Kasar Hausa

Ƙasar Hausa ta asali tana cikin farfajiyar Afirka ta Yamma ne. Ta kasance a muhallin da yake tsakanin Hamadar Sahara da dazuzzukan da suka doshi Gaɓar Tekun Atalantika daga kudu. Ana kiran ƙasar da sunan Sudan ta yamma. Wato, tsakanin Tafkin Chadi daga gabas da guiwar Kogin Kwara daga yamma. Adamu, (1978) ya nuna cewa, ƙasar Hausa ta asali ta faro ne tun daga Lalle da Asodu, can arewa maso-gabas da Agadas. Daga can ne Gobirawa suka taso, sannu-a-hankali har suka zo inda suke zaune yau a Nijeriya.

Yanzu kuma ƙasar Hausa tana yaɗuwa ne; don haka take ƙoƙarin komawa har zuwa muhallinta na jiya. Ƙarshen iyakar ƙasar Hausa daga kudu kuwa, shi ne Yawuri da Zariya da muhallin da Bauchi ta yi iyaka da Kano. Garun-Gabas (Birom) nan ne iyakar ƙasar Hausa daga gabas. A yamma kuwa bakinta Filinge. A taƙaice dai, ƙasar Hausa ita ce ƙasar da ba buƙatar naɗa Sarkin Hausawa. Don haka yayin da aka duba taswirar za a ga cewa tana shimfiɗe ne a Arewacin Nijeriya da kuma wani sashe na Jamhuriyar Nijar, tamkar yadda Alhassan, da wasu (1988 p. 2) suka bayyana.

Ƙasar Hausa galibinta a shimfiɗe take, tana da sarari mai yawa. Tana da tsaunuka da tudunnai jefi-jefi. Kuma manyan koguna biyu suka ratsa cikinta, wato: Kogin Rima, da Kogin Haɗeja. Kogin Rima shi ne ya taso daga ƙasar Zamfara ya gangara ya yi arewa zuwa Nijer, sannan ya karkata kudu ya bi ta Yamma da Sakkwato ya faɗa cikin Kogin Kwara.

A yau kuwa, ƙasar Hausa na kan ƙara bunƙasa da faɗaɗa. Hakan yana faruwa ne sakamakon saurin mamaya da harshen yake yi wa sauran ƙananan harsuna da suke kusa da shi. Misali, yankuna da dama na Bauchi da Gombe a yau ba su da wani harshe in ba Hausa ba. Hausa a ire-iren waɗannan yankuna ta koma harshen kasuwanci da tarukan addini da na siyasa da sauran hada-hadar yau da kullum.

Manazarta

Bakura, A.R. & Sani, A-U. (2024). Sunayen Hausawa (Bunƙasar Sunayen Hausawa da Maƙwabtansu). WT Press. ISBN: 978-978-782-932-5. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.19512083