Sana’o’i Masu Alaka Da Zogale

An Ciro Daga: Bakura, A.R., & Sani, A-U. (2026). Zogale a ƙasar Hausa: Magani, abinci, tattalin arziki. SAS Publishers. ISBN: 978-978-63958-1-4. https://doi.org/10.5281/zenodo.22682300

 Na

Adamu Rabi’u Bakura

Da

Abu-Ubaida Sani

Sana’o’i Masu Alaƙa Da Zogale

Kalmar sana’a ararriya ce daga harshen Larabci. Asalin kalmar a Larabci tana da furucin assana’atu. A Larabci tana da ma’anar yin dabara ta yin amfani da hikima da basira domin samar da wani abu, domin jama’a su amfana. Sani da Aliyu (2026 sh. 23) sun bayyana sana’a a matsayin “hanyar amfani da fasaha da hikima da kayan aiki domin sarrafa wani abu, musamman dangin albarkatu domin samar da wani abun amfani da za a iya sayarwa ko musanyawa da wani abu mai daraja, ko kuma gyara wani abun amfani da ya lalace ko tsaftace muhalli ko jiki, ko gudanar da ayyukan samar da warakar jiki da gamsuwar zuciya domin samun kuɗi ko wani abu mai dajara kwatankwacin na kuɗi.”

A babukan wannan littafi da suka gaba an tattauna a kan zogale a matsayin magani da kuma abinci ko ƙwalama. Wani abin burgewa shi ne, ko bayan waɗancan amfani da zogale yake da shi, yana da kuma wani ƙarin amfani da ya shafi taka rawa a ɓangaren tattalin arziki. A wannan gaɓa ta littafin, an kawo wasu hanyoyin neman kuɗi da suke da alaƙa da zogale.

Gonar Zogale (Lambun Zogale)

A ƙasar Hausa akwai gonaki da lambuna masu yawa na zogale. Masu wannan sana’a sukan shuka itatuwan zogale masu yawa. Har da rani sukan yi musu bayin ruwa domin su ci gaba da yin tofo yadda ya kamata. Wani lokaci sukan yi feshin maganin ƙwari idan akwai buƙatar hakan.

Mutane sukan je ire-iren waɗannan gonakai ko lambuna domin sayen ganyen zogale. Akan samu wasu masu lambuna da sukan fitar da zogalensu har zuwa ƙasashen ƙetare, inda suke samun riba mai gwaɓi. A kasuwannin duniya, man ‘ya’yan zogale da kuma garin ganyen zogale duk abubuwa ne masu daraja, waɗanda kuma suke kawo riba sosai.

Kamar yadda aka kawo a shafin Trade Facilitator (2026), kilogiram ɗaya (1 kg) na man ‘ya’yan zogale a kasuwar duniya yana kai farashin dalar Amurka goma sha biyar zuwa arba’in ($15 - $40). A kuɗin Nijeriya, ya kai kimanin dubu ashirin da biyar zuwa dubu sittin (₦25,000 - ₦60,000). Garin ganyen zogale ma yana da daraja a kasuwar duniya. Kilogiram na garin zogale yakan kai dalar Amurka uku zuwa dala takwas ($3 - $8). Wannan ya kama kusan naira dubu biyar zuwa dubu goma sha biyu (₦5,000 - ₦12,000). Haƙiƙa wannan hanyar samun kuɗi ce wadda kuma take taka rawa wajen taimaka wa tattalin arziki.

Sayar Da Ganyen Zogale

Ganye, kalma ce ta Hausa da take cikin rukunin sunaye na jinsin maza. Jam’in kalmar kuwa shi ne ganyaye, ko kuma ganyayyaki a wani ƙarin harshen. Kalmar tana ɗauke da ma’anar: “Tohon da ke fitowa a jikin reshen bishiya, yakan zama mai faɗi ko siriri” (BUK, 2006: sh. 157). A wannan gaɓa ana magana ne game da ganyen zogale.

A sama (a ƙarƙashin 4.2.2) an nuna yadda masu gonaki ko lambunan zogale suke sayar da ganyen ga al’umma. Ko bayan su, akwai ‘yan gwari a kasuwanni da suke sayar da ganyen zogale. Wasu sukan haɗa su a cikin kayan gwarinsu, dangin tumatur da tattasai da albasa da sauran ganyaye irin su yakuwa da alayyaho da sauransu. Wasu kuwa ganyen zogalen kaɗai suke sayarwa, wanda kuma ita ce sana’ar da suka shahara da ita. Za su sayo ganyen sannan su zo su kasa domin samun riba.

Darajar ganyen zogale yana da alaƙa da ɗimbin alfanun da yake da shi a fannin magunguna. A ƙasa an kawo taƙaitattun misalai:

a. Ciwon Kai: Idan ana ciwon kai, za a iya tsigo ɗanyen ganyen zogale a murtsika shi, sannan a shafa a goshi. Cikin yardar Ubangiji, za a sami sauƙin ciwon kan.

b. Olsa da Zawo (Gudawa): Tafasa ganyen zogale domin yin shayi a sha yana taimakawa wajen magance ciwon olsa da kuma zawo.

c. Ƙarancin Jini: Ana amfani da ganyen zogale domin magance ƙarancin jini, musamman a ƙasar Philippines. A can, ana dafa ganyen ne a ci, sannan kuma a sha ruwan da aka dafa shi da shi.

d. Gudawa: A ƙasar Malawi kuwa, suna amfani da busasshen ganyen zogale ne wajen maganin gudawa.

e. Tsayar da Jinin Rauni: Yayin da wani sashe na jikin mutum ya samu rauni, har aka samu zubar jini, sai a tsigo ɗanyen ganyen zogale a murza shi sosai, sannan a matsa ruwan a wajen raunin. Da izinin Allah, jinin zai daina zuba. (Fahey, 2005)

A ɓangare ɗaya kuwa, mata daga cikin gida sukan ɗora wa yara tallar ganyen zogale. Za a kasa shi kashi-kashi a bisa tire ko cikin tasa ko baho. Mai tallar za ta riƙa bi gida-gida tana talla da furucin:

Mai Talla: Assalamu alaikum, ga talla/talle.

Masu Gida: Wa’alaikumussalam, tallan me (tallen me)?

Mai Talla: Tallan zogale

Wani lokaci kuma mai tallan za ta gabatar da furuci kamar haka: “Assalamu alaikum ga tallan zogale.” Masu gidan za su kira mai tallar idan suna buƙata. Idan ba sa buƙata kuwa za su sallame ta domin ta yi gaba. Akan kira ta da furucin: “Kawo mu gani”, ko “Kawo mu saya.” Ida kuwa ba a buƙata, akan sanar da ita da furucin: “Allah ya ba da sa’a,” ko kuma “Ba za mu saya ba.” Haƙiƙa wannan ma hanya ce ta samun kuɗi ga masu sana’ar.

Sayar Da Dafaffen Zogale

Akan dafa zogale sannan a riƙa sayar da dafaffen ganyen. Wannan yana daga cikin misalan ƙananan jaura da Hausawa suke gudanarwa. Yayin sayarwa, akan yi masa haɗi da ƙuli/ƙarago da albasa, wani lokaci har da kayan almbu dangin su tattasai da tumatur. Rukunonin mutanen da suke cin gajiyar wannan sana’a sun haɗa da:

1. Mata sukan dafa a gida sannan su ɗora wa yara talla. Yaran sukan bi gida-gida ko titi-titi ko wuraren zaman jama’a domin talla.

2. ‘Yanmata sukan yi irin wannan jaura da kansu. Sukan sayo ganyen zogale, su gyara, su dafa, sannan su fita domin sayarwa.

3. Akan samu maza masu irin wannan talla na ganyen zogale inda wani lokaci sukan tura a cikin baro. Duk wanda ya saya za su saka masa kayan haɗi domin ci.

4. Wasu kuwa sukan dafa ne sannan su zauna nan cikin gidajensu. Da ma sun yi fice a wannan jaura. Masu buƙata za su riƙa zuwa ko su aiko domin a saya musu.

5. Akwai kuma waɗanda suke buɗe wurare na musamman domin sayar da zogale, ko kuma su saka shi a matsayin ɗaya daga cikin nau’ukan abinci da ake sayarwa a gidan abincin.

6. Mata tsofaffi ma sukan dafa zogale tare da kaiwa kasuwa domin sayarwa. A kasuwannin wasu garuruwa na ƙasar Hausa kamar Sakkwato da Zamfara, akwai wurare na musamman da suka kasance fitattu inda ake samun dafaffen zogale na sayarwa.

Za a iya tuna wata fitacciyar waƙar da Dauda Adamu Kahutu Rarara ya yi wa wata mai irin wannan sana’a na sayar da zogale. Ga tsakure daga cikin waƙar:

Bayarwa: Fatima mai zogale!

Amshi: Fati, Fatima, Fati adon gari.

Bayarwa: Kin wuce ai daƙile.

Amshi: Fati, Fatima, Fati adon gari.

Bayarwa: Kin yi kamar labule, a’ah.

Amshi: Fati, Fatima, Fati adon gari.

Bayarwa: Sa mini in dangwale.

Amshi: Fati, Fatima, Fati adon gari.

(Dauda Adamu Kahutu Rarara: Fatima Mai Zogale)

Sayar Da Busasshen Zogale

Wata hanyar samun kuɗi da take da alaƙa da zogale ita ce sayar da busasshen ganyen zogale. A kasuwannin garuruwan ƙasar Hausa akan samu busasshen ganyen zogale. Akan saya a gyara sannan a yi miya da shi ko a kwaɗa (ɗatu) domin a ci.

Wannan yana nuni da cewa, yayin da aka ciro ganyen zogale, to ba zai zama hasara ba. Ko da ba a samu damar amfani da shi ko sayar da shi ba, to za a iya shanyawa domin ya bushe. Haka kuma, za a iya amfani da busasshen ko a sayar da shi domin samun kuɗi.