Dangane Da Littafin 'Jiki Magayi' Da Kuma 'An African Night's Entertainment'

Daga:

Sunana Mohammed Bala Garba, Maiduguri
7 April, 2026.

Jiya bayan ɗan gajeren rubutun da na yi ina tambaya akan littafin 'An African Night's Entertainment' da ya yi kamanceceniya kwabo-da-kwabo da littafin Jiki Magayi na su: John Tafida Umar Zaria da Rupert East, na samu bayanai daga wajen masana kamar haka:

Muddasir S Abdullahi BUK shi ya fara yi mini bayani ta hanyar yi mini voice a zauren ANA Kano da cewa, "Malam Bala barka da dare, ya gida ya aiyuka? Masha Allah. Eh, wannan abu ne wanda an jima ana tattauna shi. Professor Abdallah Uba ya yi maganganu a kai, na taɓa jin maganar da ya yi a kan su family ɗin su Tafida Umar, Rupert East ko a lokacin da Cyprian ɗin ya buga littafin sun shigar da ƙara, sun shigar da ƙara cewa ya fassara aiyukan iyayensu ba tare da tuntuɓar su ba. Bai tuntuɓe su ba. Kawai kai tsaye ya fassara, ko a ce ya wanka ya buga shi da Turanci. So, wanda bai sani ba sai ya yi tunanin shi ya yi aikin wanda kuma aikin ba nasa ba ne. So, shi ne da copy right har yanzu, amma dai kawai yadda bai ba da amanar ilimi ba cewa, ya faɗa cewa fassara shi ya yi, ko kuma cewa ga abin da ya faruwa shi ne abin takaici. So wannan shi ne abin da na sani."

Mazhun Idris ya yi ƙarin haske akan maganar Muddassir da cewa, "Ƙari kan wannan shi ne, an ce Ekwensi ya musanta zargin cewa wanka ya yi, ciki har da a wata hira da Dr Sheme da aka ce an yi a 2000."

Jin haka ya sa ni kuma na ce, "Ni da a fahimta ta, kotu ce take da hurumin gamsuwa/yarda da abin da ake zargin ba wai wanda ake zargi ba. Daman ta ya ya wanda ake zargi zai amsa laifinsa in ba mai tsoron Allah ba? Ni a fahimta, in dai kotu ta gamsu satar fasaha ya yi, walau ya yarda, ko kar ya yarda, magana ta kare."

Sai Mazhun ya ce, "To ai shi ya sa aka ce maka kotun ba ta kai ga yin haka. Tarihi ya nuna cewa yaƙin basasar Nijeriya ne ya kawo tarnaƙi wajen warwar6kes ɗin kasancewar littafin Ekwensi ya fito ana dab da fara yaƙin. Wasu kuma sun ce masu kiyaye haƙƙin mallaka Jiki Magayi ne ba su ja maganar har zuwa ƙarshenta a kotu ba."

Jin haka ya sa na fara ƙoƙarin tuntuɓar Dr. Ibrahim Sheme domin samun hirar da ya yi da Cyprian Ekwensi akan batun, amma kwatsam! Sai na ga ya saka hirar a shafinsa na facebook a yau (Talata 7 April, 2026). Wannan ya sa na shiga link ɗin domin jin yadda tattaunawar tasu ta kasance. Malam Ibrahim Sheme sun yi hira da Cyprian Ekwensi a shekarar 1999 a garin Ilesha ta Jihar Osun a yayin wani babban taro na Ƙungiyar Marubutan ta Ƙasa (ANA). Ga wani gaɓa da na yanko daga cikin hirar tasu wacce take da alaƙa da wannan batun na fassara izuwa harshen Hausa (da Turanci suka yi hirar). 

SHEME: "Akwai wani littafinka kuma, An African Night’s Entertainment, da ya ƙunshi labari iri ɗaya da wani littafin Hausa na John Tafida Wusasa da Rupert East mai suna Jiki Magayi, wanda aka buga tun kafin naka. Me ya sa hakan ta faru? Shin ka fassara Jiki Magayi ne?"

EKWENSI: "A'a, ban fassara shi ba. Wajen da muka zauna, wato Sarkin Arab Street, wurin taruwar maharba ne; mutane su na zuwa don siyan alburusai, harsasai, da sauransu. Kuma mun saba da mutane dayawa daga cikinsu. Don haka, wani tsohon ɗan sanda – yanzu ya rasu – Francis Chinweze, ya ce yana da labarin da zai ba ni, wannan labarin zai shagaltar da ni. Ya ce ba ina kira kaina marubuci ba, to in jira har sai na ji wannan labarin! Don haka, ya zauna ya fara ba ni labarin. Ni kuma na ce, "Zan rubuta shi." Don haka, na rubuta shi, na gyara shi, na tsara shi ta yadda ya zama tatsuniya. Ban ma san cewa akwai wani littafi mai kama da haka ba."

SHEME: "Yanzu ba ka ganin cewa Francis Chinweze watakila ya karanta littafin ne sannan ya sake ba ka labarin shi?"

EKWENSI: "Ban sani ba, watakila ya zama hakan. Domin a lokacin ina matashi ɗan shekaru 20."

SHEME: "Shin yanzu kana nadamar jin cewa watakila ya yaudare ka wajen sake ba ka labarin wani?"

EKWENSI: "Idan hakan ya zama gaskiya, to wannan abin takaici ne. Ban nufi yi wa wani laifi ba."

Duk da waɗannan amsoshi da Cyprian Ekwensi ya bayar domin kare kansa daga zargin da ake masa, amma ni ban gamsu da hujjojin da ya bayar ba. Dalilan da ya sa na ce ban gamsu ba, su ne kamar haka:

1. In dai ba littafin aka ɗauko aka karanta masa ba, ta ya ya labarin ya yi kamanceceniya kwabo-da-kwabo ba tare da sauya ko sunayen taurarin ba?

2. Me ya sa duka abubuwan da suka faru a Jiki Magayi irin su sak ne suka faru a littafin An African Night's Entertainment ba tare da kuskure ko sauya wasu gaɓa ba?

3. Me ya sa Ekwensi bai tambayi Francis (ɗan sandan da ya ba sa labarin) in da ya samu labarin ba (ma'ana karantawa ya yi a wani littafi, ko kuma wani ne ya ba shi labarin?)?

4. Me ya sa Cryprian bai yi wannan bayanin (na cewa wani ne ya ba sa labarin) a farkon littafinsa ba?

Ni a fahimta ta, wannan amsoshin da Cryprian ya bayar a hirar su da Dr. Sheme ba za su gamsar da duniya cewa ba fassara littafin Jiki Magayi ya yi ba. Saboda duk wanda ya karanta Jiki Magayi sannan ya karanta An African Night's Entertainment, ba zai taɓa yarda ba fassara Jiki Magayi aka yi ba.

Kwana guda gabanin wannan rubutu, ya rubuta cewa:

Kafin Azumi na sayi wannan littafin mai suna 'An African Night's Entertainment', amma ban samu damar fara karanta shi ba sai bayan sallar Azumi nan. Abin mamaki shi ne, ina fara karantawa sai na fahimci fassara littafin Jiki Magayi aka yi kwabo-da-kwabo. Hatta sunayen tauraran labaran ma duka ɗaya ne. Wannan ya sa na fara tunanin ko marubutan littafin Jiki Magayi ne suka fassara wannan littafin zuwa harshen Hausa suka raɗa masa sunan Jiki Magayi. Sai wani abu ya ce mini da kamar wuya, wai gaɗa a lahira. Sai dai ko shi ne ya juya littafin Jiki Magayi izuwa Turanci/Ingilishi. Domin kawar da wannan kokwanto, sai na ɗauko littafin Jiki Magayi don ganin a wacce shekara aka fara bugawa. Sai dai a nawa kwafin, babu shekarar da aka fara bugawa littafin. Amma dai wannan (wato An African Night's Entertainment) an fara buga shi a shekarar 1962, a maɗaba'ar Panso Press da ke birnin Ibadan ta jihar Oyo. Da na nitsa a bincike, sai na gano Jiki Magayi aka fara rubutawa. Domin an rubuta shi tun a wajajen 1930, amma marubutan (wato John Tafida Umar Zaria da Rupert East) ba su samu damar bugawa ba sai a shekarar 1955. Wannan ya sa na gamsu lalle Jiki Magayi aka fassara/juya zuwa 'An African Night's Entertainment'. 

Dangane ga mawallafin kuwa (wato Cyprian Ekwensi, wanda ya yi wannan aikin (ya fassara Jiki Magayi zuwa An African Night's Entertainment')), an haife shi a shekarar 1921 a Jihar Neja. Ya yi karatu a Jami'ar Ibadan da Makarantar Magunguna ta Chelsea da ke London kafin ya gudanar da ayyuka daban-daban a matsayin malami, ma'aikacin gandun daji, mai magani, mai watsa labarai da kuma mai shirya fina-fina. Abin tambayar a nan ita ce, daman mutum zai iya ɗaukar littafin wani ko wasu ba tare da rubutaccen izini ba ya fassara shi zuwa wane harshe ya mallakawa kansa? Saboda ni dai ban ga in da ya nuna fassara littafin Jiki Magayi ya yi ba a cikin 'An African Night's Entertainment'. Ina neman ƙarin haske daga wajen masana don Allah.

Na gode.