An Ciro Daga: Bakura, A.R., & Sani, A-U. (2026). Zogale a ƙasar Hausa: Magani, abinci, tattalin arziki. SAS Publishers. ISBN: 978-978-63958-1-4. https://doi.org/10.5281/zenodo.22682300
Sayar Da Sassan Zogale a Matsayin
Mahaɗin Magani
Wata hanyar samun kuɗi da zogale ita ce sayar da
sassan itaciyar. Yawanci akan sayi waɗannan sassa domin sarrafa su wajen haɗa magunguna daban-daban. A
babi na biyu na wannan littafin, an tattauna zogale a matsayin magani. A ƙarƙashin babin, an nuna nau’ukan magunguna daban-daban da ake iya haɗawa ta hanyar amfani da sassan zogale. Wannan ne kuma ya sa sassan suka kasance
masu matuƙar daraja da har ake samun kuɗi ta hanyar sayar da su. Daga cikinsu akwai:
a. Furen
zogale
b. Kwasfar
zogale
c. Garin
zogale (dakakke)
d. Ƙwayar zogale (‘ya’yan
zogale)
e. Man
‘ya’yan zogale
f. Sassaƙen zogale
g. Ƙaron zogale
h. Saiwar
zogale (jijiyar zogale)
A ƙasa an tattauna a kan amfanin
wasu daga cikin waɗannan.
1. Furen Zogale
Ana sayar da furen zogale
saboda amfanin da yake da shi a fannin magunguna. Fure, kalma ce ta
Hausa da take cikin
rukunin sunaye na jinsin maza. Jam’in kalmar kuwa shi ne furanni.
Kalmar tana ƙunshe da
ma’anar: “Hudar bishiya ko wani tsiro kafin ‘ya’ya”. A wani karin
harshe kuwa, ana kiran sa da
lafazin hure, kamar yadda BUK (2006: sh. 144) suka nuna.
Ga ‘yan misalai na
magununan da ake haɗawa da furen zogale:
a. Inganta Nono: Ana
dafa furen zogale a rinƙa shan
ruwan. Yin haka yana ƙara ingancin nono tare da samar da wadataccen ruwan mama ga mata
masu shayarwa.
b. Maganin Rashin Yin Fitsari: Shan ruwan dafaffen fure yana da matuƙar muhimmanci wajen kawar da matsalar rashin yin
fitsari, saboda shan ruwan yana sanya mutum ya yi fitsari cikin sauƙi.
c. Maganin Sanyi: A ƙasar Haiti, mutanen ƙauyuka suna tafasa furen zogale suna shan ruwan
domin maganin sanyi (Rajangam, 2001).
2. Kwasfar
Zogale
Kwasfa, kalma ce ta Hausa da take cikin rukunin sunaye na jinsin mata. Kalmar
tana ɗauke da ma’anar: “Ɓawo ko kwamɓori ko
kwalfa”, kamar yadda BUK (2006: sh. 267) suka nuna. Kwasfar zogale a nan ana
nufin abin da ake ɓarewa daga jikin ‘ya’yan zogale.
Cin ɗanyar kwasfar zogale yana magance matsalar ciwon zuciya, saifa,
tare da ciwon gaɓoɓin jiki,
kamar yadda Ramachandran da wasu (1980) suka nuna.
3. Ƙwayar Zogale (‘Ya’yan
Zogale)
Ƙwaya, kalma ce ta Hausa da take cikin rukunin sunaye
na jinsin mata. Jam’in kalmar kuwa shi ne ƙwayoyii ko ƙwayayaki. Kalmar
tana ɗauke da ma’anar ƙanƙanen abu mai nau’in hatsi, kamar su gero, wake,
dawa, masara, ko makamantansu. A wannan fagen kuwa, ƙwayar zogale fara ce. Girmanta kuma ya kai na
wake. Idan aka sami zangarniyar zogale aka ɓare ta,
za a tarar da ‘ya’yan zogale a ciki; yayin da aka ɓare su ne za a sami ƙwaya ƙarama wadda ake bayani a kanta. Ita ma tana da
nata muhimmancin a fagen magani kamar haka:
a. Kashe Ƙwayoyin Cuta: Ana
amfani da ita wajen kashe ƙwayoyin cuta da suke haifar da lahani a cikin jikin ɗan’adam. Wato, tana matsayin makashiyar ƙwayoyin cuta (antibiotic). Hasali ma, tana
maganin kumburi.
b. Ciwon Gaɓoɓi da
Cututtukan Jima'i: Ana
amfani da ita wajen maganin amosanin gaɓa, ƙaban ƙashi, ciwon burdu, sandarewar gaɓa (wanda a wani karin harshe ake kira muƙyuyaciya), da sauran cututtukan da ake ɗauka ta
hanyar jima’i. Za a soya ƙwayoyin irin zogalen ne, a kirɓa su tare
da man kwakwa, sannan a rinƙa shafawa a wajen da yake ciwo.
c. Maganin Farfaɗiya da
Fitsari: Cin soyayyar ƙwayar irin zogale da shan manta yana taimakawa
wajen magance matsalar rashin yin fitsari. Haka kuma, yana magance ciwon farfaɗiya cikin ikon Allah.
d. Cututtukan
Fata: Niƙaƙƙiyar ƙwayar zogale ana amfani da
ita wajen maganin ƙazuwa da sauran cututtukan
fatar jiki. (Gopalan da wasu, 1989)
4. Saiwa Da
Sassaƙe Da Ƙaron Zogale
Saiwa, kalma ce ta Hausa da take cikin rukunin sunaye
na jinsin mata. Jam’in kalmar kuwa shi ne saiwowi ko saiwu ko
kuma saiwoyi a wani ƙarin harshen. Haka kuma, ana kiran ta da
lafazin tushe ko gindi ko jijiya.
Kalmar tana ɗauke da ma’anar: “Sashen tsiro yawanci mai
rarrabuwa da kuma gashi da ke binne a ƙasa, wanda ke nemo da kuma tsotso wa tsiro
abinci domin toho, girma, da ci gaba da rayuwa” (Abubakar, 2015: sh. 422).
Yayin da aka dawo kan
kalmar sassaƙe kuwa,
kalma ce ta Hausa da take cikin rukunin sunaye na jinsin maza, jam’inta kuwa
shi ne saƙe-saƙi ko sassaƙe-sassaƙe. Kalmar tana ƙunshe da ma’anar: “Ɓawon itace”, musamman wanda ake yin magani da
shi (BUK, 2006: sh. 393). Duk da haka, sassaƙen itaciya bai tsaya ga ɓawonta kawai ba. Yayin da ake sassaƙa, ana iya ɗauko har
da jikin nata. A wasu lokuta ma ba ɓawon ake
buƙata ba. Ana buƙatar a sassaƙo asalin jikin nata ne.
Ƙaro kuwa kalma ce ta Hausa da take cikin
rukunin sunaye na jinsin maza. Kalmar tana ɗauke da
ma’anar: “Wata ɗarɓa
mai ɗanƙo wadda take fitowa a jikin bishiya ta
daskare.” A wani karin harshen kuwa, ana kira ta da lafazin jirai (BUK,
2006: sh. 277).
Waɗannan sassan jikin na zogale suna taka muhimmiyar rawa wajen magance matsalolin rashin
lafiyar da suke addabar ɗan’adam. Ga ‘yan misalai:
a. Maganin Ciwon Zuciya da Kumburi: Ana amfani da saiwar zogale da sassaƙenta wajen maganin ciwon zuciya, matsalolin
zagayawar jini, da kuma kawar da kumburi.
b. Ciwon Gaɓoɓi
da Ƙaɓar Ƙashi: A ƙasashen Senegal da Indiya, ana saɓa saiwar zogale tare da gishiri ana shafawa domin maganin ƙaɓar ƙashi da ciwon gaɓoɓin jiki.
c. Ciwon Kwankwaso da Ƙoda: A ƙasar Senegal, suna amfani da saiwa da sassaƙen zogale wajen maganin ciwon kwankwaso da
na ƙoda.
d. Maganin
Fuka (Asma): Shi kuwa ƙaron zogale, ana amfani da shi ne wajen maganin ciwon fuka (asma)
(Fahey, 2005; Olson & Carlquist, 2001; Ramachandran da wasu, 1980).
Naɗewa
A ƙasar Hausa ana kallon bishiyar zogale tamkar “nagge daɗi goma.” Kusan komai na zogale abin amfani ne. Ya kasance abin moriya ta fannonin rayuwa daban-daban kamar dai yadda aka kawo a cikin babukan wannan littafin. Lura da ɗimbin alfanun itacen zogale, yana da kyau mutane su himmatu wajen shukawa a gidaje da gonakansu da sauran wuraren da suka dace. Abu ne mai sauƙi, kasancewar itacen ba ya cin wuri mai yawa, sannan yana da sauƙin shukawa da kuma saurin girma.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.