Sauye-Sauyen Hausawa A Hanyoyin Tarbiyyarsu

Amsoshi

 

          Musa Shehu


         0703 131 9454


msyauri@yahoo.com


      Sashen Koyar Da Harsunan Nijeriya


    Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato.


 



ABSTARCT


 

Morallity is a great factor that enhance any development in all aspect of human endeavour such as social, political, economic, education, health, among others. Although, this above mentioned factor is deteriorating in the sense that it’s about to be no where to be found in Hausa society, which includes truth, trust, justice, modesty, among others . Therefore, it is the aim of this paper to make an analysis of causes of moral deterioration most especially to our younger ones, its effects to our life style, and to provide recommended solution to the problem.

 

https://www.amsoshi.com/2017/11/08/tabarbarewar-zamantakewar-hausawa-yau/

 

1.0   Gabatarwa


Duk al’ummar da tarbiyya ta yi k’aranci a gare ta, babu shakka rayuwarta na cikin halin k’ak’a-nika-yi. Hausawa al’umma ce mai kyawawan shimfid’ar rayuwa tun kafin saduwarsu da bak’in al’ummu (Larabawa da Turawa), musamman a fagen tarbiyya. A lokacin da Hausawa suka kar’bi addinin Musulunci sai aka yi gamo da katar, domin shi ma Musulunci addini ne da ya k’arfafa tarbiyya a rayuwar Musulmai. Wannan ya k’ara wa Hausawa k’aimi wajen k’ara dagewa domin tabbatar da tarbiyya a rayuwarsu. Bayan da Turawa suka shigo k’asar Hausa, sun yi k’ok’arin sauya harsashin rayuwar Hausawa zuwa ga nasu al’adu da ak’idoji, amma ba su samu nasarar hakan gaba d’aya ba. Sai dai a wasu ‘bangarori na rayuwar Hausawa, al’adu da ak’idun na Turawa sun samu yin tasiri ainun. Sai Hausawa musamman matasa suke ganin al’adu da ak’idun na Turawa su suka fi dacewa da zamani, don haka a koyaushe suke k’ok’arin tabbatar da su a rayuwarsu da sunan zamananci.

Na rubuta wannan takarda ne domin ganin irin ta’bar’barewar da tarbiyyar Hausawa ta yi a wannan zamani, inda na yi k’ok’arin zak’ulo abubuwan zamani da suka kasance ummulhaba’isin ta’bar’barewar tarbiyyar, wanda na kira “Ci gaban mai ginan rijiya”. Akan yi amfani da wannan karin magana ne idan an ga wani mutum yana ci gaba a wani abu amma kuma yana k’ara kutsawa cikin halaka. Kamar dai yadda abin yake ga mai ginan rijiya, yana ci gaba wajen tonawa da kusantar samun ruwa, amma kuma yana kusantar had’ari, domin tana iya ribzawa da shi ciki idan aka yi rashin sa’a.

2.0  Ma’anar Tarbiyya


Tarbiyya kalma ce ta Larabci da ke da fuska biyu. Fuska ta farko tana nufin reno kamar wadda ake yi wa jarirai. Fuska ta biyu kuwa, za a iya ba da ma’anarta da cewa, wata hanya ce ta kyautata rayuwar d’an Adam da shiryar da shi ya zuwa halaye da d’abi’u masu kyau da nagarta. Ta yin haka zai sa ya tashi da k’ima da kwarjini da ganin mutuncin abokan zamansa, ya rik’a ba kowa hak’k’insa gwargwadon hali. (Gusau, 1991) A ma’anar k’amusun Hausa kuwa, tarbiyya ita ce koyar da hali nagari. Don haka muna iya cewa, tarbiyya ita ce aza wani mutum bisa wata hanya da zai koyi wani abu wanda zai amfane shi a rayuwarsa da ma sauran jama’arsa baki d’aya. Don haka za a iya kallon tarbiyya ta yadda za ta iya k’unsar wad’annan abubuwa:

  1. a) Koyar da ladabi da biyayya da d’a’a da sanin ya kamata.

  2. b) Fad’akarwa game da abokan zaman tare.

  3. c) Gargad’i ga rik’e halayen kirki da gaskiya da kunya da hak’uri da sauransu.

  4. d) Koyar da ladabin zance da kyautata sutura don ta kasance daidai da al’adar al’umma.

  5. e) Tsara rayuwar mutum ta yadda zai sami damar amfanuwar al’ummarsa.

  6. f) Kyautata kyawawan al’adun al’umma da inganta su tare kuma da bayyana munanan al’adu domin a guje su.

  7. g) Kyautata hankalin mutum don samun rayuwa tagari.

  8. h) Kawar da kai ga abin mutane da kare d’iyauci da rik’on amana.


3.0  Dabarun Tarbiyyar Hausawa


                Hausawa al’umma ce da suka sami kyakkyawar tsarin rayuwa dangane da tarbiyya tun kafin saduwarsu da bak’in al’ummu. Haka kuma a koyaushe sukan yi k’ok’arin kare tarbiyyarsu ta kowane hali a yayin da bak’uwar  al’umma ta shigo su musamman idan tarbiyyar bak’in ta sha bamban da tasu. Don haka ne ma sukan bi hanyoyi iri daban-daban domin ganin ‘ya’yansu sun tashi da halaye abin koyi ga sauran jama’a. Daga cikin hanyoyin akwai tatsuniya wadda ta kasance makaranta ta farko ta tarbiyyantar da yaran Hausawa. Sai kuma camfi da wasannin kwaikwayo da makamantansu. Akan yi k’ok’arin karantar da su abubuwa da dama na gari da suka had’a da gaskiya da rik’on amana da jarunta da tausayi da k’arfin hali da ladabi da biyayya da girmama na gaba da sanin ya kamata da ire-irensu da dama. A tak’aice ana iya kallon tarbiyyar Hausawa ta gargajiya dangane da wad’annan abubuwa da ta k’unsa :

Ladabi Da Biyayya : Ladabi da biyayya manyan k’usoshi ne a cikin tarbiyyar Hausawa.Wato muhimman halaye ne da Bahaushe yake so ya ga ana yi. Girmama na gaba da kyautata wa na baya su ne halayen da ake kira ladabi da biyayya. (Alhassan da wasu 1982). A kullum burin iyaye ba ta wuce ta ganin ‘ya’yansu sun girma cikin halaye kyawawa masu nagarta, don haka suke koya musu yin ladabi da biyayya ga iyaye da ma na gaba gare su. Sukan koya musu ladabin magana wanda ya shafi koya musu tausasa murya lokacin magana da babba, kuma kar a tsura masa ido da kallo kamar yadda tumaki suke yi. Haka ma ba a gai da iyaye ko magabata a tsaye sai an duk’a musamman idan suna zaune. Ba a k’etare umarnin iyaye ko ba dad’i, sai dai a daure a aikata yadda suka buk’ata.

Kunya : A magana, kunya wata kalma ce ko kalmomi da ake furtawa masu nauyi ga al’adar rayuwa da zamantakewa da mutuncin d’an Adam, kasancewarsa mutum irin mutane. Ta fuskar aiki kuwa, kunya wani aiki ne da ake aikatawa da ga’bo’bi wanda al’ada ke hange da cikas da munin da zai k’arasar ga ma’abota hankali ga mai aikata aikin domin tsira da mutuncinsu. (Bunza 2006:249-250). Idan an ce ana jin nauyin mutum ko ana jin kunyarsa, to ana girmama shi kenan. Wato idan mutum zai aikata wani abu ya duba abin da zai je ya dawo ta ‘bangaren kansa da tsakaninsa da jama’a. Kunya na hana aikata ayyuka munana domin kare mutunci. Tun fil azal Bahaushe mutum ne mai d’abi’ar kunya a rayuwarsa, saboda haka yake k’ok’arin cusa wannan al’ada ga ‘ya’yansa. Saboda kunya, Bahaushe bai iya kiran sunan d’ansa na fari musamman a ‘bangaren mata. Mace ba ta kiran sunan mijinta kai tsaye sai dai da wani sunan na daban. Haka ma budurwa tana kunyar a ji saurayinta balle ta fad’i sunansa a gidansu, ko ta kai wa iyayensa ziyara. Haka dai wannan kyakkyawar al’ada take tafiya a rayuwar Hausawa.

Kare ‘Diyauci : Bahaushe bai san karuwanci ba balle masu yin sa.’Ya’yan Hausawa mata tun suna k’anana akan yi k’ok’arin cusa musu al’adar nisantar maza da kuma illar da ke tattare da kusantar su. Don haka ne ko a wasannin dandali k’ungiyar mata daban na maza ma daban. Wannan tarbiyyar ba ta tsaya a nan kawai ba, hatta idan aka yi wa mace aure akan kai ta da wani farin k’yalle da ake kira bante wanda za ta fara kwanciya da shi. Ta wannan k’yalle ne za a gane ta kare d’iyaucinta ko akasin haka. Idan aka yi nasara ta kai bante wato ba ta ta’ba sanin d’a namiji ba sai ga mijinta na aure, iyayenta kan yi murna da kasancewa masu alfahari da ita. Idan kuwa aka sami akasin haka, to yarinyar ta bar abin fad’e da zubar da mutuncin iyayenta. Wannan al’ada ya yi tasiri ainun ga ‘yan mata wajen ganin ba su zubar da mutuncin gidansu ba, da kuma barin abin fad’e a baya.

Gaskiya Da Rik’on Amana : Hausawa mutane ne da suke da kyakkyawar tarbiyya da himmatuwa zuwa ga d’aukar halaye nagari irin su gaskiya da rik’on amana. Babu yaudara ko cin amana a rayuwar Hausawa. Wato mutane ne masu karimci da shimfid’ar fuska wadda aka ce ta fi shimfid’ar tabarma. Duk wanda ya had’a huld’a ta kasuwanci ko na zamantakewa da Hausawa zai tabbatar da cewa Hausawa mutane ne masu gaskiya. Wannan ne ya samar wa Hausawa kyakkyawar dangantaka ta kasuwanci tsakaninsu da al’ummomi daban-daban na cikin gida da ma sauran k’asashen duniya.

Zumunta : K’ok’arin kusantar ‘yan uwa da abokan arziki da ziyartar su a kai a kai, ita ce zumunta. (Alhassan da wasu 1982) Tarbiyyar Hausawa tana jaddada ziyarce-zuyarce tsakanin ‘yan uwa da abokan arziki. A tsarin rayuwar Bahaushe, mak’wabci tamkar d’an‘uwa ne, domin idan aka wayi gari sai an gaisa kafin kowa ya fita tasa harka. Don haka, idan wani abin farin ciki ko akasinsa ya samu mak’wabcin mutum, za a zauna a taya shi murna ko juyayi idan mara kyau ne. Haka ma duk wani abu da ya samu ‘yan uwa na murna kamar haihuwa ko aure akan taru domin a sada zumunci kuma a k’arfafa shi. Har ta kai ga Bahaushe kan d’auki d’ansa ya ba d’an‘uwansa rik’o domin k’arfafa zumuntar da ke tsakaninsu.

Mallakar Sana’a : Al’ummar Hausawa tun asali al’umma ce wadda ta dogara da kanta wajen samar da hanyoyin tattalin arzikinta. Ta haka ne ya zama a kowane gidan Bahaushe za ka tarar yana da sana’o’in da yake aiwatarwa. Don haka, yakan yi k’ok’arin gina yaransa bisa wannan sana’a domin su girma da ita, su kuma kauce wa zaman kashe wando da sa ido da yawon gararanba a cikin unguwa.

4.0  Illolin Zamani A Kan Tarbiyyar Hausawa


A duk lokacin da aka sami wata al’umma ta shiga cikin wata, ko shakka babu za a tarar al’adar al’ummar da ta rinjaya ta yi tasiri a kan rarraunar, idan ma ba a yi hankali ba sai a wayi gari k’ak’k’arfar ta mamaye rarraunar baki d’aya. Ba ‘boyayyen abu ba ne cewa, duk k’asar da Turawa suka yi kaka-gida a cikinta, sukan yi k’ok’arin cusa wa jama’ar al’adu da d’abi’u irin nasu. Sukan cusa wa jama’a zukatansu cewa, hanyoyin rayuwarsu sun fi na kowa kyautatuwa, kuma su suka fi dacewa da zamani. Da wannan ne suka bi hanyoyi daban-daban domin su ci nasarar juya akalar rayuwar Hausawa zuwa ga irin nasu. Wannan ya sa tarbiyyar da Hausawa suka gada kaka da kakanni ta soma fuskantar barazanar zamani, wato ta fara samun rauni ta kowace fuska da sunan zamananci da wayewar kai. Wad’annan abubuwa na zamani da suka haifar da gur’bacewar tarbiyyar Hausawa suna da yawa. Ga dai muhimmai daga cikinsu:

4.1  Finafinan Turawa da na Indiya

                Kallace-kallacen finafinan Turawa da Indiya abu ne da ya zama ruwan dare a k’asar Hausa. Finafinan sun sami kar’buwa sosai a k’asar Hausa, inda ake kallonsu a wurare daban-daban da suka had’a da gidajen kwana da na silma da gidan kulab da manyan makarantun boko da ire-irensu da dama. Abin ban haushi ga kallace-kallacen irin wad’annan finafinai shi ne, babu wani koyarwa ko tarbiyya da ake samu a ciki wadda ta dace da al’adar Hausawa, face fajirci da lalaci. Alal misali, idan ka dubi finafinan Indiya za ka tarar babu wani abu mai kama da tarbiyyar Hausawa sai fad’ace-fad’ace na gaira ba dalili da soyayya irin wadda ta sa’ba wa koyarwar Bahaushe. Za ka tarar da saurayi da budurwa suna rawa da wak’a suna rungume-rungume da sumbuitan junansu. A ‘bangaren finafinan Turawa kuwa abin ba a cewa komai, domin lalacin bai tsaya ga runguma da sumbuita ba, har tsiraici akan nuna zahiran ana lalata tsakanin mace da namiji. An wayi gari al’ummar Hausawa sun raja’a wajen kallon ire-iren wad’annan finafinai na batsa musamman matasa maza da mata. Babu abin da matasa ke yi  yanzu sai k’ok’arin kwaikwayon irin wad’annan miyagun d’abi’u. Budurwa za ta iya shek’owa ta rungume saurayinta ta sumbace shi a gaban jama’a tamkar dai yadda Taurawa da Indiya ke yi. Wasu matasan ma har kwaikwayon nau’in lalatan da suka kalla suke yi ga ‘yan matansu domin su sami abin k’ararwa ga sauran abokai.

4.2  Finafinan Hausa

Finafinan Hausa wad’anda aka fi sani da finafinan kanawa sun fara samuwa ne a wajajen shekarar 1980. Finafinan sun ci gaba da bunk’asa da samun kar’buwa ga jama’a har zuwa yau. Da farko mutanen da ke cikin harkar suna da tunanin yad’a al’adar Hausa da kuma tunanin gobe. Saboda haka, a finafinansu na wannan lokaci sukan yi k’ok’arin kwatanta al’ada da tarbiyyar Bahaushe. Alal misali, idan aka d’auki fim d’in “Ki Yarda Da Ni” za a ga cewa an yi k’ok’arin kauce wa wasu abubuwa da suka sa’ba wa al’ada, hasali ma an nuna fad’akarwa ta zamantakewar aure tsakanin kishiyoyi. Hatta wak’ar da aka yi babu rawa a cikinta ballantana a sanya matsattsun kaya irin na Turawa. Da tafiya ta yi tafiya sai finafinan suka fara d’aukar sabon salo na amfani da wasu ababe da suka yi hannun riga da al’adar Hausawa. Domin tun daga suturar da ake ba ‘yan mata suna sawa, da irin rawar da ake yi, babu maganar tarbiyya a ciki balle a tarbiyyantar. Idan aka dubi finafinai irin su Gud’a da Gabas da ‘Yan Hutu da sauransu da dama, babu komai a ciki sai raye-raye irin na fitsaranci da rashin kunya. An wayi gari yara k’anana ba su da aiki sai wak’e-wak’en da suka kalla a finafinai.’Yan mata kuwa sai k’ok’arin sanya matsattsun kaya suke yi domin su burge samarinsu, kamar dai yadda ake yi a cikin finafinan. Haka ma sau da yawa a finafinan za ka tarar an yi k’ungiyoyin ‘yan daba wad’anda ba su da mafari a fim d’in sai kawai don a nuna yadda ake shaye-shaye da ta’addanci.

 

 

4.3  Sufurin Miyagun K’wayoyi

Sufurin miyagun k’wayoyi da tabar wuiwui ya zama ruwan dare a kusan kowane sak’o na k’asar Hausa, ba birni ba k’auye. A wasu wurare na k’asar Hausa ma har shuka irin wannan taba ake yi ana sayarwa a wurare daban-daban na k’asar Hausa. A sakamakon haka, an wayi gari matasa sun tsunduma a rijiyar shaye-shayen k’wayoyi da barasa da nau’o’in ganyayen taba kamar wui-wui da maganin tarin yara (Tutolin), har ma da hodar Iblis. Matasa har k’ungiyoyi suke had’awa na shaye-shayen taba da k’wayoyi wanda kan kai su ga fita cikin hayyacinsu su rik’a aikata ayyuka na assha da ta’addanci a cikin al’umma. A wani lokaci har k’wayoyin da ake ba dabbobi suke sha don kawai a k’ara lalacewa. Irin ‘barnar da k’waya da taba suka yi wa matasa a k’asar Hausa Allah kawai ya san iyakarta. Da yawa matasa sun sami ta’buwar k’wak’walwa, wasu sun zama ‘yan ta’adda a cikin gari, wasu sun gagari iyaye, k’arewar k’arau, wasu  ma sun fad’a harkar fashi da makami da sufurin miyagun k’wayoyi. A ‘bangaren mata kuwa, nan ma ba baya ba, domin a maimakon tsoratarwa da tarbiyar Hausawa ke yi na mata su rik’a nisantar maza domin kare d’iyaucinsu. Sai ga shi yanzu an wayi gari an samar da k’wayoyi da allurai na hana mata d’aukar ciki, wato dai an ba su tiketin zuwa iskanci domin sun san ba za su d’auki ciki ba balle a yi abin kunya. Abin bai tsaya ga ‘yan mata kawai ba, hatta matan aure a yanzu suna shan wad’annan k’wayoyi da allurai domin kada su haihu da wuri ko domin tak’aita haihuwa wai don kada iyali su yi yawa a sha wahalar rayuwa.

4.4  Littattafan Soyayya

                Littafan adabin kasuwar Kano wad’anda aka fi sani da littafan soyayya, sun fara samuwa ne a wajajen shekarar 1984 a lokacin da kamfanonin wallafa irin su NNPC da NORLA da sauransu, suka daina ayyukan wallafe-wallafen littattafan da suka saba samarwa. Wannan ne ya ba da kafar hudowar littattafan soyayya da kuma samun kar’buwa ga jama’a. Wad’annan littattafai sun taka rawar gani wajen yin tasiri a rayuwar Hausawa musamman matasa maza da mata. Matasa sun zurfafa wajen karance-karancen wad’annan littattafai ba dare ba rana. Iyaye sun kasa more wa ‘ya’yansu, kunyar iyaye da magabata ta kawu ga idon matasa, sun daina tunanin komai sai soyayya irin ta littafi. Sau da yawa za ka cimma saurayi da budurwa sun kasa samun sukuni ko ma su kwanta rashin lafiya wai saboda soyayya. Babi komai na inganta tarbiyyar Hausawa a cikin littafan sai soyayya irin wadda ta sa’ba wa al’adar Hausawa. Haka ma karatun littafan ya taimaka wajen hinjirewar ‘ya’yan Hausawa na dole a bari su za’bar wa kansu wanda za su aura ko kuma su bi duniya.

4.5  Karatun Boko

Karatun boko na daga cikin abubuwan da suka taka rawa wajen ta’bar’barewar tarbiyyar Hausawa. Kamar yadda aka sani cewa, makarantun boko wuri ne da ke had’a d’alibai iri daban-daban da ma k’abilu mabambanta, don haka ana iya samun d’alibai nagari da akasinsu su had’u wuri d’aya suna cud’anya tare a koyaushe. Sau da yawa akan tura yara makaranta da kyakkyawar tarbiyya sai a wayi gari labarin ya sauya a sakamakon had’uwarsu da ‘bata-gari. Daman Hausawa na cewa, “zama da mad’aukin kanwa....”. Shaye-shaye da had’a k’ungiyoyin asirai sun zama ruwan dare a makarantunmu na boko musamman makarantun gaba da sakandare. Haka ma sau da yawa akan koyo mummunar d’abi’ar nan ta namiji ya sadu da namiji wato “luwad’i”. A ‘bangaren mata kuwa, abin sai dai a shafa fatiha. Domin kuwa har soyayya akan k’ulla tsakanin mace da mace tare da mummunar d’abi’ar nan ta saduwa da junansu wato “mad’igo”. Ko kuma a iske mace tana amfani da kyandir a gabanta tamkar  namiji ne ke tarawa da ita.

Bayan wannan, sau da yawa wasu ‘yan maata idan sun kammala karatun sakandare ko Jami’a, za a cimma tarbiyyarsu ta k’aranta, ba sauran kunya, ba ladabi da biyayya ga iyaye, wai kan mage ya waye. Hasali ma wata za ta fara kallon iyayenta a matsayin gidadawa musamman idan ba su yi karatun bokon ba. Don haka ba a sa ta dole sai abin da ta ga dama. Sau da yawa akan sami matar aure ta k’ulla alak’a mai k’arfi da wani saurayi wai shi ke koya mata darasi da sauran ayyukan da suka shafi karatu. Su kuwa yara maza har wasu sunaye suke yi wa iyayensu musamman uba. Ba su iya fad’ar Baba ko Abba sai dai a ce, “old man ko boss”. A wani lokaci ma idan mahaifi na da kud’i  bai bari a hole,  akan rik’a kiransa mai gadi, wato mai gadin dukiya, wai an yi karatun boko an waye.

4.6  Kafofin Sadarwa na Zamani

                Hanyoyin sadarwa na zamani musamman irin su yanar gizo (internet) da wayar salula (handset) sun taimaka matuk’a wajen samar da ci gaba a rayuwar Hausawa. A maimakon hanyar sadarwa ta wasik’a da sauran hanyoyi na gargajiya da ake amfani da su a da domin sadarwa tsakanin al’umma wanda kan d’auki lokaci kafin sak’o ya kammala, a yanzu an samar da sauk’ak’an hanyoyi na wad’anda ke gudana cikin lokaci k’ank’ane a duk fad’in duniya, wato ta amfani da yanar gizo da wayar salula da sauransu. Sai dai kuma ba a nan gizo ke sak’a ba, domin Bature yana cewa, duk wani abu mai amfani yana da rashin amfani. Haka lamarin yake a ‘bangaren wad’annan hanyoyi na sadarwa na zamani, domin kuwa suna d’auke da munanan abubuwa da suka yi tasiri ainun zuwa ga lalacewar tarbiyyar Hausawa. Alal misali, sau da yawa za a iske ba komai a wayar wasu sai hotuna da finafinan batsa da wak’e-wak’e marasa ma’ana. A ‘bangaren yanar gizo kuwa, nan ma sai dai a shafa fatiha a watse. Domin akwai wasu tashoshi da mutum zai kamo wad’anda babu komai face finafinan batsa. Sai a iske namiji ko mace sun shiga yanar gizo, a maimakon su binciko abin da zai amfani rayuwarsu ko karatunsu ko abin da duniya take ciki, sai kawai su shiga shafin da za su kamo finafinan batsa su yi ta kallo sai sun raba dare ko ma sai zuwa wayewar gari. Haka ma akwai wani shafi da mutum zai shiga a yanar gizo kamar irin su “Tuiter da Facebook” wad’anda mutum zai iya k’ulla dangantaka da wasu matattakin banza da ke a fad’in duniya ba tare da sanin matsayinsu ba, inda a wani lokaci ma har k’ulla abotaka ake yi tsakanin mace da namiji ba tare da an san juna ko an ta’ba had’uwa ba. Da irin wannan kallace-kallacen banza ne har wasu d’alibai kan manta da abin da aka turo su yi makaranta har a kai ga korarsu daga makarantar domin kwalliya ta kasa biyan kud’in sabulu.

4.7  Siyasar Zamani

Siyasa tsarin mulki ne da Turawa suka ‘bullo da shi domin ci gaban al’umma da ma k’asarsu baki d’aya. Amma sai aka wayi gari abin ba haka yake a k’asar Hausa ba. A maimakon kyautata wa al’umma da samar da ci gaban k’asa, sai abin ya sauya ya koma cin amanar k’asa da danne hak’k’ok’in jama’ar cikinta. Siyasa a k’asar Hausa ta haddasa mummunar adawa tsakanin jama’a. Sau da yawa za a iske babu ga-maciji tsakanin d’an’uwa da d’an’uwa, zumunci ya yanke saboda adawar siyasa. An wayi gari manyan ‘yan siyasa sun yi k’ok’rin jawo hankalin matasa suna amfani da su wajen bangar siyasa. Suna sawo miyagun k’wayoyi da tabar wuiwui tare da had’awa da kud’in da ba su taka kara sun karya ba suna ba matasa suna sha domin hankalinsu ya gushe su ji dad’in yin ta’asa ga abokan hamayya da sauran jama’ar gari. Matasa kan kafa k’ungiyoyi masu zaman kansu a k’ark’ashin wani babban d’an siyasa, ba saye ba sayarwa, babu karatun boko balle na Arabiyya, sai zaman shaye-shaye da sa ido ga kayan mutane. Iyaye sun kasa sa ‘ya’yansu ido balle su more musu, duk dai da sunan siyasa. Su kuwa ‘yan siyasar, saboda son mulki da kwad’ayin abin duniya sun tsunduma dumu-dumu cikin harkar tsafi. Sau da yawa akan kama su da wasu sassan jikin mutane wad’anda za a yi musu tsafi da shi domin kawai buk’atarsu ta neman mulki ta biya.

4.8  Kallon K’wallo

Kallace-kallacen k’wallayen Turawa abu ne da ya yi k’amari a duk fad’in k’asar Hausa birni da k’auye. Kusan kowane sak’o na k’asar Hausa ka shiga ba ka rasa gidan kallon k’wallo. Abin ba manya ba yara, kowa na da nasa kulab. Sau da yawa za ka iske mutum ya bar sana’arsa ya wuce zuwa kallon k’wallo. Sai iske gardama ya kaure tsakanin d’a da mahaifi domin kowa da nasa jarumi. K’arin abin haushi ga wannan lamari shi ne, matasa sun d’auki mummunar d’abi’ar sanya wa kansu sunayen ‘yan k’wallo. Sau da yawa za ka iske sunan mutum na yanka ko na lak’abi ya ‘bace sai dai sunan wani d’an k’wallo. Sunayen ‘yan k’wallon Turawa irin su Messi da Ronaldo da Henry da Baggio da Kaka da sauransu, sun zama ruwan dare ga matasa. Yara k’anana ma ba a bar su a baya ba, sai ka iske yaro d’an k’asa da shekara goma sha biyu ba ya da aiki sai zuwa gidan k’wallo. Iyayensa ba su ganinsa balle su more masa. Gardamar k’wallo da fad’ace-fad’ace sun zama ruwan sha ga matasa.

5.0  Mafita


Ba shakka, rayuwar Hausawa za ta shiga cikin mawuyacin hali idan ba a mayar da hankali sosai ba. Duk da yake cewa, duk yadda al’amari ya ‘baci ba za a yanke k’auna ga samun mafita ba. Wannan ne ya sa na yi hasashen wasu hanyoyi  wad’anda nike ganin za su taimaka wajen farfad’o da tarbiyyar Hausawa daga sumar da ta yi kamin ta d’auke shed’a baki d’aya. Ga dai wasu daga cikin hanyoyin kamar haka:

  • Dole iyaye su sake d’aura d’amara wajen ci gaba da yi wa ‘ya’yansu tarbiyya ta gari, da d’ora su bisa sahihiyar hanya komai d’acinta a gare su, matuk’ar dai za ta kasance mai alfanu ga rayuwarsu da ma jama’a baki d’aya.

  • Haka ma dole malaman addini su k’ara zage dantse su mik’e wajen ci gaba da wa’azi da fad’akarwa musamman ga matasa wad’anda su ne abin ya fi shafuwa. Addinin musulunci da koyarwarsa hanya ce da ta k’unshi cikakkiyar koyar da tarbiyya. Duk mutumin da ya rabauta da addini zai kasance mai d’a’a da biyayya ga hak’k’ok’in Allah da na jama’arsa. Don haka yana da kyau a cusa wa mutane son addininsu da k’ok’arin tsare iyakokinsa domin samun sakamako nagari a rayuwar yau da kuma gobe.

  • Gwamnati kuwa tana da babbar rawar da za ta iya takawa dangane da wannan matsala. Kamata ya yi ta yi amfani da kafafen yad’a labarai domin a rik’a watsa wa’azoji da fad’akarwar da malamai ke yi domin su isa a kowane sashe da ake tunanin zai sadu da jama’a. Haka kuma ta yi k’ok’arin magance shigowa da miyagun k’wayoyi da allurorin da ‘yan mata ke amfani da su domin kauce wa d’aukar cikin banza, da hana shuka ganyayen tabar wuiwui da shigowa da nau’o’in barasa. Har wa yau, samar da aikin yi ga jama’a da kuma d’aukar nauyin wasu zuwa makaranta domin samun ilimi. Yin haka zai rage wasu miyagun halaye da zaman kashe wando da yawon gararanba a cikin gari. Har ila yau, gwamnati ta sa baki ga finafinan da ake yi a gida da kuma wad’anda ake shigowa da su daga waje domin tabbatar da sahihancinsu na dacewarsu da al’adar Hausawa da koyarwar addini.

  • A ‘bangaren siyasa kuwa, nan ma dole gwamnati ta sa ido na ganin an daina amfani da matasa wajen bangar siyasa, da d’aure musu gindi wajen yin ta’addanci da cin mutuncin jama’a na ba gaira ba dalili.


https://www.amsoshi.com/2017/11/06/gudunmuwar-wasannin-barkwanci-ga-samar-da-zaman-lafiya-da-sasantawa-kasar-hausa/

Kammalawa


Duk al’ummar da ke buk’atar ci gaban rayuwa da bunk’asar tattalin arziki, kamata ya yi idan wasu bak’in al’adu da d’abi’u suka shigo cikinta ta tsaya ta yi nazarinsu da k’wak’walwar basira ta d’auki wad’anda suka dace da koyarwar al’ada da addininta, ta yi watsi da na watsarwa, ba ta yi musu kwasan karan mahaukaciya ba. A tunanina, kamata ya yi mu sake bitar dabarun tarbiyyar da muke amfani da su a can baya kamar su gaskiya da rik’on amana da kunya da sauransu, a sake k’arfafa su a zukatan al’ummarmu, sa’annan a d’aura d’amara da fad’akarwa a kan amfanoninsu da illolin da ke tattare da yin watsi da su da kuma rungumar al’adun da ba su dace da rayuwarmu ba. Don haka, tilas mu tashi tsaye a kan wad’annan matsaloli don kauce wa ci gaba da lalacewar rayuwar matasanmu wanda zai iya zama sanadiyyar rushewar al’ummarmu baki d’aya. Saboda haka ne aka shirya wannan takarda don ta falkar da al’ummar Hausawa a kan mawuyacin halin da tarbiyyarsu ta fad’a da kuma hanyoyin da ake tunanin za su iya shawo kan al’amarin ko rage masa kaifi ainun.

 

 

 

      

 

   MANAZARTA


Alhassan,  H. da wasu (1982) Zaman  Hausawa.  Mushin Lagos: Islamic  Publication  Bureau.

Alkanawy, A.S. (2004) “Finafinan  Hausa: Fad’akarwa  ko Shagaltarwa” a  cikin Hausa Home

Videos: Technology, Economy,  and  Society, Jami’ar Bayero Kano.

Bunza, A.M. (2006)  Gadon fed’e al’ada. Tiwal Nigeria limited, Surulere  Lagos.

Chamo, I.Y. (2004) “Tasirin  al’adun  Turawa  a cikin  finafinan  Hausa” a cikin Hausa Home

Videos: Technology, Economy,  and Society,  Jami’ar Bayero, Kano.

C.N.H.N.(1981) Rayuwar Hausawa. Littafin  da  Cibiyar Nazarin  Harsunan Nijeriya, Jami’ar

Bayero Kano ta wallafa.

Dogondaji, U.M. (2004)“Tasirin  tatsuniya  ga yaran  Hausawa” Kundin  digirin farko Jami’ar

Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato.

Fagge, A.M.   (2004)  Economy  and  society  in  Hausa   cultural  productions: Implication of

Hausa Home  Videos  of  Social Change, a cikin   Hausa Home Videos Jami’ar Bayero, Kano.

Gusau, S.M.  (1999)  “Tarbiyya a Idon  Bahaushe”, a cikin  Journal of  Hausa Studies, Jami’ar

Bayero, Kano.

Ka’oje, U.I.  (2006)  “Tarbiyya  a  K’agaggun  Labaran  Hausa : Nazari  kan ‘Ya’yan  Hutu  na

Malama Bilkisu Funtuwa” Kundin digirin farko, Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo Sakkwato.

Malumfashi I.A (2004) Currents Trends in Hausa Fiction:The Emergence of the Kano Market

Litereture. A cikin ‘Dund’aye Journal of  Hausa Studies, Volume 1              No 1 UDUS.

Hira da  Abdul’aziz  Galadima, tsohon  d’alibin  Jami’ar  Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato ranar

Asabar, 8th Agusta, 2010.

 

 

No comments