Habaici A Wakokin Tauri: Nazari Daga Wasu Wakokin Sale Kudo Kusada

HABAICI A WAƘOƘIN TAURI: NAZARI DAGA WASU WAƘOƘIN SALE KUDO KUSADA

Aminu Musa
Government Day Secondary School, Rimaye
ameenumusarmy@gmail.com
07036420021

Takardar Bincike da Aka Shirya Don Gabatarwa a Gadau Journal of Humanities, Bauchi

TSARKE

Wannan bincike ya yi nazari ne kan salon habaici da yadda ake amfani da shi a wasu waƙoƙin tauri na Sale Kudo Kusada. Waƙar tauri tana daga cikin nau’o’in waƙoƙin Hausa waɗanda suke amfani da harshe mai kaifi wajen bayyana halayen mutane, kushe munanan ɗabi’u, fallasa gazawa da kuma isar da saƙonnin da suka shafi al’umma. Habaici kuwa wata muhimmiyar dabara ce ta adabin Hausa wadda marubuci ko mawaƙi yake amfani da ita wajen isar da zargi ko suka cikin salo na kaikaice.

Binciken ya mayar da hankali ne kan yadda Sale Kudo Kusada ya yi amfani da habaici wajen ƙarfafa ma’ana da saƙonnin waƙoƙinsa. An yi amfani da hanyar nazarin rubutattun waƙoƙi, musamman ta hanyar gano kalmomi, jimloli da salon magana waɗanda suke ɗauke da ma’anar habaici. Binciken ya nuna cewa habaici a waƙoƙin Sale Kudo ba ya taka rawar nishaɗi kawai, har ila yau yana zama hanyar gyaran ɗabi’a, faɗakarwa, suka da kuma bayyana wasu matsalolin zamantakewa.

Muhimman Kalmomi: Habaici, Waƙar Tauri, Waƙar Hausa, Sale Kudo Kusada, Salo, Zambo.

1.0 GABATARWA

Adabin Hausa yana da ɗimbin nau’o’i waɗanda suka samo asali daga rayuwar Hausawa da al’adunsu. Waƙa tana daga cikin manyan rassan adabin Hausa, kuma ta kasance muhimmiyar hanyar da mawaƙa suke amfani da ita wajen isar da saƙonni ga al’umma. Tun daga zamanin da har zuwa wannan zamani, mawaƙan Hausa sun yi amfani da waƙa wajen yabo, suka, nasiha, faɗakarwa, nishaɗi da kuma bayyana matsalolin da suke addabar al’umma.

Daga cikin nau’o’in waƙoƙin da suka samu karɓuwa akwai waƙoƙin tauri. Waƙar tauri tana da alaƙa da amfani da kalmomi masu ƙarfi da kaifi, tsokana, suka da kuma wasu dabarun adabi waɗanda suke sa mai sauraro ko mai karatu yin tunani kafin ya fahimci cikakkiyar manufar mawaƙi.

Ɗaya daga cikin muhimman salailai da ake samu a irin waɗannan waƙoƙi shi ne habaici. Habaici yana ba mawaƙi damar isar da zargi ko suka ba tare da bayyana wanda ake nufi kai tsaye ba. Saboda haka, mai sauraro yana buƙatar fahimtar mahallin magana da yanayin al’ummar da waƙar ta shafa domin gane ainihin abin da mawaƙin yake nufi.

Sale Kudo Kusada yana daga cikin mawaƙan Hausa waɗanda suka yi amfani da salailai iri-iri wajen gina waƙoƙinsu. A wasu daga cikin waƙoƙinsa, ana iya lura da amfani da habaici wajen bayyana ra’ayinsa game da wasu halaye da al’amuran ‘yan tauri.

Wannan bincike ya mayar da hankali ne kan gano da kuma nazarin yadda aka yi amfani da habaici a wasu waƙoƙin tauri na Sale Kudo Kusada.

2.0 MANUFAR BINCIKE

Babbar manufar wannan bincike ita ce nazarin yadda ake amfani da habaici a wasu waƙoƙin tauri na Sale Kudo Kusada.

Binciken yana da manufofi kamar haka:

1. Gano nau’o’in habaici da aka yi amfani da su a waƙoƙin.

2. Nazarin yadda habaici yake taimakawa wajen isar da saƙon mawaƙi.

3. Bayyana dangantakar habaici da waƙar tauri.

4. Tantance irin tasirin habaici ga masu sauraro da masu karanta waƙoƙin.

5. Bayyana irin darussan zamantakewa da ake iya samu ta hanyar habaicin mawaƙin.

3.0 TAMBAYOYIN BINCIKE

Binciken zai amsa waɗannan tambayoyi:

1. Mene ne habaici, kuma ta yaya yake bayyana a waƙar Hausa?

2. Ta yaya Sale Kudo Kusada ya yi amfani da habaici a waƙoƙin tauri?

3. Wane irin saƙo ne ake isarwa ta hanyar habaici?

4. Wane tasiri ne habaici yake da shi wajen ƙara armashin waƙa?

5. Ta yaya habaici yake taimakawa wajen gyaran ɗabi’a da zamantakewar al’umma?

4.0 HANYAR BINCIKE

An yi amfani da hanyar nazarin adabi wajen gudanar da wannan bincike. Bayan tattara wasu waƙoƙin Sale Kudo Kusada waɗanda suka dace da batun, an karanta su a hankali domin gano wuraren da mawaƙin ya yi amfani da habaici.

An mayar da hankali kan kalmomi da jimlolin da ba sa bayyana zargi kai tsaye, amma suke ɗauke da wata ma’ana ta daban wadda mai sauraro zai fahimta daga mahallin waƙar.

Haka kuma, an yi amfani da wasu littattafan da suka yi bayani kan adabin Hausa, waƙa, salo da dabarun isar da saƙo domin kafa hujjojin binciken.

5.0 MA’ANAR HABAICI

Habaici wata dabara ce ta magana ko rubutu inda mutum yake bayyana wani abu ta hanyar da ba kai tsaye ba, musamman domin yin suka, zargi, tsokana ko faɗakarwa. A adabin Hausa, habaici yana da muhimmiyar rawa saboda yana ba marubuci ko mawaƙi damar ɓoye ainihin wanda ake nufi ko abin da ake zargi a cikin kalmomin da suke da wata ma’ana ta zahiri.

Habaici yana iya zama mai sauƙin fahimta ga wanda ya san abin da ake magana a kai, amma ya zama mai rikitarwa ga wanda bai san mahallin magana ba. Wannan ne yake sa habaici ya zama ɗaya daga cikin muhimman dabarun fasahar magana a Hausa.

6.0 WAƘAR TAURI

Waƙar tauri wata hanya ce ta waƙa da mawaƙi yake amfani da kalmomi masu ƙarfi, kaifi da tsokana wajen bayyana ra’ayinsa ko yin suka. A wasu lokuta, mawaƙin tauri yana ƙalubalantar wani mutum, wata ƙungiya ko wata ɗabi’a.

Muhimmancin waƙar tauri bai tsaya ga tsokana kawai ba. Tana iya zama hanyar faɗakarwa da gyaran al’umma, musamman idan mawaƙi ya yi amfani da ita wajen nuna matsalolin da suke faruwa a cikin al’umma.

A wannan fanni ne habaici yake samun muhimmiyar rawa, domin yana taimaka wa mawaƙi wajen isar da saƙon suka cikin salo mai armashi.

7.0 HABAICI A WASU WAƘOƘIN SALE KUDO KUSADA

Habaici a waƙoƙin Sale Kudo Kusada yana daga cikin muhimman dabarun da mawaƙin yake amfani da su wajen bayyana shahara, ƙarfi da buwayar wani ɗan tauri. Saboda haka, an zaɓi wasu baitoci daga cikin waƙoƙin Kudo domin nazartar yadda habaici ya bayyana a cikinsu.

An rarraba habaicin da aka gano zuwa waɗannan fannoni:

7.1 HABAICI A MATSAYIN HANYAR SUKA

A wasu waƙoƙin Sale Kudo, habaici yana bayyana a matsayin wata hanya ta suka. Mawaƙin ba ya faɗin abin da yake son zargi kai tsaye; a maimakon haka, yana amfani da kalmomin da suke sa mai sauraro fahimtar abin da yake nufi.

Haka kuma, ɗan taurin da ake yabawa ko ƙarfafawa yana samun ƙwarin gwiwa ta hanyar bayyana gazawar abokin hamayyarsa cikin habaici. Wannan yana ba da damar isar da saƙo ga abokin hamayya ta hanyar da wanda ake nufi shi ne zai fi fahimtar manufar maganar.

Misali:

«Jagora: Kan ƙara kafi daka

Kowa ya yunƙuro a bar masa shi

Na doguwa ɗan mutan Sabarawa

(Waƙar Zubairu)»

A nan, Sale Kudo ya yi amfani da habaici wajen bayyana fifikon Zubairu a fagen tauri. Kalaman suna nuna cewa ƙarfin Zubairu ya fi na sauran ‘yan tauri, don haka yana ƙalubalantar sauran abokan hamayya su gwada ƙarfinsu da shi.

7.2 HABAICI WAJEN BAYYANA GAZAWA

Mawaƙi na iya amfani da habaici wajen nuna gazawar mutum ko wata al’umma. Maimakon ya ce mutum ya gaza kai tsaye, sai ya yi amfani da magana wadda a zahiri za ta iya kama da yabo, amma ma’anarta ta ciki tana iya nuna akasin haka.

Wannan salo yana daga cikin dabarun da suke sa waƙa ta zama mai zurfin ma’ana. Sale Kudo kan yi amfani da wannan dabara wajen ɗaga matsayin ɗan tauri ko nuna ƙarfinsa a cikin waƙoƙinsa.

Misali:

«Jagora: Sahun giwa danne na rakumi

Madugu uban tafiya

Kai ke bugu a ce mota ce

(Waƙar Sarki Gambo)»

A nan, Kudo ya yi amfani da kalmomin habaici wajen ɗaga matsayin Sarki Gambo da nuna shahararsa a tsakanin abokan hamayya. Kalmomin suna ƙarfafa fahimtar cewa Sarki Gambo ya yi fice a fagen tauri fiye da sauran ‘yan tauri.

7.3 HABAICI DA GYARAN ƊABI’A

Habaici a waƙoƙin Sale Kudo yana iya kasancewa hanyar gyaran ɗabi’a. Idan ya lura da wata ɗabi’a mara kyau a tsakanin ‘yan tauri, yana iya amfani da habaici wajen bayyana rashin amfaninta.

A nan, habaici yana zama tamkar madubin da Kudo yake ɗorawa ‘yan tauri domin su ga wasu daga cikin halayensu da kuma illar da za su iya haifarwa.

Misali:

«Jagora: Tafkin barkono ba ka ratsuwa gun mata

Na Amadi mai roba

(Waƙar Audu)»

A wannan baiti, Sale Kudo ya yi amfani da habaici wajen siffanta Audu da wani abu mai ƙarfi da zai iya jawo wa mutum wahala. Manufar wannan salo ita ce nusar da sauran ‘yan tauri da su guji shiga cikin abin da bai shafe su ba, su kame kansu, su kuma guji afkawa cikin abin da ya fi ƙarfinsu.

7.4 HABAICI DA TSOKANA

Waƙar tauri tana da alaƙa sosai da tsokana. Sale Kudo yana amfani da kalmomi masu ɗauke da ma’ana fiye da ɗaya domin ƙara kaifin saƙonsa.

Tsokana tana sa mai sauraro ya ƙara mai da hankali ga abin da ake magana a kai. Idan aka haɗa ta da habaici, waƙar tana samun wani salo na musamman wanda ke sa a riƙa tuna saƙon na dogon lokaci.

Misali:

«Jagora: Ɗan titi ba shi fin titi

Ruwa matar kwado

(Waƙar Buhari Canko)»

A nan, Kudo ya yi amfani da habaici domin yin tsokana da nuna ƙarfin gado na Buhari Canko. Haka kuma, yana tsokanar sauran ‘yan tauri da cewa ba za su iya yin abin da Buhari Canko yake yi a fagen tauri ba, domin shi ɗan gado ne.

7.5 HABAICI A MATSAYIN NISHAƊI

Duk da cewa babban aikin habaici a waƙar tauri shi ne suka ko faɗakarwa, yana kuma iya samar da nishaɗi. Kalmomin da aka tsara cikin hikima suna sa masu sauraro dariya ko mamaki, musamman idan sun fahimci ma’anar da mawaƙin yake ɓoyewa.

Saboda haka, habaici yana haɗa nishaɗi da saƙo a lokaci guda.

Misali:

«Jagora: Rigimar duniya Bature da gwado

Ibilishin mutum na Sarki Gambo

Dubu jiran mutum ɗaya

(Waƙar Zubairu)»

A nan, Kudo ya yi amfani da habaici wajen nuna ƙarfin magani da shaharar Zubairu. Ta hanyar wannan hikima, yana nuna wa sauran ‘yan tauri cewa idan aka ga Zubairu a fagen tauri, ya kamata su fahimci cewa sun fuskanci babban abokin hamayya.

8.0 MUHIMMANCIN HABAICI A WAƘOƘIN SALE KUDO

Habaici yana da muhimmiyar rawa a waƙoƙin Sale Kudo saboda yana:

- ƙara armashin waƙa;

- ƙarfafa saƙon mawaƙi;

- samar da zurfin ma’ana;

- ba da damar yin suka cikin kaikaice;

- sa mai sauraro yin tunani;

- taimakawa wajen gyaran ɗabi’a;

- bayyana wasu matsalolin zamantakewa;

- haɗa nishaɗi da faɗakarwa.

9.0 HABAICI DA SAURAN SALAILAN WAƘA

Habaici ba ya aiki shi kaɗai a cikin waƙa. A wasu lokuta, yana haɗuwa da zambo, kinaya, kambama, al’amara, tsokana da sauran dabarun salo.

Bambancin habaici da zambo shi ne, habaici ya fi karkata ga magana ta kaikaice, yayin da zambo zai iya kasancewa kai tsaye wajen tozarta ko kushe mutum. Wannan bambanci yana taimakawa wajen fahimtar yadda Sale Kudo yake gina saƙonsa cikin waƙoƙinsa.

10.0 TATTAUNAWA

Binciken ya nuna cewa amfani da habaici a waƙoƙin tauri ba wata hanya ce ta nishaɗi kawai ba. Habaici yana da alaƙa da rayuwar al’umma, domin mawaƙi yana amfani da shi wajen bayyana abubuwan da ya lura da su a cikin al’umma.

Muhimmancin wannan salo ya ta’allaka ne kan yadda yake ba mawaƙi damar faɗin abin da yake so ba tare da dogaro da magana kai tsaye ba. Wannan yana sa mai sauraro ya yi tunani, ya gano ma’ana, sannan ya fahimci saƙon da aka nufa.

A waƙoƙin Sale Kudo Kusada, habaici yana taimakawa wajen ƙarfafa salon tauri. Kalmomin da suke da kaifi suna samun ƙarin armashi idan aka haɗa su da ma’anoni na kaikaice.

Haka kuma, habaici yana ba wa mawaƙin damar bayyana matsalolin zamantakewa da halayen mutane ba tare da yin magana kai tsaye ba. Wannan ya sa waƙoƙinsa suke ɗauke da nishaɗi tare da faɗakarwa da koyarwa.

11.0 SAKAMAKON BINCIKE

Binciken ya gano cewa:

1. Habaici muhimmin salo ne a wasu waƙoƙin tauri na Sale Kudo Kusada.

2. Mawaƙin yana amfani da habaici wajen yin suka da faɗakarwa.

3. Habaici yana ƙara zurfin ma’ana a cikin waƙa.

4. Wannan salo yana sa mai sauraro yin tunani domin gano ainihin saƙon da mawaƙi yake nufi.

5. Habaici yana taimakawa wajen haɗa nishaɗi da gyaran ɗabi’a.

6. Amfani da habaici yana ƙara wa waƙar tauri ƙarfi da armashi.

7. Waƙoƙin suna iya zama madubin da ke nuna wasu matsalolin zamantakewar Hausawa.

8. Habaici yana taimakawa wajen bayyana matsayin mawaƙi game da wasu halaye da al’amuran da suka shafi rayuwar al’umma.

12.0 KAMMALAWA

A taƙaice, wannan bincike ya yi nazari ne kan habaici a wasu waƙoƙin tauri na Sale Kudo Kusada. An gano cewa habaici yana daga cikin muhimman dabarun da mawaƙin yake amfani da su wajen isar da saƙon waƙarsa.

Wannan salo yana ba shi damar yin suka, faɗakarwa, tsokana da gyaran ɗabi’a cikin salo mai zurfin ma’ana. Haka kuma, yana ƙara armashi da nishaɗi ga waƙoƙin.

Saboda haka, za a iya cewa nazarin habaici a waƙoƙin Sale Kudo Kusada yana taimakawa wajen ƙara fahimtar fasahar waƙar Hausa da kuma yadda mawaƙan Hausa suke amfani da harshe wajen bayyana ra’ayoyinsu game da al’umma.

13.0 SHAWARWARI

Bisa ga abin da binciken ya gano, ana ba da shawarar cewa:

1. Masu bincike su ƙara nazarin salon habaici a cikin waƙoƙin Hausa.

2. A ƙarfafa bincike kan waƙoƙin Sale Kudo Kusada saboda muhimmancinsu ga adabin Hausa.

3. A tattara waƙoƙin baka da rubutattu na mawaƙan Hausa domin kada su ɓace.

4. A yi amfani da waƙoƙin Hausa wajen koyar da ɗabi’a da al’adun Hausawa.

5. A ƙara gudanar da bincike kan dangantakar habaici, zambo da sauran dabarun salo a waƙar Hausa.

6. A gudanar da ƙarin bincike kan yadda waƙar tauri take taimakawa wajen bayyana al’amuran zamantakewar Hausawa.

MANAZARTA

Abraham, R. C. (1962). Dictionary of the Hausa Language. London: University of London Press.

Adamu, A. U. (1986). Hausa Oral Poetry. Kano: Bayero University.

Bargery, G. P. (1934). A Hausa-English Dictionary and English-Hausa Vocabulary. London: Oxford University Press.

Ɗangambo, A. (2007). Rabe-Raben Adabin Hausa da Muhimmancinsu. Kano: K. M. Publishers.

Ɗangambo, A. (2011). Hanyoyin Nazarin Adabin Hausa. Kano: Amana Publishers.

Yahya, A. B. (1988). Jigon Nazarin Waƙar Baka. Kano: Triumphant Publishers.

Yahya, A. B. (2001). Salo da Sarrafa Harshe a Waƙar Hausa. Kano: University Press.