Nazarin Illolin K’arya Daga Bakin Makad’an Baka

Amsoshi                                         

DAGA


MUSA SHEHU


Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya


Jami’ar Usmanu Danfodiyo Sakkwato


07031319454


msyauri@yahoo.com



 



TSAKURE


Kasancewar k’arya  abin k’yama da Allah wadai ga rayuwar Hausawa, ya sa a koyaushe suke gargad’i da jan kunne domin hani ga aikata ta. A kan haka ne ya sa Hausawa suke yawaita bayani a kan illar k’arya da matsayin mai aikata ta  a cikin al’umma ta ‘bangarori daban-daban na rayuwarsu da suka had’a da wak’ok’insu na baka, da karin magana, da tatsuniyoyi, da kirari, da sauran ‘bangarorin adabinsu. Wannan takarda za ta yi nazarin illar k’arya daga bakin makad’an baka daban-daban da suke yawan ambatawa a wak’ok’insu na yau da kullum domin a guji aikata ta saboda matsaloli ko illar da take iya haddasawa a tsakanin masu yin ta ko ma ga al’umma baki d’aya.

 

 

 

https://www.amsoshi.com/2017/11/04/place-climate-hausa-tradi-medical-tradition/

 

 

Gabatarwa


        K’arya na daga cikin munanan d’abi’un da al’ummar Hausawa ke k’yama a rayuwarsu. Ba ma Hausawa kawai ba, kusan dukkan al’ummu na duniya ba su amince da k’arya ba da kuma mai aiwatar da ita, wato mak’aryaci. Saboda haka ne mak’aryaci ba ya da k’ima ko mutunci a idon jama’a, hasali ma duk inda ya yi magana ba a d’agawa da ita nan ake barin ta, don an san maganar banza ce. Kasancewar k’arya mummunan d’abi’a da rashin d’orewarta da zubar da mutuncin mai yin ta ya sa Hausawa sukan bayyana ta a ‘bangarori daban-daban na rayuwarsu domin nuna illarta da kuma matsayin mai yin ta, kamar a ‘bangaren karin maganganusu da wak’ok’insu da tatsuniyoyi da kirari da makamantansu. A tak’aice, wannan bincike ya mayar da hankali ne wajen bayanin yadda mawak’an baka na Hausa ke bayyana illolin k’arya musamman ga masu yin ta a cikin wak’ok’insu na yau da kullum. A wasu lokuta ma idan mawak’an suna son su muzanta  wani ko su aibanta shi, sukan danganta shi da yawan k’arya domin kawai su zubar da mutuncinsa ko darajarsa a idon jama’a.

   MA’ANAR  K’ARYA

A K’amusun Hausa (2006) an bayyana ma’anar k’arya da cewa, “maganar da ba ta gaskiya ba ce”. Mak’aryaci kuma “mutumin da ya saba da rashin fad’ar gaskiya”. Ga al’ada k’arya ita ce fad’ar abin da ba a yi ba, ko ba a gani ba, ko ba a tabbatar ba, da kuma yin k’ari ga abin da aka ji, ko aka gani, ko yin ragi gare shi idan aka so a k’arasar (Bunza 2009). K’arya wata d’abi’a ce da al’adar Hausawa ke k’yamar aikwatawa da kuma k’yamar mai aikata ta. K’arya d’abi’a ce da ke zubar da mutunci da k’imar duk wani mai aikata ta a cikin al’umma. Kasancewarta  abin k’yama da Allah wadai ga al’ummar Hausawa ya sa suke yawaita ambaton matsalarta da kuma matsayin mai yin ta a ‘bangarori daban-daban na rayuwarsu, wanda suka had’a da wak’ok’insu da karin magana da kirari da tatsuniyoyi da makamantansu.

ILLAR K’ARYA A BAKIN MAKA’DAN BAKA


Wak’a dai kamar yadda masana suka bayyana “tsararriyar maganar hikima ce da ta k’unshi sak’o cikin za’ba’b’bun kalmomin da aka auna domin maganar ta reru ba fad’uwa kurum ba”(A.B.Yahya 1997). Mawak’an baka mutane ne da Ubangiji ya ba su wata irin baiwa fitacciya wadda ba kowa ke da irin ta ba. Mawak’an kan wak’e jama’a a cikin shiryayyun lafuzza masu kama hankali tare da jan ra’ayin al’umma da yin hannunka mai sanda a kan lamurran duniya. Dangane da haka ne a wasu lokuta sukan yawaita ambaton abin da ya shafi k’arya ko mak’aryaci a cikin wak’ok’insu na yau da kullum da suke yi wa jama’a domin bayyana mummunar matsayin masu yin ta da kuma illolinta a rayuwa. Sukan yi hakan ne ta hanyar bayyana illar k’arya da kuma  muzanta mai aikata ta. A wasu lokuta ma idan suna son su muzanta wa mutum sukan ambaci cewa mutum ne mai yawan k’arya domin mutane su k’yamace shi. A kan haka, za mu iya kallon illolin k’arya daga bakin makad’an baka daban-daban kamar haka:

 

Zubar da Mutunci


        Kamar yadda gaskiya ke d’aukaka darajar mutum da samar masa mutunci da k’ima a idon jama’a, hakazalika k’arya ke k’ask’anta darajar mutum da zubar masa da mutunci da k’ima a wajen jama’a. A Hausance, duk wani ka soka da abu biyu k’arya da zina ka zubar masa da mutuncinsa ga jama’a. Duk inda mak’aryaci yake za ka iske mutane suna yi masa kallon hadarin kaji, wato kallon maras mutunci. Haka ma duk inda ya fad’i magana nan ake barin ta ba a d’agawa da ita kasancewar sanin kashi tis’in cikin d’ari na maganarsa babu k’amshin gaskiya a cikinta. A wasu lokuta ma ko da gaskiyar ya fad’a ba a aminta da ita saboda sanin halinsa. Makad’a Mailauni Bakura ya shigo cikin sahun mawak’an bakan da ke yi wa mak’aryaci dubin uku saura kwata. Ga dai abin da yake cewa a kan mak’aryaci a wak’ar da ya yi wa Bafarawa kamar haka:

Jagora: Ga wane na azan d’an sarki na d’an kabsu

In ya yin an da k’arya

Shi yin an shi ruga k’arya

Ita jiddun a’ aikinai

Yara:  Duk abin da kac ce

Ni ban yadda busa ta.

  1. wak’a: Bafarawa ko can bai d’au reni ba


Alhaji Attahiru jikan Sarkin Rafi

 

Wannan d’an wak’a na Mailauni Bakura yana bayyana cewa idan mutum ya kasance mak’aryaci mutuncinsa kan zube a idon jama’a, duk maganar da ya yi ba a amincewa da ita, inda ya fad’e ta nan ake barin ta.  A wani lokaci ma ko da gaskiyar ya fad’a ba za a d’auka ba saboda an san halinsa na sabo da rashin fad’ar gaskiya. Don haka ne mawak’in ya bayyana maganar mak’aryaci da busar iska, wato magana ce wadda ba ta da tushe balle makama.

Narambad’a ma ya ta’bo irin wannan illa na zubur da mutuncin mak’aryaci na kasancewa abin gudu da k’yama da rashin dattako ga mak’aryaci a wak’ar day a yi wa Sarkin Tudu Bala, inda mawak’in ya bayyana cewa babu mai son zama da mak’aryaci a wuri d’aya hatta ma wad’anda ke k’ark’ashin kulawarsa. Ga dai abinda mawak’in ke cewa:

Jagora:      Na wuce k’arya ko ina kid’i

Na bar k’arya ko ina kid’i

Nai sittin saba’in ka hwad’a

Yara:         Mai saba’in yai k’arya

Ana ta zund’e nai

Ko yaran da ag garai

Duk warwatse mishi sukai

Shina yawo shi d’ai ‘baran-’baran

  1. wak’a: Ya ci maza ya kwan shina shire


Gamda’are sarkin Tudu Bala

A wannan d’an wak’a, Narambad’a ya nuna k’arya ba abin k’warai ba ne ko da kuwa ga bakin makid’i wanda da man an san shi da wasa. Haka ma ya nuna yadda mutuncin mak’aryaci ke zubewa warwas na yadda mutane ke gudu da k’yamarsa saboda mummunar d’abi’arsa ta k’arya.

Abdu Kurna Maradun ya yi wa Sarkin K’ayan Maradun Abubakar wata wak’a inda ya fito da illar k’arya na zubar da mutuncin mai yin ta a idon jama’a. Ga dai bayanin da mawak’in ya yi kamar haka:

 

Jagora:        Mai bogaza nika tsoro

Na raina dattakunai

Yara:           In yag guma maka k’arya

Sai ka ji mamakinai

  1. wak’a: Jikan Hassan d’an Iro


Sarkin K’aya mai gayya

Na Magaji ba togewa

Shi yay yi damben girma

Had’uwa da Fushin Ubangiji


Hak’ik’a Allah subhanahu wata’ala ya yi hani da aikata k’arya kuma yana fushi da mai aikata ta. Saboda haka ya yi tanadin azaba na musamman ga masu aikata wannan mummunar d’abi’a. Narambad’a bai gushe ba a wak’arsa bakandamiya yana bayyana mummunan matsayin mak’aryaci da shiga cikin fushin Ubangiji, da kuma  rashin tasirin mak’aryaci na d’orewa a rayuwa. Ga abin da mawak’in ke cewa:

Jagora:     Na hore ki gaskiya bari tsoron k’arya

Yara:       Mai k’arya munahuki Allah shi Yak’ k’i

Har yau ba mu ga inda anka yi mai k’arya ba

Amma ita gaskiya gari da mutane tay yi

  1. wak’a: Gwarzon shamaki na malam toron giwa


Baban dodo ba a tamma da batun banza

Idan aka yi nazarin wannan d’an wak’ar bakandamiyar za a ga cewa ya bayyana k’arya a matsayin abin da bai da k’arfi ko kwarjini, don haka ba abin tsoro ba ne. Narambad’a ya k’ara da cewa mak’aryaci munafuki ne da ke haddasa fitina, don haka Allah ya yi tir da halinsa. Bugu da k’ari, d’an wak’ar na k’ara bayyana cewa, ba a ta’ba samun wani ya shahara har ya samu d’aukaka ga jama’a ba saboda k’aryarsa, amma gaskiya ita ke dawwama a rayuwar ‘yan Adam.

Rashin Samun Taimako


Da yake k’arya ta kasance abin k’yama da Allah wadai ga masu yin ta a cikin al’umma, wannan ya sa masu yin ta ba su da k’ima ko mutunci a idon jama’a. A kan wannan muguwar d’abi’a ma ko da an ga mak’aryaci cikin wani yanayi na buk’atar taimako za ka iske kowa ya ja da baya ya sa masa ido. Sani Aliyu ‘Dandawo ba a bar shi a baya ba wajen ta’bo bayanin da ya shafi mak’aryaci na rashin samun agaji da d’auki ko gudummuwa ga jama’a yayin da ya shiga wata musiba ta neman taimako. Mawak’in ya kawo bayanin wannan illa da k’arya ke haifarwa ga mak’aryaci na rashin samun taimakon jama’a a wak’ar da ya yi wa Madawakin Yauri, yana cewa:

Jagora:      Mai k’arhin halin hwad’a

Bana an ba shi kashi

Hay yat tsaga kuka

Yara:         Han na yunk’uro rabo Sai nij ja da baya

Nit tuna k’aryad da yai yi min

Gara a ba shi kashi

  1. wak’a: Mu zo mu ga Madawaki


Bai d’au wargi ba Audu

A wannan d’an wak’a, Sani Aliyu ‘Dandawo ya nuna cewa, babu mai ceton mak’aryaci ko da ya shiga cikin wani hali na neman taimako saboda tsananin tsanarsa da mutane suke yi na mummunar d’abi’arsa.

 

Wawantarwa

A duk lokacin da mutum ya kasance bai da aiki sai yawo da k’arya, za ka taras mutane na yi masa kallon jahili maras ilimi ko wawa wanda basira ta ‘bace masa. Alhaji Musa ‘Dank’wairo ya tofa albarkacin bakinsa dangane da tunaninsa a kan k’arya da mak’aryaci a wak’ar da ya yi wa sarkin Daura Bashar d’an Musa, inda ya fito da bayani a kan illar k’arya a rayuwa da kuma yadda take k’ask’antar da mutum har jama’a su rik’a yi masa kallon wawa mara wayo ko hankali, yana mai cewa:

Jagora:      Shi d’an sarkin ga ya ‘bakalce

Yara:         Kai ku ji yawo yakai da k’arya

Jagora:      Shi d’an sarkin ga ya kacace

Yara:         Kai ku ji yawo yakai da k’arya

Jagora:      Ko jiya na ganai gidan abokinai

Yara:         Na iske shina ta yi da sarki

Jagora:      To sheri ba abin k’warai ne ba

In ka gane ka bash shi ya hi

  1. wak’a: Babban jigo na Yari


Uban Shamaki, tura haushi

Idan aka dubi wannan d’an wak’a za a ga cewa, ‘Dank’wairo ya siffanta mak’aryaci da cewa ya tagayyara ya koma wawa maras basira, wato ya ‘bakalce, ya kuma kacace, saboda mayar da k’arya sana’a. Bugu da k’ari, mawak’in ya k’ara da  cewa, k’arya ba abu ce mai kyau ba, don haka barin ta shi ne alhairi ga mai aikata ta, ba don komai ba sai don a zauna lafiya a kwantar da fitina ta yi bacci.

Za’ben Tumun Dare

Ko shakka babu, al’ummar Hausawa na ganin duk wanda ya maid a k’arya sana’a ya jingine gaskiya gefe d’aya, to, kamar wanda ya yi za’ben tumun dare ne, wato ya d’auki mara ‘ya’ya ya bar mai ‘ya’ya, ma’ana ya bar hanya madaidaiciya ya kama muguwa. Makad’a Aliyu ‘Dandawo ya ta’bo bayanin k’arya a wak’arsa da ya yi wa Sarkin Kabi Muhammadu  inda ya bayyana cewa, kowa ya saki gaskiya ya kama k’arya hak’ik’a ya yi aikin banza wanda ba shi da amfani. Saboda haka yake cewa, kowa ya rik’i k’arya a matsayin madogara ba shakka ya sai rariya kuma tilas ne ta yi zuba. Ga dai abin da mawak’in ke cewa:

Jagora:        Kway ya da gaskiya yad’ d’au k’arya

Shina sanin abin banza yay yi

Godiya Tafidan maiduka

  1. wak’a: ‘Dan Hassan madogara


Mai dama da hauni ka yi jinkiri

Ka gadi Muhammadu shirinka ya zo daidai

Rashin Tabbas

Hausawa na cewa, k’arya hure take ba ta ‘ya’ya, haka ma komai nisan jifa k’asa za ta sauka. Ba shakka k’arya abu ce da ba ta tabbata, komai daren dad’ewa gaskiya za ta bayyana kowa ya fahimce ta. Makad’a Aliyu ‘Dandawo ya kawo wani d’an wak’a da ke k’ara tabbatar da illar k’arya na rashin tabbas a rayuwa, don haka kauce mata da rik’on gaskiya shi ne kawai mafita, yana mai cewa:

Jagora:        Wakilin magani Abubakar ya gwada hali

Hak’ik’a ba ya son wani sai kai

Ya rik’a da gaskiya, ya san k’arya ba ta tabbata

Yara:           Don shi ya k’i ta yab bi gaskiya

Bai san kowa ba duniyag ga bayan sarki

Narambad’a ya kawo irin wannan illa ta k’arya a wasu d’iyan wak’ok’insa da ya yi wa Alk’ali Abu na rashin tabbata da kuma warwarewa a duk lokacin da aka k’ulla wani al’amari da ita. Ga abin da mawak’in ke cewa:

Jagora:      A d’auki batun mai gaskiya

Yara:        Mai k’arya komi yah hwad’i

Kamin a jima ta walwale

G.wak’a:   Ya d’au girma ya d’au yabo

Mu zo mu ga Alk’ali Abu

Haka ma a wak’ar da ya yi wa Tudu k’anen Amadu yana cewa:

Jagora:    Kyawon al’amari inda gaskiya ciki

Komi a kai duniya

Yara:       Ita k’arya ba abin yi ba ta

Ramen k’arya k’urewa yakai

G.wak’a:   Tudu madogara

Tudu maza-maza

Gawartacce k’anen Amadu

 

Rasa Rayuwa

Kasancewar k’arya mummunar d’abi’a da haddasa gaba da fitina a cikin al’umma da kuma zubar da mutunci da darajar mai yin ta, ya sa wasu ke ganin illarta har ya kai ga iya salwantar rayuwar masu aikata. Sarkin kotson Kano Alhaji Abdurrahman ya rera wa Sarkin Musulmi Alhaji Abubakar III wata wak’a, inda mawak’in ya nuna tsananin aibin k’arya da cewa har ma kisa tana yi ga mai yin ta ya rasa rayuwarsa baki d’aya. Ga dai abin da mawak’in ke cewa:

 

Jagora:      Mai ja da kai k’arya ta kashe shi

Sarki mai ja da kai k’arya ta kashe shi

Yara:         Mai ja da kai k’arya ta kashe shi

G.wak’a:    Abubakar ya i da nuhinai

Sarkin Musulmi ya wuce wasa

KAMMALAWA


A lokacin da al’amurra suka sukurkuce a tsakanin al’umma musamman abubuwan da suka shafi lalacewar zamantakewa da tattalin arziki da tarbiyya da gaskiya da makamantansu, za a ga cewa tushen zaman rayuwar jama’a ne ya sukurkuce. Saboda haka, wannan takarda ta mayar da hankali ne wajen bayyana wa jama’a illolin k’arya a rayuwar Hausawa ta yau da kullum daga bakin makad’an baka daban-daban na k’asar Hausa da suka had’a da zubar da mutunci da rashin samun taimakon jama’a da rashin tabbas a rayuwa ko warware duk wani abu da aka k’ulla da k’arya, da wawantar da mai yin ta da za’ben tumun dare da ma salwantar rayuwa idan ba a yi hattara ba. Saboda haka, Hausawa su farga su kauce wa sharrinta na ire-iren wad’annan musibu ko illoli da ka iya biyowa bayanta domin rayuwarsu ta zauna lafiya.

 

 

https://www.amsoshi.com/2017/11/08/tabarbarewar-zamantakewar-hausawa-yau/

 

 

MANAZARTA


Abba, M, da Zulyadaini, B.   (2000) Nazari kan wak’ar baka ta Hausa. Gaskiya

Corporations Limited, Zaria.

Bunza, A.M. (2005)  “Arashi shi gogi bak’auye: Nazarin karin maganar arashi da

ke jikin motoci”.Takardar da aka gabatar a taron k’ara wa juna sani, sashen

koyar  da  harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato.

Bunza, A.M. (2006) Gadon Fed’e Al’ada. Tiwal Nigeria Limited Surulere Lagos.

Bunza, A.M. (2009)  Narambad’a. Ibrash  Islamic  Publications  Centre  Limited

Surulere Lagos.

Birniwa, H.A. (2005) “Tsintar  dame a kala: Matsayin  karin  Magana  a  cikin

wak’ok’in siyasa”. Cikin ‘Dund’aye Journal of Hausa Studies, No 2, Jami’ar

Usmanu ‘Danfodiyo Sakkwato.

‘Danyaya, B.M. (2007) Karin maganar Hausawa. Makarantar Hausa, Sokoto.

Gusau, S.M. (1996) Jagorar nazarin wak’ar baka. Fisbas Media Services Kaduna.

Gusau, S.M. (2003) Jigon nazarin wak’ar baka. Benchmark Publishers Kaduna.

Gusau, S.M.  (2008)   Wak’ok’in   baka  a  k’asar   Hausa: Yanaye-yanayensu  da

          Sigoginsu. Benchmark Publishers Limited, Kano.

Nahuce, M.I. (2008) “Karin Maganar  Hausa a rubuce”. Kundin  digiri  na  biyu,

Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato.

Tudunwada, Y.Y.  (2006)  Hausa  a  Dunk’ule  na  d’aya. Triumph  Publishers       Company Limited, Kano.

Yahya, A.B. (1997) Jigon nazarin wak’a. Fisbas Media Services, Kaduna.

 

 

No comments