da-mu/

 

https://www.amsoshi.com/tuntubi-masu-gudanarwa/

SHEDANTARWA


Wannan aiki ya samu dubawa da tabbatarwa tare da karbuwa gami da amincewar wad’annan malamai.

 

SADAUKARWA


Mun sadaukar da wannan kundin bincike na samun takardar shaidar malanta ta k’asa (NCE) a sashen Hausa na kwalejin Ilimi Da K’ere-K’ere da ke Gusau a jihar Zamfara ga mahaimafanmu kamar malma Samon Bala da Malam Ibarhim Gambo da Alh. Jamilu Salisu da kuma iyayenmu mata wato Cicilia Samon da da Malama A’ishatu Ibrahim da Hajiya Suwaiba Lawali haka kuma mun sadaukar ga mijin abikiyar aikinmu wato Malam Lawal Abubakar da yannai da k’annai da fatar Allah ya saka masu da alheri amin.

 

 

GODIYA


Dukkan godiya ta tabbata ga Allah madaukakin Sarki, mai kowa mai komai da ya ba mu rai da lafiya da ikon gudanar da wannan bincike.

Godiya ta musamman ga dukkan bayin Allah da suka taimaka muna domin ganin hak’armu ta cimma ruwa, musamman ga iyayenmu kamar su malma Samon Bala da Malam Ibarhim Gambo da Alh. Jamilu Salisu da kuma iyayenmu mata wato Cicilia Samon da da Malama A’ishatu Ibrahim da Hajiya Suwaiba Lawali haka kuma mun sadaukar ga mijin abikiyar aikinmu wato Malam Lawal Abubakar da yannai da k’annai, da suka jure da yin hak’uri da mu har muka cimma wannan lokaci, haka kuma muna mik’a godiyarmu zuwa ga iyayenmu mata da suka bamu goyon baya har Allah ya nufemu da gama wannan karatu tare da yin wannan kundin. Suma dai ‘yanuwa da abokan arziki ba za mu bar su a baya ba, Allah ya saka masu da alherinSa amin

Haka kuma muna mik’a kyakyawar  godiyarmu ta musamman ga malamanmu na wannan sashe kamarsu; Malama Haruna Umar Maikwari wanda ya d’auki tsawon lokacinsa yana kula da aikinmu har Allah ya sa aka kawo k’arshe Allah ya saka masa da mafificin alherinSa amin. sai Shugaban Sashen Hausa (H.O.D) Malam Haruna Umar Bungud’u, Shugaban Tsangayar Harsuna (Dean) Malam Surajo Guluba, Mal. Habibu Lawali K’aura, Mal. Aminu Saleh, Mal. Sani Aliyu Soba da Mal. Ibrahim Ahmadu ‘Dan’amarya da sauran su.



JINJINA


Hausawa kan ce, “yabon gwani ya zama dole” wannan haka ne, don haka dole mu jinjina ma malaman mu musamman Mal. Haruna Umar Maikwari da ma wasu daga cikin mutanen da suka taimka muna da wasu shawarwari da gudummuwa, da goyon baya da suka bamu, wajen samun bayanai masu gamsarwa domin wayar da kan dalibai da ma duk masu neman k’arin haske dangane da nazari da muka gudanar a kan “Munin K’arya Ga Ta’bar’barewar Tarbiyyar Al’umma” muna masu rok’on Allah ya saka masa da maifificin alheri. Amin.

 

K’UNSHIYA


Shaidantarwa -      -        -        -        -        -        -        -        ii

Sadaukarwa -        -        -        -        -        -        -        -        iii

Godiya        -        -        -        -        -        -        -        -        iv

Jinjina         -        -        -        -        -        -        -        -        vi

K’unshiya    -        -        -        -        -        -        -        -        vii

BABI NA ‘DAYA


1.0    Gabatarwa    -        -        -        -        -        -        1

  • Yanayin Bincike - - -        -        -        -        2

  • Muhallin Bincike -        -        -        -        -        3

  • Hanyoyin Gudanar da Bincike -        -        -        3

  • Manufar Bincike -        -        -        -        -        4

  • Matsalolin Da Suka Taso -       -        -        -        5

  • Matsalolin Da Aka Fusakanta - - -        -        6


BABI NA BIYU


2.0.1 Waiwaye A Kan Ayyukan Da Suka Gabata    -        -        8

2.0.2 Salon Nazari Da Tsarinsa -        -        -        -        -        12

BABI NA UKU



  • Tsokaci a Kan K’arya - -        -        -        -        15

  • Mace ce K’arya? -        -        -        -        -        16

  • K’imar K’arya da Mak’aryata a Al’adance -        -        19

  • Kashe-Kashen K’arya - -        -        -        -        20


3.0.4.1 K’aryar Furuci -        -        -        -        -        -        21

3.0.4.2 K’aryar Aiki   -        -        -        -        -        -        23

  • Adawar Al’ada da K’arya -        -        -        -        24

  • K’arya da zamaninmu - -        -        -        -        25


BABI NA H U’DU


4.0.1Gudummuwar K’arya ga Durk’usar da Al’umma da

Ruguza ta    -        -        -        -        -        -        -        27

4.0.2 K’arya a Cikin Zamantakewa     -        -        -        -        28

4.0.2.1 K’arya a Neman Aure    -        -        -        -        -        30

4.0.2.2 K’arya Bayan Aure       -        -        -        -        -        33

4.0.3. K’arya a Tsarin Siyasarmu        -        -        -        -        35

4.0.4. K’arya a Gidan Jaridu      -        -        -        -        -        36

4.0.5 Hanyoyin Magance K’arya        -        -        -        -        -        39

BABI NA BIYAR


5.0.1 Jawabi Kammalawa         -        -        -        -        -        42

  • Shawarwari - -        -        -        -        -        -        43


Manazarta        -        -        -        -        -        -        -        45

 

 

 

Babi Na ‘Daya


Gabatarwa


Wannan bincike mai taken “Munin K’arya Wajen Ta’bar’barewar Tarbiyyar Al’umma”. Za mu gudanar da shi ne domin cika sharud’d’an k’are wannan kartu namu da kuma samu damar kar’bar takardarmu ta k’are karatu a wannan makaranta wato N.C.E.

Sanin kowa ne cewa, k’arya ba abu ce mai kyau ba, kuma duk wanda ya lizimci k’arya rabonsa bai wuce kunya ba.

Domin samar da sauk’i ga masu nazari, mun tsara aikinmu bisa ga tsari na babi-babi har babi biyar.

Babi na farko za mu kawo bayani ne a kan Gabatarwa, Yanayin Bincike da Manufar Bincike da Muhallin Bincike da Hanyoyin Gudanar Da Bincike da Matsalolin Da Suka Taso da kuma Matsalolin Da Aka Fuskanta.

A babi na biyu kuwa nan ne za mu yi tsokaci dangane da Waiwaye A Kan Ayyukan Da Suka Gabata da kuma Salon Nazari Da Tsarinsa.

A babi na uku kuwa nan ne za mu yi bayani a kan Tsokaci a Kan K’arya, Ma’anar K’arya, Kashe Kashen K’arya, K’arya ta Furuci da K’arya a Aikace da K’arya da Al’ada, Taho mu Gaman K’arya da Al’ada da K’arya a Zamaninmu.

A babi na hud’u za mu biyo da bayani Gudummuwar K’arya Wajen Durk’usar da Tarbiyyar Al’umma da K’arya a cikin Zamantakewa da K’arya a cikin Neman Aure da K’arya a cikin Zaman Aure da K’arya a cikin Siyasarmu da K’arya a cikin Gidajen Jaridunmu da Hanyoyin da za a bi a Magance Barazanar K’arya.

Shi kuwa wannan babi na biyar a nan ne za mu nad’e tabarmar wannan bincike namu ta hanyar yin Jawabin Kammalawa da Shawarwari.

Yanayin Bincike


Wannan bincike na da yanayi na dubawa, saboda matsayinsa na ilimi, kuma wannan aiki na bincike ya sha bam-bam da sauran bincike da ake yi. Dalili shi ne, wannan fanni na al’ada an gudanar da ayyuka a cikinsa sai dai bai samu wasu ayyuka masu yawa da suka had’a da k’arya ba kuma wadda take zama sanadin ta’bar’barewar tarbiyyar al’umma ba.

Wannan ma ya sa a yunk’urinmu na gudanar da wannan aikin binciken mun sha wahala sosai saboda rashin samun wasu litattafai da suka yi Magana a kan wannan aiki namu. Haka kuma yawace-yawacen da muka yi wajen samun wasu bayanai ya sa mun wahala matuk’a.

Muhallin Bincike


Da yake aikin yana da alak’a da abin da ya shafi al’ada duk da cewa k’arya ba ta cikin al’adun Hausawa, amma kuma wasu daga cikin Hausawa sukan iya aiwatar da ita a cikin neman aure ko a zama na aure. Wannan ya sa muka ke’bance wannan aiki namu ga abin da ya shafi k’arya da yadda take zama sanadi na ta’bar’barewar tarbiyyar al’umma. Ba kuma zamu fita daga cikin jihar Zamfara ba saboda wuraren da ake yin k’arya suna da yawa ko nan Gusau kad’ai muka tsaya hak’ar za ta cimma ruwa sai mun ije.

Hanyoyin Gudanar da Bincike


Wannan ya rataya ne a kan wasu hanyoyin tattara bayanai daban –daban na marubucin littafin ko mai aikin bincike na wasu ayyuka wad’anda suka gabata domin yin nazari a kan binciken da ake gudanarwa domin samun ra’ayoyi daban-daban.

Bayan wannan akwai wata hanya wadda mai bincike ke bi domin samun ra’ayoyi daban-daban don k’arin haske ga aikinsa na bincike da yake gudanarwa, wato ta hanyar tambayoyi ga ma’abuta wannan ilimi.

Kamar yadda bayani ya gabata mun  lura da cewa, dukkan mai aikin bincike dole ne ya yi amfani da littafai daban-daban domin samun ingantu da kuma cikakkun bayanai masu gamsarwa. Haka kuma mun mayar da hankali a wurin gudanar da wannan bincike namu domin kuwa mun ziyarci mutane da dama da suka danganci tsofaffi masu masanniya a kan yadda ake yin k’arya da kuma yadda k’arya take taka rawar gani wajen ta’bar’barewar tarbiyyar al’umma musamman a nan jihar Zamfara.

Manufar Bincike


Binciken yana da muhimmamcin gaske domin ta fuskar bincike ne a kan gano cikakkiyar k’warewar d’alibai da fahimtarsu da hazak’arsu. Ta wannan hanyar karance-karace za a ci karo da wani sabon al’amari domin ya k’ara tabbatar da abin da aka riga aka sani a fagen ilimi.

Binciken yana fitar da bayanai domin amfanin al’umma, wani babban muhimancin bincike shi ne a duk lokacin da mai bincike ya tsunduma a fagen aikinsa yakan yi karo da wasu ra’ayoyi daban-daban wanda yana iya zama sabon darasi gareshi.

Manufar wannan binciken ita ce, domin mu ga irin yadda k’arya take zama illa ga rayuwar al’umma musamman a nan jihar Zamfara

Matsalolin Da Suka Taso


Akwai wasu matsa da suka taso suka zamo k’alu-bale ga al’umma kuma wad’annan matsaloli akwai hanyoyi da ake iya bi a warware su, sai mutane suka yi fatali da su, suka watsar. Ba mu sani ba ko dai akwai wani abu da ya sa suka za’bi wannan matsala ta rik’a ci masu tuwo a k’warya.

Mun lura da cewa, k’arya tana kawo ‘baraka a cikin al’umma, amma al’umma sun yi mindink’is sun watsar da gaskiya sun za’bi su yi k’arya don samun wani abu daban. Wannan matsala ce babba da take addabar mutane, saboda idan mutum ya duba zai lura cewa, ita dai k’arya ko da yaushe k’arshenta ba mai kyau ba ne. idan kuma mutum ya lizimce ta to zantukansa ba za su yi tsari ba a idon al’umma.

Haka kuma a wannan ‘bangare na nazari harshen Hausa ba a yi wasu ayyuka da yawa da suke da alak’a da wannan fanni ba. A d’an binciken da muka yi ba mu ci karo da aiki mai kama da wannan ba shi ya sa muka yanke shawarar mu bayar da tamu gudummuwa a wannan fanni.

Matsalolin da aka Fuskanta


Kamar yadda aka sani a dukkan bincike za a iya samun nasarori da akasin haka, wato matsaloli a wajen gabatar da aikin. To don haka wajen bincike nan mun fuskanci matsaloli da dama kamar rashin kud’i da za mu buga wannan aiki namu. Haka kuma akwai matsalar had’uwarmu idan mun yi alk’awali, kuma idan za mu tafi wajen  ganawa da wad’anda za mu yi hira da su, saboda lokacin ba lallai ne a same su ba.

Ba nan kad’ai muka samu matsala ba kuma mun fuskanci matsalar karancin lokaci. Domin wannan aiki na bincike aiki ne da ya kamata a ce an gudanar da shi a cikin shekara d’aya ba tare da an had’a  shi da wani darasi ba.

Aikin bincike aiki ne mai wahalar gaske, musamman ma ga irin mu d’alibai mata masu rauni da kuma karancin ilimi. Saboda haka lokacin da muke gudanar da wannan aiki na bincike wasu matsaloli da dama  sun sha kanmu. Daga cikinsu akwai:

Matsalar kar’bar lacca da aikin aji da na jinga da kuma karatun jarabawar gwaji da ta k’arshen zangon karatu.

Akwai matsalar tuntu’bar magabata da masana, saboda wasu daga cikinsu suna ganin kamar za mu raina masu da al’adu ne saboda mu ‘yan boko ne su kuma ba su yi bokon ba.

Haka ma akwai matsalar yawan d’aukewar wutar lantarki, domin sai mun tattaro bayanan mu na cikin aikin kwatsam sai wuta ta d’auke. Kad’an kenan  daga irin matsalolin da muka ci karo da su.

 

 Babi Na Biyu


2.01. Waiwaye A Kan Ayyukan Da Suka Gabata.


Babu shakka ga duk wanda ya ke son ya aiwatar da aikin bincike dole ne a gare shi ya waiwayi baya domin ganin irin ayyukan da magabata suka yi masu dangantaka da nashi daga nan shima sai ya san inda suka tsaya ga bincike, ya kuma san inda zai d’ora nasa aikin.

Hausawa kan ce “waiwaye adon tafiya” wannan ko shakka babu gaskiya ne domin ta hanyar waiwaye ne kad’ai mutum zai iya gane irin ayyukan da magabata suka yi, sannan ya san ta wace hanya zai bi wajen gudanar da nashi aikin na bincike. A cikin wannan binciken ne manazarci zai samu wasu ayyuka da dama wad’anda zai d’auki wasu, kuma ya watsar da wasu.

A wannan bincike mun aiwatar da haka domin kuwa mun nemi inda za mu samu ayyukan magabata da za mu waiwaya, mu ga abin da suka nazarta da kuma yadda za mu gudanar da namu. Ga dai wasu daga cikin ayyukan da muka samu yayin da muke nazarin wannan bincike.

CNHN, Jami’ar Bayero Kano (1981) sun buga wani littafi mai taken “Rayuwar Hausawa” an tsara wannan littafi bisa ga tsari na kashi-kashi inda suka fito da kashi shidda. Kashe na d’aya dai ya k’unshi tarihin k’asar Hausawa, kashi na biyu kuwa yana bayani a kan aure, a kashi na uku bayanai ne game da haihuwa, yayin da kashi na hud’u yake k’unshe da bayanai a kan mutuwa. Kashi na biyar kuwa bayanai ne a kan tasirin bukin al’adu a kan al’adun Hausawa, sai kashi na shida wanda yake shi ne na k’arshe kuma a cikinsa ne suka kammala littafin.

Wannan littafi yana da alak’a da aikinmu ta wani ‘bangare musamman a kashi na biyar saboda ya yi tsokaci a kan tasirin bak’in al’adu duk da cewa ba nan kad’ai ya tsaya ba. Wannan bayani a kan bak’in al’adu, shi ne kad’ai yake da alak’a da aikinmu, kuma zai taimaka ainun wajen gudanar da namu aikin. Inda gizo ke sak’a kuma shi ne aikin yana da bambanci mai yawa tsakanin namu da nasu. Dalili kuwa shi ne ba su ce komai ba game da k’arya da yadda take taka rawa wajen ta’bar’barewar tarbiyyar al’umma.

Alhassan da wasu (1982), sun rubuta wani littafi a kan Al’adun Hausawa, wad’anda suka had’a da aure haihuwa da mutuwa, a cikin wannan littafin na su Alhassan sun yi bayanin auren Hausawa kuma sun kawo ire-iren auren Hausawa da kuma yadda ake yin aure da lokacin da ake yin aure na Hausawa.

Wannan littafi na su Alhassan yana da alak’a da namu aikin saboda sun ta’bo al’adun Hausawa daga ciki kuwa har da aure. Wannan shi ne muke ganin aikin su yana da alak’a da namu, sai dai inda ayyukan suka bambanta shi ne duk da cewa aikinsu yana da alak’a da namu kuma akwai inda muka sha bamban da su. Saboda su suna magana ne a kan al’adun Hausawa gaba d’aya mu kuma muna magana ne a kan k’arya da yadda take gur’bata tarbiyyar al’umma.

Zarruk da wasu (1986) sun rubuta wani littafi mai taken “Sihili Uku” a cikin wannan littafi an yi bayani a kan al’adun Hausawa da yadda suke aure da yadda suke bukukuwan aure. Wannan aiki nasu yana da alak’a da namu aikin saboda sun yi bayani a kan al’adun Hausawa da yadda suke gudanar da bukukuwan aurensu. Ganin ba yadda za mu bi mu sanar da al’umma aibin k’arya sai mun warware masu al’adunsu na gargajiya da aka yi masu tarbiyya a kai, ya sa muka ta’allak’a aikin ga al’adu na Hausawa.

Adamu M. I. (1998), “Aure a K’asar Hausa” adamu ya tsara aikin nasa ne a kan tsarin babi-babi har zuwa babi hud’u. Yayin da a babi na d’aya ya yi bayani a kan aure a k’asar Hausa. A babi na biyu kuwa bayanai ne da suka danganci neman aure a k’asar Hausa. Sai a babi na uku inda marubucin ya yi tsokaci a kan baiko da d’aurin aure. A babi na hud’u ya kawo bayanai a kan bik’i.

Duk da cewa wannan aiki na Adamu yana d’auke da bayanai masu yawa bai hana a ga inda aikinmu yake da alak’a da nasa ba, kamar yadda aka ga ya yi magana a kan neman aure. Wannan ko shakka babu a namu aikin za a ga cewa akwai k’arya a cikin neman aure. Sai dai inda bambanci yake shi Adamu bai yi magana a kan yadda k’arya ke take yin illa ga rayuwar al’umma ba.

Garba U.G (2012) ya rubuta littafi mai suna “Bukukuwan Hausawa” a cikin wannan littafin, Garba ya kawo bukin nad’in sarauta da bukin salla da bukin aure da na haihuwa.

Wannan aiki na Garba yana da alak’a da namu aikin saboda ya ta’bo bayanai a kan bukukuwa, namu aikin kuwa, ya zama wajibi mu yi magana a kan k’aryar da ake yi cikin bukukuwan Hausawa. Wannan ne ya sa ayyukan suke da alak’a da juna. Inda kuma suka bambanta shi ne aikin Garba yana bayani ne a kan bukukuwa, amma mu namu aikin ba wai a bukukuwa ne kawai ya ke’banta ba hatta da gano yadda k’arya take a cikin lamari na sha’anin rayuwa.

Shi kuwa Musa I (2013) ya rubuta kundinsa a Jami’ar Ahmadu Bello da ke Zariya domin samun digiri na farko a sashen Hausa, a cikin kundinsa mai taken “Nazarin Aure A Jahiliyya” ya yi bayanin a kan aure a zamanin jahiliyya da kuma aure a wannan zamani na ilimi, ya kawo irin yadda ake gudanar da auren a wancan zamani na jahiliyya ya kuma kawo yadda ake gudanar da shi a wannan zamani. Musa ya kalli aure a addinance kana ya kalle shi a zamanin dauri.

Wannan aiki na Musa yana da alak’a da aikinmu saboda shi Musa yana bayanin ne a kan wata al’ada daga cikin al’adun Hausawa, yayin da muma muna nazarin da ya shafi al’adun. Inda kuma muka sha bamban da shi shi ne, shi ya kalli abin a jiya da yau, mu kuma aikinmu ya ta’allak’a ne a kan gano illar k’arya ga rayuwar al’umma.

 

 

2.0.2 Salo, Zubi Da Tsarin Bincike


Salo da zubi suna nufin irin dabarun da aka yi amfani da su wajen gudanar da wannan bincike. Tsarinsa na nufin yadda aka tsara wannan bincike.

Salo shi ne hanyar da marubuci ke bi domin samun nasarar isar da sak’onsa ga masu karatu ko sauraro.

Idan aka ce salo to, ana nufin duk wata dubara da marubuci ko mai magana ya bi wajen isar da sak’onsa a cikin sauk’i.

Gusau (1993: 5), cewa ya yi. “salo shi ne hanyar da ake bi a nuna gwaninta da dubara a cikin furuci ko rubutu, kuma yana nuna yadda mutum ya shirya wani abu ta bin yanayin harshensa da za’bar abubuwan da suka dace game da abin da yake son bayyanawa.

A duk lokacin da aka yi maganar salo ana magana ne a kan irin k’warewar manazarci, wajen aikin bincike da kuma yadda yake jawo hankalin mai karatu a kan aikin da marubucin ya yi a kowane lokaci.

A wannan kundin dai za mu yi amfani da salo mai burgewa wajen aiwatar da wannan kundin ta yadda duk wani ya d’aga shi sai ya amfana matuk’a. Wannan ba ya rasa nasaba da irin yawo da za mu rik’a yi gida-gida saboda tattara bayanai da suka shafi wannan kundin. Don haka muka yarda cewa dukkanmu za mu ziyarci masu ilimi a kan wannan lamari na aure don samun ingantacciyar hujja.

 

Babi Na Uku


 


3.0.1 Tsokaci a Kan K’arya


A kodayaushe magabata da masana da xaliban bincike da masu kai da kawo cikin al’ummarmu sukan koka sosai a kan tavarvarewar al’adunmu. Wasu su zargi zamani gaba xaya, bisa ga fahimtar zamani mai yayi. Wasu su zargi kasawar mahaifa ga ba da nagartacciyar tarbiyya, a kan fahimtar cewa ; kowane tsuntsu kukan gidansu yake yi. Har yanzu, wasu na zargin mulkin mallaka da Turawan Ingilishi suka yi wa qasashenmu, domin zama da maxaukin kanwa shi kan kawo farin kai. A hangen wasu, cuxexeniyar al’adun mutanen duniya da ke bazuwa a duniya ta fuskan kafofi yaxa labarai da sadarwa da cuxanya da masu gurvatacciyar tarbiya ita ce sandar da ta yi na tarbiyyarmu bugu xiyan kaxe. Cikin waxannan abubuwa, idan muka nazarce su, za mu ga kowane baki wuta da irin nasa hayaqi. A xan nama tunani,  babban abin da ya rusa muna al’adu da tarbiyya da zubar  muna da girma, duk bai wuce ‘qarya’ ba.

 

3.0.2 Mece ce Qarya?


A zahiri, za a ce kowa ya san qarya, kuma kowa na iya cewa, wannan abu qarya ce, ko wane/wance maqaryaci ne ko maqaryaciya ce, ko maqaryata ne. A haqiqanin bincike, qarya ta fi bayyana a harshe a ji ta da kunne. Haka kuma, qarya na bayyana ga ayyuka a gan ta quru-quru ko da an kasa tava ta, ko a yi mata magana ta ji. Qarya ta fuskar bayar da labari, da mai da jawabi da shaida, tana da ma’anar :

  1. Faxar abin da ba a gani ba.

  2. Faxar abin da ba a ji ba.

  3. Faxar abin da ba a yi ba.

  4. Faxar abin da ba a tabbatar ba.

  5. Faxar abin da ba ka ji an yi ba.

  6. Faxar abin da ba ka sani ba.

  7. Faxar abin da ba a sanar da kai ba.

  8. Faxar abin da ba haka yake ba.

  9. Faxar abin da ba haka nan aka san shi ba.

  10. Faxar abin da ba haka nan ake yin sa ba.

  11. Faxar abin da ba haka ake faxar sa ba.

  12. A faxi abu yadda ake so.

  13. A faxi abu yadda yake a rage wani abu.

  14. A yi ragi, a yi qari.

  15. Gixaxawa ko kururutawa.

  16. Nuna ba a sani ba an sani.

  17. Gyara abin da ba ya da gyara ko ba ya gyaruwa.


Kowane xaya daga cikin waxannan bubuwa goma sha bakwai suka bayyana gaban Bahaushe zai zaci ‘qarya’ kuma daga nan qimar abin ta rage daga gare shi. Wannan ya sa tilas ne ga mai fuskantar al’umma ya yi jawabi irin shugabanni da malamai da iyaye da `yan siyasa da `yan jarida, su tabbata ba su yi taho-mu-gama da qarya ba a zantukansu da ayyukansu. (Bunza 2017)

K’arya ita ce bayar da labarin abin da bai faru ba sam-sam, kuma da gan-gan. (Hira da wani malamin Islamiyya mai suna Malam Musa)

K’arya ita ce fad’in abin da ba a yi ba ko bai faru ba ko kuma yin k’ari wajen bayar da labari ga abin da ya faru, ko kuma rage wani abu daga ciki da gangan don cimma wata manufa.

Bahaushe ya d’auki gaski a matsayin wani makami na kare martabarsa. Gaskiya bar so ce, da k’auna, mai k’arya abin tsoro ne da gujewa. Haka kuma malam Bahaushe yana kiran gaskiya cewa, “Gaskiya takobin yaro” idan muka yi la’akari wa wannan karin magana za mu gaskata abin da aka ambata a sama cewa wani makami ce, wato dai tunda takobi ce, kuma da takobi makami ce shi kuma makami da shi ne ake kare duk wani abu da zai cetar ta hanyar yin rauni ga wani.

A al’adar malam Bahaushe idan mutum ta yi k’arya kuma aka gane gaskiya yakan ji kunya da shi da wanda suke tare suna aikata k’aryar a gaban jama’a. Da wannan ne Bahaushe yake yin wasu karin magangannu da salon magana a kan k’arya. Ga dai wasu misalai da za a tabbatar da haka:

  1. Kowa ya yi k’arya, ana samun d’an garinsu

  2. K’arya mugun guzuri

  3. Yau da gobe ke k’aryata boka

  4. Ba a k’arya a tayar da kai zama

  5. Ramin k’arya gajere ne

  6. K’arya fure takai ba ta ‘ya’ya


Idan Bahaushe ya yi k’arya kuma aka gane gaskiya to kunya za ta baibaye shi. Kuma ba ya k’ara samun girma ga wad’anda ya yi wa k’aryar.

Wannan ko shakka babu haka abin yake. Kuma idan aka lura da waxannan abubuwa da Bunza ya zayyano a sama su ne ake kira qarya. Da abu xaya daga waxannan ya shiga to qarya ta tabbata.

3.0.3 Qimar Qarya da Maqaryata a Al’adance:


Har ila wa yau Shaihin Malami Bunza yana cewa, “Babu wata al’umma daga cikin al’ummomin duniya da ba su muzanta qarya da maqaryata ba. Babu tarbiyar da qarya ba ta vatawa, babu ci gaban da qarya ba ta rusawa, babu fitinar da qarya ba ta jawowa. A Bahaushen tunani, da an shaidi mutum da qarya za a ce:

  • Ba a shiga xaki da maganar wane.

  • Maganar wane rabi kuxi rabi bashi ce.

  • Maganganun wane a bar shi da abinsa.

  • Bar ta inda ka ji ta.

  • In ka qara gaba gare ka aka jiya.


Waxannan kalamai na zargi ne da zubar da qima da girma ga mutum ko waye shi. Babu wani mai magana ko mai ba da labari ko mai ba da shaida da zai ji daxin a jefe shi da waxannan munannan kalamai. Tilas kowa ya kama mutuncinsa da zarar an shiga shafin wannan baqin littafe duniya ta gama da mai shi.”

Abin lura a nan shi ne ita qarya da su maqaryata al’ummar da suke bisa ga tsari na al’adunsu na asali waxanda suka qyamaci qarya ba su kallon duk wani zance da ba na gaskiya ba da qima, haka kuma duk wanda ya furta wani zance wanda ba na gaskiya ba to shi ma baya da wata qima a idon su. A wani lokaci ma maqaryaci yana iya funkantar hukunci idan abin da ya faxa qarya ne.

3.0.4 Kashe-Kashen Qarya.


Babu wani abu na duniya da ba a iya tsintuwar qarya a ciki. A ko’ina aka tsince ta bayyane take domin da an hangi matakai (18) da muka lissafa ana lalubo wurin da ta voye. A ganin Bahaushe, zango biyu ke ga qarya. Akwai qaryar da:

(i) Ake furtawa.

(ii) Ake aikatawa.

 

 

3.0.4.1 Qaryar Furuci


Duk abin da baki ke furtawa wanda ba a yi ba, ko ya yi qari daga abin da ya faru na gaskiya, ko kuma a yi ragi na ganin dama da sauya ma’anar abin da ya faru na zahiri domin biyan buqatar mai maganar ko voye wani abu don gudun wani abu daban, duk a cikin furuci wannan qarya ce.

Shi kuwa shaihin malami Bunza yana cewa, “Duk abin da baki ke furtuwa ko a rubuta shi, kuma ya yi canjaras da xaya daga cikin abubuwa nan wato:

  1. Faxar abin da ba a gani ba.

  2. Faxar abin da ba a ji ba.

  3. Faxar abin da ba a yi ba.

  4. Faxar abin da ba a tabbatar ba.

  5. Faxar abin da ba ka ji an yi ba.

  6. Faxar abin da ba ka sani ba.

  7. Faxar abin da ba a sanar da kai ba.

  8. Faxar abin da ba haka yake ba.

  9. Faxar abin da ba haka nan aka san shi ba.

  10. Faxar abin da ba haka nan ake yin sa ba.

  11. Faxar abin da ba haka ake faxar sa ba.

  12. A faxi abu yadda ake so.

  13. A faxi abu yadda yake a rage wani abu.

  14. A yi ragi, a yi qari.

  15. Gixaxawa ko kururutawa.

  16. Nuna ba a sani ba an sani.

  17. Gyara abin da ba ya da gyara ko ba ya gyaruwa


 

da ake ambata to qaryace. Narambaxa ya fuskanci irin wannan zance da yi masa suna da “batutuwa”: Da Bahaushe y ace “batutuwa” an san cewa zantukan da ba su da tushe ne.

Jagora: Ya waste batutuwa na Jekada

                   : Ya taho gida

Yara:   Kunya ga ta nan gare ku mutanen banza.

          Gindi: Gwauron Shamaki na Malam toron giwa

                   : Baban Dodo ba a tammai da batun banza.”

 

Shi kuwa Kabiru Yahaya ‘Classic’ a wata waqa da ya yi wa Chiroman Wamakko Alhaji Aliyu Oroji, ya bayyana nasa baitin kamar haka:

Jagora:        Ga wani ya so yai mani qarya, ya aza na xauka,

          ‘Y/rakiya:    Ashe sara kaka kallonai ka voye asirinka,

          Jagora:        Muna ta wayonwayo da wane ka gani na ganka,

          ‘Y/rakiya:    In ba don ba don ba Classic kai ka san bai ragama.

 

3.0.4.2 Qaryar Aiki


Da ganin wata tafiya ta samarin zamaninmu ka san qarya ce, domin ba haka ake ba, ba kuma haka aka saba yi ba. Ina laifin Bamaguje da ya shiga birnin (Kano) ya ga ba rumbu, ba masussuki, ya ce: “Ana zaman qarya”. Da asuba, ya ga motoci da babura da kekuna da masu tafiya qasa kowa urzurce zuwa wuri-aikinsa, sai ya ce: “Na san tana haka, ina zama ga wurin da babu abin zama?”

Kai da ganin saka kayan wani ka san qarya ce zalla, wani kuma tafiya, wani kuma mu’amula ta rayuwa wani kuma hidima kamar bukukuwa ko sha’anin aure ko sarauta ko neman suna ko burge wata mata ko wasu ko tsoratar da wasu duk ka san qarya ce. Ga dai abin da Makaxa Walga Bunza ya hangi wata qarya ta aiki ga wani jahili da bai iya karatun salla ba ya rinqa gunaguni sai makaxa ya ce:

Jagora: Gunguni ba salla ba

          : Ba a iya na ba

          : Tun da maganriba ta yi

          : Ba ni son qarya

          : Wanda ya iya salla ya fissuwa hili.

 

3.0.5 Adawar Al’ada da Qarya


Al’adar Hausawa an shiya ta bisa ga wata tarbiyya wadda ba duk mutum na duniya ne zai iya rarrabe ta da addini ba. Don haka daga cikin abubuwa na rashin gaskiya babu xaya da al’adar ta yi na’am da shi.

Al’adar Bahaushe ba ta rage wa qarya hakin susa ba. A koyaushe, qarya da mutanenta cikin muzanta suke da zolaya da gwalo. Ba a tava bijiro da wata tatsuniya ko karin magana da tarihi ko tarihihi da qarya ta samu wurin miqe qafafunta ba, sai dai ta yi fitar kutsu. Maqaryaci ba ya da mataimaki in ji makaxa Sani Aliyu Xandawo:

Jagora: Mai kurin bixan faxa

          :Bana an ba shi kashi,

Yara  :Han na zaburo rabo sai-

          :Nij ja da baya nat tuna

          :Qaryar da yay yi min

          :Gyara a ba shi ka shi

Gindi: Bai xau wargi ba Audu

          :Mu zo mu ga Madawaki

 

A tsarin tunanin Bahaushe, maqaryaci ba ya da hutawa koyaushe cikin jewaxi yake da shan ranar kare abin da ba ya karuwa. Makaxa Narambaxa ya tabbatar da haka a faxarsa:

Jagora: Taro na tambaye ku

                   :Shin ko wag ga wuta

                   :An ka ce a xebo wa ka zuwa?

Yara: Wanda yag gani ka zuwa,

                   :Ko was shaida shi ka shan rana,

                   :In bai tai ba yai batun banza.

                   :Ko can yanzu shi batun banza daxi hwaxi garai.

Gindi: Ya ci maza ya kwan shina shire

                   Gamda’aren sarkin Tudu Alu

 

Daga cikin gawurtattun sunayen qarya akwai “batun banza”.

 

3.0.6 Qarya da Zamaninmu:


Shaihin malami Aliyu Muhammadu Bunza yana faxa a cikin wata muqala da ya gabatar a zauren taro na ma’akatan qananan hukumomin jihar Zamfara mai taken “Qarya Hure Takai” yana cewa “Ban yarda al’adu na tavarvarewa ba sai dai waxanda ke riqe da al’adu su tavarvare. Ina shakkar zargin zamani ga tavarvarewar al’amurran mutanansa, domin da rana da wata da taurari da sararin samaniya da qassai da iska da ake shaqe ko xai bai fasa aiki ba kamar yadda yake yi a da. Mutanen da ke ciki dai suka sassauya abubuwa gwargwadon son ransu suka gayyato qarya ta yi ka-in-da-na-in ciki sai abubuwa suka kasance kamar yadda muka gan su. A ko’ina aka ga wani abu ya lalace qarya aka sa a ciki. Matuqar ana ba qarya sarari ta kutsa kai cikin kowane irin sha’ani da wuya a gama lafiya domin ba ta da abokiyar adawa sai “gaskiya”. Qyalqyalinta na yaudara ke sa ana muzanta gaskiya da mutanenta domin su ji tsoranta su voye a ba ta wuri ta baje kolinta. Huxubar da Narambaxa ya yi wa gaskiya a kan qarya abar kulawa ce:

Jagora: Na hore ki gaskiya bari tsoron qarya

Yara: Mai qarya munahuki Allah su Yaq qi

Jagora: Har yau ba mu ga in da an ka yi mai qarya ba

Yara :  Amma ita gaskiya gari da mutane tay yi.

Gindi: Gwarzon shamaki na malam toron giwa

          :Baban Dodo ba a tarma da batun banza.”

 

Don haka ya dace a duk inda mutum ya samu kansa ya kasance yana mai haquri da gaskiya komai xacinta, kuma komai tsufanta. Idan lamari ya zo na furuci to ya furta gaskiya, in kuma na aiki ne to ya aikata gaskiya ko da ba zai samu wanin abu ba.

 

 

 

Babi na Huxu


4.0.1 Gudummuwar Qarya Ga Durqusar Da Al’umma Da Ruguzata


Sanin jama’a ne cewa, qarya ta yi kaka gida a dukkan lamurran mu da yau da kullum, don haka yana da kyau mu sake shirin farfaxo da tsarin ilmin qasarmu mu xeve qarya a ciki. Yau takardun shaidar karatu tun na firamare har zuwa na digirin qarshe ba su kuvuta ga maguxi ba. Yau masu takardun qarya ke zama likitocin kiwon lafiyarmu su kashe mu da `ya’yanmu. Su ne injiniyoyin gina muhalli, a yi bene ya rusga kowa ya mutu. Su ke cikin jami’an tsaronmu (na kayan sarki da farin-kaya) shirin tsaron qasa ya gagara. Su suka mamaye gidajen shari’o’inmu shari’un sun qi ci sun qi cinyewa. Sun mamaye siyasar qasarmu, xan majalisa ya gama shekarunsa babu wanda ya ji muryarsa a qauyensu. Sun cika jami’o’inmu, ba a kore su ba, sun kasa kammala karatu. A wasu sassa na qasarmu har gadon takardun karatu ake yi. Taruwar waxannan abubuwa shi ya sa yawaitar ma’aikatan qarya a ko’ina cikin ma’aikatunmu da qananan hukumomi, da jiha da tarayya. Da gwamnati za ta kafa wani kwamiti na adilai, a tantance masu takardun qarya na shaidar karatu da ma’aikatan qarya, a qalla kashi sitti (60%) na matasanmu marasa aiki za su samu guraben aiki kai tsaye ba tare da ka-ce-na-ce ba. Bunza (2017)

A xan namu nazari da muka yi mun fahimci cewa, yin qarya a kowane fanni yana kawo cikas na gurvata da tavarvarewar tarbiyya da durqusar da al’umma. Gurin kowace al’umma ta samu tattalin arzikinta ya havaka kuma, su kasance sahun farko na masu kyawawan halayya. Idan kuma suka bijire wa gaskiya to babu shakka suna iya haxuwa da wani sakamako marar kyau.

4.0.2 Qarya a Cikin Zamantakewa:


A zamantakewa aurenmu, qarya ta yi muna katutu wanda shi ne musabbabin yawaitar mutuwar aure a yau. Da aure ya tavarvare, sai zina ta yawaita. Yawaitar zina ke haifar da yara marasa tarbiyya da ba su san iyayensu maza ba. Wanda bai san tsohonsa ba tsohon kowa ba ya tausai. A tsarin kasuwancinmu mai kaya rantsuwa, mai saya rantsuwa, dillali rantsuwa, kuma duk sun sava wa juna, wane ne maqaryaci a ciki? A mu’amala ta yau da kullum ana kallo wanda ba yada wata sana’a, ya mallaki dukiyar da zai saye kayan masu sana’a, a taru gidansa ana fadanci. Wane ne maqaryaci a cikinsu? Shi attajirin girshi ko ni, da kai, da ku, da muka taru gidansa jiran a ba mu? A rayuwarmu ta addini qarya ba ta qyale mu ba. Shigan burtun da jahilai ke yi cikin rigar addini da sunan malamai kuma qungiyoyinsu da xariqoqinsu da mazhabobinsu da aqidojinsu su aza su a karagogin wa’azi suna shara qarya ana kabbarori. Abin ban tausai, kowane vangare rantsuwa yake yi cewa, sai an bi shi za a shiga aljannan. To, wa za a gaskanta? Wa za a qaryata? Abin mamaki kuma, duk vangarorin sun taru gaban hukumar da ba ta yarda da kalmar shahada a matsayin tsarin tafiyar da dokointa ba, kuma duk su yi mata xa’a bayan sun wargaza kanun mabiya. A gai da Sambo Wali Gixaxawa da ke cewa,

Mik kai mallamai gidan gwamnati ban da wauta

          Niyyattai guda ta ya sami kafa ta cuta

          Babu kira ga qyafatowa ga tavasgarta

          Tsorci Ubangiji mallami an kama bauta,

                    Bari sa kanka hanyar da ba fita qasag ga.

Ga wani mallami can da malfatai da sanda

Ya shawo naxi ka ji tsohon xan baranda,

Ofis za shina wurin manya `yan ta’adda,

Don ya matsa su ba shi mamba koko takarda-

‘Tenda’ don ya toye kuxxin jama’ar qasag ga,

 

(Sambo Wali : Waqar Gaskiya Mugunyar Magana, baiti 41-42)

Ba mun ce a raba siyasa da addini ba, amma amfani da siyasa a yaudari addini qarya ce. Haka kuma, amfani da addini don a yi cuwa-cuwar siyasa qarya ce. Anya! Ba irin wannan qaryar ta haddasa muna rikice-rikicen addini ba?  Bunza (2017)

4.0.2.1 K’arya a Neman Aure


K’arya na taimakawa wajen kashe aure a k’asar Hausa a yayinda “zani ta tarar da muje” watau mak’aryaci ya had’u da mak’aryaci a wurin neman aure, amma duk kansu ba su tantance junansu sosai ba har sai bayan sun kasance mata da miji wanda anan ne gaskiya za ta yi halinta ta hanyar k’ure ramin. Duk wani albishir da suka wa junansu kafin aurensu.

Bayan haka k’arya na kasancewa sanadiyar mutuwar aure sakamakon rashin gudanar da bincike na asali a kan manemin aure, sa’banin abin da ya gabatar ko ta gabatar a lokacin neman aure.

Wannan na nufin wasu manema aure (maza ko mata) da ake neman aure na ba da jawabi wanda ba gaskiya ba ne a game dasu amma sai ayi kunnen uwar shegu har sai an kai ga k’arshe sai a dinga samun matsala har a samu nasarar mutuwar auren.

Saurayi ya yima mace k’arya cewa yana da kud’i zai yi mata kaza kamar ya ce zai saya mata mota idan sunyi aure zai ba ta duk abunda take buk’ata idan takai miliyan zai yi mata sai ta yarda ta aure shi sai bayan an yi aure sai ta gane cewa k’arya yake yi mata ka ga tanan za a fahimci cewa ba gaskiya yake fad’a mata ba, nan take sai aure ya samu matsala har ya kai ga mutuwa.

Akwai wasu k’aryayyaki da suke gudana a wannan yanayi na neman aure ga su kamar haka:

K’arya: A halin yanzu kusan ita ce mafi kusan abin da ‘yammata da samari ke yin amfani da ita domin neman wani matsayi wanda ba su kai shi ba. Suna yin wannan ne ba don komai ba sai don su samu shiga a wurin wanda suke son su mallaki zuciyarsa. K’arya a cikin neman aure ta kasu kashi-kashi kamar haka:

  1. Yin k’aryar gida

  2. Yin k’aryar Mota



  • Yin k’aryar dangi



  1. Yin k’aryar wurin aiki

  2. Yin k’aryar sutura



  1. Yin k’aryar gida: wannan ya k’unshi abin da muka fad’i a baya yaro zai yi k’aryar cewa, ai yana da gidaje, saboda ya san sai wanda ya mallaki gida ne zai zo da maganar aure. Yana kuma iya dubin yanayin yadda yarinyar ke buk’atar gida ya gaya mata fiye da tunaninta. Haka zai tsara wa yarinya yawan gidajensa domin kawai ya mallake zuciyarta da ta iyayenta.

  2. Yin k’aryar Mota: wannan ma kamar wancan ne, zai iya aron motoci kala-kala yana zuwa wurin yarinyar da yake nema da su, ba zai yarda ya zo wurinta da irin motar da yazo da ita ba jiya. Kullum sai ya aro wata kala domin kawai ya samu yarinyar ta amince da shi a zuciyarta.



  • Yin k’aryar dangi: Saurayi kan yi k’aryar dangi idan yana son ya mallaki zuciyar budurwa, haka kuma itama takan yi k’aryar dangi domin ta samu galaba ga zuciyar saurayi. Amma an fi samun k’aryar dangi a wurin maza. Za su ce ai su ‘yan dangin wani mai kud’i ko mai mulki ne saboda su samu kar’buwa ga zuciyar wadda suke nema aure da iyayenta.



  1. K’aryar Wurin Aiki: Ita wannan k’aryar samari ne suka fi yinta, sukan yi ta ne don su samu shiga ga budurwa, zai nemi wurin aikin da yasan ‘yan’uwan yarinyar ba su da alak’a da wurin kuma ya san wurin babbar ma’aikata ce, sai ya yi k’aryar cewa, shi a can yake aiki. Kuma ya gaya masu cewa, yana da babban muk’ami a ma’aikatar.

  2. Yin K’aryar sutura: Wannan ma shi ne mafi sauk’in k’arya daga cikin k’aryaryakin da samari da ‘yanmata ke yi a yau. ‘Yanmata sukan yi aron sutura a wurin ‘yan wanki da k’awayensu da yayyensu da dai sauran wurare. Haka kuma suna iya yin tariyar kud’i su d’unka kaya masu tsada duk don samarinta su d’auka cewa ita wata ce, ko d’iyar wani ce. Haka kuma su ma samari sukan yi k’aryar kaya kamar su matan sai su je neman auren matan don dai su mallake zuciyar ‘yanmatan.


4.0.2.2 K’arya Bayan Aure


        Ita wannan k’arya ba sai an bud’a baki an yi furuci ba, aikin da maigida ke yi shi ke nuna ta. Abin da muke nufi a nan shi ne, miji bai kai k’arfin lalura ba sai ya dage sai ya matsa wa kansa domin kada matarsa ta ga kasawarsa. Wannan yana iya sa mijin ya fad’a kowace irin rayuwa, idan abin da yake samu bai kai abin da kashewa sai matsala ta shiga. Kuma zai iya cin bashi ma don ya faranta wa matarsa rai.

        Miji ne zai rik’a anso bashi don ya faranta ma matarsa rai idan an anso bashin sai ya kawo su ci mai kyau su sha mai kyau, su saka mai tsada a yi ta bushasha daga k’arshe idan kud’in sun k’are sai a yi ta ganin laifin juna. Kuma a rik’a zuwa masa biyar bashi daga k’arshe sai yaga duk fa a kan wannan ake yima kaza to bari in rabu da ita in huta tunda yanzu bama ganin mutuncina take yi ba.

Haka kuma miji ko mata suna iya yin k’arya a cikin lafuzzan su na yau da kullum. Wannan ma yana taimakawa wajen lalata aure. Idan miji zai rik’a yi wa mata k’arya kullum to za wayi gari wata rana gaskiya ta bayyana, daga nan kuma sai rashi yarda ya shaga tsakani. In kuma mata ce ke yi wa miji k’arya to wata rana ita ma gaskiya za ta bayyana asiri ya tonu, daga wannan ranar zai kasance bai yarda da abin da ta fad’a.

Rashin fad’ar gaskiya yana hardasa rashin aminci tsakanin mata da miji, rashin aminci kuma yana hardasa zubewar mutunci, rashin mutunci kuma yana hardasa rashin jittuwa, rashin jittuwa kuma yana hardasa sakin aure. Wannan duk k’arya ce sanadi.

 

 

4.0.3 Qarya a Tsarin Siyasarmu:


Yahudawa da suka qirqiro demokraxiyya da gangan suka yi domin a ba qarya damar ta lalata makomar mutanen qwarai. Ku dubi irin halin da qasashenmu suka shiga na bushewar tattalin arziki. Masu jagorantar hukumominmu da ake bai wa albashi cikin arzikin qasarmu sun fi qasarmu arziki. Daga su sai `ya’yansu da matansu da `yan korensu ke more wa arzikin qasa, me ya haifar da BOKO HARAM? Me ya zaburar da NIGER DELTA MILITANTS? Me ya zuzuguta farfaxo da tatsuniyar BIAFARA? Mene ne musabbabin qiyayyar yunqurin raba qasa? Waxanda suka yi xunxu bisa taskar arzikin qasa ne ke son ko a ba, su xana, ko a mutu har liman; domin sun san wuraren da suka voye `ya’yansu da matansu. Waxannan maqaryata da suka tara dukiyar qarya, su talaka zai je ya yi musu banga, a kashe ya kashe. Wai su ne ake yi wa addu’ar samun galaba a Masallatai da Coci. To, kowane azzalumi maqaryaci ne, xan ta’adda maqaryaci ne, mai tallan maqaryata don a so su, maqaryaci ne. Matuqar a kwai maqaryata cikin masu jagorancin hukuma, babu sauran zaman lafiya. Mai musun wannan batu ya je Tubali ya tambayi abin da Malamin kixi Narambaxa ya ce :

Jagora:     Sarki ka ga mutum shidda

Yara:       Babu mai zaunawa lafiya da su

                :Wanga azuji wanga butulu

                :Guda ashararu guda mavannaci

                :Wanga guda tsohon munafuki

Yara/uba : Akwai wani na nan mai qure mutum

Gindi :      Ya ci maza ya kwan yana shire

                :Gamda’aren sarki Tudu Ali.

 

Narambaxa “Azuji” ya fara ambato wato maqaryaci kuma mai qiren qarya. Yau duk waxannan miyagun shida su ne `yan gaban goshin gwamnatocin da muke zave. Me ya sa komai akai muna ba mu da kaico! Shugabanni na kallon ana yi muna yankan rago sai qara sawo motocin alfarma suke, da fafitikar qara wa kansu albashi da alawus alawus, mu ko ga mu nan ga `yan ta’adda a yi tayi! Anya!

Ka gaje mu an yi ma dagaci mai takarda,

          Ko kuma Emiya cikakke Cif had da sanda,

          Kuma kun sa ido tsakaninmu da `yan ta’adda,

          Sai ku shige kuna ta shan farfesu da ganda

                   Ai gadonku kare dukkan jama’ar qasag ga.

 

(Sambo Wali : Waqar Gaskiya Mugunyar Magana, baiti 35)

4.0.4 Qarya a Gidajen Jaridu:


Aikin jarida daxaxxen aiki ne, Mahdi mai dogon zamani. `Yan jarida su ne idon hukuma ga abin da ba ta hango ba. Su ne wakilan talakawa, ga abin da hukuma ke gudanarwa. Su ne kunnen jama’a ga abubuwa da ke faruwa ciki da wajen qasarsu. Babban burin `Yan jarida a kan kowane irin al’amari a yi shi filin wuri dabon Xankama, komai ya zama twa-da-twa wankin xan kanoma mashaya. Su ke gyara wa shugaba zama idan ya yi wawan walle ko ya yi tunqa da walwala. Ga saninmu, suke yayyafa wa qurar yaqe-yaqe da tarzoma da zanga-zanga, da rikice-rikicen addini da qabilanci da siyasa ruwa, sai qurar ta lafa a fahimci juna, a share jinni , a koma wasa.

Bai kamata a samu qarya ko qiris cikin riwayar `yan jarida ba. Bai kyautu a ce, `yan jarida ke tallar `yan siyasa ba, qiri-qiri a mayar da fari baqi, baqi ya koma fari fes. Ba dole sai sun yi takin saqa da hukuma ba, amma ka da su yarda a sa su qarya. Duk wani labari da za su yaxa su tabbata babu mai qaryata shi domin su ganau ne ba jiyau ba. Zuguguta kanun labarai don jawo hankalin masu sauraro ko masu sayen jarida yaudara ce da qarya. Ya kamata `yan jarida su sani cewa, wata magana sarakkuwar baki ce. Me ya haddasa rikicin sarautar Musulunci wato tsakanin Dasuqi da Maccixo? Me ya haddasa turnuqun hayaqin zaven June, 12? Me ya harzuqa wutar tawayen Ojuku? Idan za mu lura, yaqin basasan Nijeriya da `yan jarida aka yi amfani. Mun san, babu makawa, babu duniyar da ba a yi da `yan jarida. Idan suka yi wa gaskiya riqon kwabon makaho, suka yi wa qarya hurjin mussa dole a tabbata Borno gabar take. Ga wani saqo na wani xan jarida zuwa ga `yan uwansa `yan jarida yana cewa:

Yau bari dud da `yan jarida nika son tavawa,

          Masu biyar muhimmai su sami abin tavawa,

          Niyyar kowane dai ya samu kuxin kashewa,

          Sambo Wali ga yau ko gidanai bai ragawa,

                   Don na san da dama suna sabga hakan ga.

          Yau kuma dud da `yan jaridar waje ban bari ba,

          Na san masu aibu na in kai ba ka sani na,

          Zwazwafa yamutsi sukai kowa bai kula ba,

                   Kowace nahiya suna tabka irin hakan ga,

          Tambaye-tambayanku na firgita masu lura,

          Wasu don tambayenku sun tabka tulin kurarra,

          Magana ta fi dag ga zagar bunu ku lura,

          In har ta fito da zafi a buga a barra,

                   Komawatta ba shi yi sai an kwava darga

 

(Sambo Wali: Waqar Gaskiya Mugunyar Magana, baiti 16-18)

Haka kuma, ya kamata a ce, masu wasannin kwaikwayo da finafinai sun yi tsayin daka na ganin an hana wa qarya wurin sake jiki a qasarmu. Duk mai hulxa da kafofin sadarwa na zamani ya san da cewa, maganganun da ke bayyana a ciki ba a tantance su. Magana xaya za a yi mata launi arba’in cikin dare xaya. An mayar da wuraren kamar dandalin kece raini, kowa ya faxi abin da yake so, kan wanda yake so, ga abin da bai ji ba, bai ga ni ba. Me ya sa jama’a suka fi kulawa da kafofin yaxa labarai na waje irin su BBC, CNN, VOA, FRANCE da makanatansu? An san ba su cika kintaci-faxi ba, ba su zaqewa ga yin fadanci, a gaban kowa suna tsage gaskiya. Ban ce, babu laifi gare su ba, kamar yadda Sambo Wali ya hango, sai dai suna sara suna duban bakin gatari. Mutane irinmu bai kamata a ce, sun yi mutunci da ba mu iyawa ba. Bunza (2017)

4.0.4 Hanyoyin Magance K’arya


Hanyoyin magance k’arya masu sauk’i ne ba kamar hanyoyin da za a bi wajen yinta ba. Domin duk mai tsoron Allah ba zai yi k’arya ba domin Allah ya fad’i abunda zai yi wa masu k’arya a ranar alk’iyama. Acikin Alk’ur’ani Mai Tsarki sura ta ta d’ari da bakwai aya ta d’aya (107;1)  Allah yana cewa, “ko kaga masu k’arya ranar sakamako”. Haka kuma a sura ta tamanin da uku (83) aya ta goma (10) Allah yana cewa, “kwaren azaba ya tabbata ga mak’aryata”.

Wannan tsoratarwa ce daga Allah a kan masu yin k’arya don haka duk mai tsoron Allah da azabarSa, ba zai yi k’arya ba sakamakon k’arya kunya, to me zai sa mutum ya yi abunda zai kunyatar da shi? K’arya ba ta da amfani Hausawa na cewa, “ramin k’arya k’urare ne” ma’ana idan mutum na k’arya nan take yaji kunya.

Allah ya hana k’arna domin ba ta da fa’ida sai k’ask’anci duniya da lahira. Cikin Alk’ur’ani sura ta sha d’aya (11) aya ta goma sha takwas (18) Allah yana cewa, “wane ne ya fi zalunci wanda ya k’irk’iroma Allah k’arya wad’annan su ne za a zo da su ga Ubangijinsu sai masu shaida su ce wad’annan su ne suka k’irk’iro k’arya ga Ubangijin su sai Allah Mad’aukakin Sarki ya ce la’antar Allah ta tabbata ga mak’aryata. Kaga idan mutum yana so ranar k’iyama ya tashi cikin tsalkaka to, ya daina k’arya. Allah ya fitar damu dayin k’arya.

A cikin Hadisin Manzon Allah (S.A.W) yana cewa; “alamomin munafuki uku ne, idan ya yi magana ya yi k’arya, idan aka ba shi amana ya ci, idan ya yi alk’awari ya sa’ba, yana iya zama munafuki to Allah ya tsare mu da shiga cikin wad’annan halaye.

Babbar hanyar da za ku’buta daga wannan ita ne, barin k’aryar. Idan mutum ya tsalkake kansa ya bar k’arya ya d’auke ta abin k’yama, sai ya zauna lafiya. Idan aka shaide shi cewa baya k’arya to komai d’abi’unsa sai ka tarar yana da sauk’in al’amari. Haka ita ma mace, idan ta kasance ba ta k’arya, mijin ya shaide ta ba ta k’arya to duk yarda da kyautatawa yana yi mata.

Babi Na Biyar


5.0.1 Jawabin Kammalawa.


Alhamdulillahi godiya ta tabbata ga Allah Mad’aukakin Sarki Mai Kowa Mai komai, Mahaliccin sammai da k’assai da ya bamu ikon kammala wannan aikin Bincike. Don haka a nan ne za mu nad’e tabarmar wannan bincike. Kamar yadda aka gani a baya mun raba aikin nan gida biyar bisa ga tsarin babi-babi har babi biyar.

Babi na farko ya k’unshi, Gabatarwa, Yanayin Bincike, Muhallin Bincike, Hanyoyin Gudanar Da Bincike, Matsalolin da Suka Taso da Matsalolin da aka fuskanta.

A babi na biyu kuwa kamar yadda doka ta tanadar mun kawo Waiwaye A Kan Ayyukan da Suka Gabata kana muka yi bayanin Salon Nazari da Tsarinsa.

A babi na uku kuwa a nan ne muka yi Tsokaci a kan k’arya, da Ma’anar k’arya da bayani a kan K’arya da Al’ada inda har muka ce ba su had’u, babu jittuwa a tsakaninsu mun bayar da kashe-kashen k’arya yayin da muka ce ta kasu kashi biyu wato K’arya ta Furuci da kuma K’arya a Aikace. Mun kawo bayani da kowannen su domin mu bayyana yadda suke.

A babi na hud’u kuma nan ne muka yi bayanin yadda K’arya take taka rawar gani wajen durk’usar da tarbiyyar al’umma, yayin da muka kawo k’arya cikin zamantakewa inda muka dubi neman aure da zaman aure da siyasa da ayyukanmu kamar na jarida da yadda abubuwan suke gudana a yau. Haka kuma mun kawo hanyoyin magance barazanar k’arya wanda duk ya bi su kuma zai ku’buta daga barazanarta.

Sai a wannan babi na biyar inda muka yi yunk’urin nad’e tabarmar wannan bincike namu, ga shi kamar yadda aka tanada muka yin jawabin kammalawa daga shi kuma sai shawarwari da za mu bayar ga mai karatu.

5.0.2 Shawarwari


Muna son mu yi amfani da wannan damar mu ba ‘yan’uwanmu d’alibai shawara su mayar da hankali wajen gudanar da sha’anin karatunsu tare da yin k’ok’ari gwargwadon hali. Su kasance masu k’wazo ga karatunsu. Idan kuwa Allah ya kai su ga lokacin da za su gudanar da bincike in suka ci karo da wannan aiki namu to su yi k’ok’ari su d’ora daga inda muka tsaya na wannan bincike.

Muna kira ga wasu wad’anda ba nazarin wannan kundi sukai ba da su yi k’ok’ari su koyi darussan da ke cikin wannan kundi kar su yi k’asa a guiwa su kasance masu kyautatawa da neman ilimi da kauce wa abin duk da za ya sa a yi masu kallon da bai dace ba.

 

Manazarata.


https://www.amsoshi.com/contact-us/

No comments:

Post a Comment