Citation: Muhammad, S. A. (2025). “Nazarin Ƙa’idojin Rubutu a cikin Insha’in Bayani na Ɗaliban Hausa a Jami’ar Bauchi, Gaɗau.” In Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Ɓol. 03, No. 02, Pp. 28 – 37. www.doi.org/10.36349/djhs.2025.ɓ03i02.004.
NAZARIN ƘA’IDOJIN RUBUTU A CIKIN INSHA’IN BAYANI NA ƊALIBAN
HAUSA A JAMI’AR
BAUCHI, GAƊAU
Na
Sani Abdullahi
Muhammad
Sashen Koyar da
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Northwest, Kano
Tsakure:
Wannan takarda an gudanar da ita
domin fayyace da tantance kurakurai da suka saɓa
ƙa’idojin
rubutu, da ake samu a cikin rubutun insha’in bayanin na ɗaliban Hausa. Muƙalar ta taƙaita ne ga ɗaliban
jami’ar Bauchi, Gaɗau.
An yi amfani da hanyoyi biyar na ra’in ƙalailaice kurakurai da Corder (1974) ya
samar wajen nazarin kurakuran. Tsarin samfuri na bi-maƙasudi aka bi wajen zaɓen rukunin ɗaliban domin tattara
bayanan binciken, inda aka ɗauki
ɗalibai talatin (30)
daga cikin sittin (60), sannan suka rubuta gwaji na insha’in bayani da bai gaza
kalmomi 350-500 a kan ‘Yadda Makarantarsu Take’. Har wa yau, an gudanar da
tattaunawa domin samun wasu bayanan. Takardar ta gano kurakurai a rubutun insha’in
bayanin da suka haɗa
da: rashin amfani da baƙaƙe masu lanƙwasa (kirkiri> ƙirƙir; dauke> ɗauke) wanda ya fi sauran kurakuran yawa,
sannan kuskuren haɗa
kalma a inda bai dace ba (shine> shi ne; dake> da ke), da amfani da
kalmomin Ingilishi a yayin gina jumla (lecture halls> ɗakunan karatu) da rashin
amfani da manyan harufa (gaɗau>
Gaɗau; bauchi>
Bauchi) da kuskuren rubuta kalma (sangayoyi> tsangayoyi;
mabammanta>mabambanta) da rashin daidaito na jinsi (Sa’adu Zungur jami’a ne
ta jaha> Sa’adu Zungur jami’a ce ta jaha), sannan da kuskuren jam’intawa
(Jami’ar Gaɗau ta
samar da wuraren karatu wanda ɗalibai
ke daukar karatu> Jami’ar Gaɗau
ta samar da wuraren karatu wanɗanda
ɗalibai ke ɗaukar karatu). Mafi
akasarin rashin sani da sha’awa sun taka rawa wajen musabbabin waɗannan kurakurai, sannan da
tasirin tsarin rubuce-rubuce na kafafen sada zumunta. Bibiyar littattafai na ƙa’idojin
rubutu za su taimaka wajen magance ire-iren kurakuran rubutu da ake samu a
cikin rubuce-rubucen ɗaliban
nazarin harshe, tare da yawaitar shirya bita ga ɗalibai
da marubuta a kan abin da ya shafi ƙa’idojin rubutu da nahawu.
Keɓaɓɓun kalmomi: Rubutun
Insha’i; Insha’in Bayani; Ƙa’idojin Rubutu; Kurakuran Rubutu
Gabatarwa
Wannan muƙala ta ƙunshi
nazarin kurakuran rubutu da ake samu a cikin rubutun insha’in bayani na ɗaliban
Hausa masu matakin digirin farko na Jami’ar Bauchi, Gaɗau.
Takardar ta yi ƙoƙarin fito da kurakurai da suka danganci jam’intawa da
rashin daidaito na jinsi da haɗa kalmomi a inda bai dace ba, da rashin amfani da baƙaƙe masu lanƙwasa da muhallin manyan harufa da rubuta kalma ba daidai
ba. Har wa yau, nazarin ya fayyaci kuskure amfani da kalmomin Igilishi
(Ingausa) a yayin gina jumla da Hausa, sannan aka zayyano dalilan samuwar
kurakuran. Rubutu
yana taka muhimmiyar rawa a rayuwar al’umma musamman a wannan zamani da ake
ciki. Shi ne hanya mafi ɗaukaka da ake isar da saƙonni, ta hanyarsa al’umma kan
taskance tunaninsu da fasaharsu da al’adarsu da sauran abubuwan rayuwa na yau
da kullum. Rubutu na ɗaya daga cikin ɓangarorin koyon harshe guda huɗu:
sauraro da magana da karatu da kuma rubutu.
Rubutu wasu zayyanannun alamomi ne da suke wakiltar furuci na wani
harshe ko kuma kan kasance madadin sautukan magana da gaɓar kalma tare da wasu dabaru da dokoki kamar su amfani da
babban baƙi da
alamomin rubutu da daidaita harufa da sauransu (Yakasai da Mu’azu, 2014). Durgu
da Rao (2018) suna ganin cewa rubutu shi ne matakin mafi ƙoli a naƙaltar harshe kuma ya fi sauran
matakan ko ɓangarorin harshe wahalar koyo.
Amma a fagen dabarun koyon harshe, rubutu bai zamo ɗaya daga cikin muhimman manufar koyon harshe ba, sai dai ana
amfani da shi ne domin ya taimaka wajen koyon magana da harshe.
Kowace al’umma da take magana a
doron ƙasa tana
da nata hanyar rubutu. Ta haka ne masana da manazarta harshen Hausa suka ba da
gudummawa sosai wajen samar da rubuce-rubuce da suka jiɓanci ƙa’idojin
rubutu a daidaitacciyar Hausa. Rubutun Hausa, rubutu ne da yake da keɓaɓɓun alamomi da ake alamtawa da
dokokin nahawu waɗanda ake bi wajen aiwatar da
rubutu cikin harshen, musamman ma waɗanda masana da mahukunta suka
fitar a matsayin karɓaɓɓiyar
hanyar rubutu da karatu cikin Hausa (Inuwa, 2021; Yahaya, 1988). Sau tari,
marubuta da ɗaliban harshe waɗanda ba su san waɗannan ƙa’idojin ba sukan saɓa ƙa’idar
nahawu a rubutunsu, musamman a rubutun jarabawa ko gwaji ko na insha’i, kai har
ma da na gidajen jaridu. Bisa wannan dalili masana kimiyar harshe suka ware
wani fage na bincike don nazarin fasahar rubutu. Nazarin kurakuran rubutun ɗalibai zai taimaka kwarai da gaske wajen gano inda suka fi
kauce wa ƙa’ida da
kuma irin ƙalubalan
da rubutun yake fuskanta a tsakanin ɗalibai masu nazari (Brown,
2000).
Rubutun Insha’i
Idris da Mansur (2022) sun
bayyana rubutun insha’i (essay writing) da cewa yana ɗaya daga cikin ire-iren rubutu wanda ya ƙunshi tunani da saƙon mutum da yake so ya bayyana
ko ya isa ga wani ko wasu. Sun raba rubutun insha’i zuwa kasha biyar kamar
haka; na bayani da na labari da na muhawara da kuma na kimanta wani mutum ko
abu da kuma na wasiƙa.
Insha’i na nufin wani ɗan labari ko jawabi a kan wani
abu da aka buƙaci a
rubututa. Rubutun isha’i wani nau’in rubutu ne da ake sa ɗalibai su yi rubutu a kan wani maudu’i ko a buƙaci su zayyana wani jawabi da ya
jiɓancesu ko wani daban, akwai
insha’in bayani (descriptiɓe essay) da na labari (narratiɓe essay) da na muhawara (argumentatiɓe essay) da na wasiƙa
(letter writing) (Yahaya da wasu, 1992: 81).
Insha’in Bayani (descriptiɓe essay) ya shafi bayani ne game da yadda abu yake, ba daɗi ba ragi. Anan na buƙatar
mai rubutu ya bayyana abu sosai da sosai gwargwadon fahimtarsa. Wannan nau’in
insaha’i za iya neman mutuum ya bayyana yadda makaratarsu take ko kuma yadda
ake yi wani abinci ko gudanar da wata sana’a (Yahaya da wasu, 1992: 81).
Ƙa’idojin Rubutu
Kalmar ƙa’ida na nufin tsararriya ko
amintacciyar hanyar gudanar da wani abu. Ƙa’idojin
rubutu wasu tsararrun hanyoyin gudanar da rubutu waɗanda aka aminta da su domin samar da ingantaccen rubutu a
harshe. Ƙa’idojin
rubutu suna da matuƙar
muhimmanci ga rubutun kowane harshe domin idan babu su babu wani ma’auni da za
a iya auna rubutu da shi, har ma a iya gane daidai ko kuskure. Samuwar ƙa’idojin rubutun Hausa sun
warware wasu daga cikin matsalolin yadda ya kamata a rubuta wasu kalmomi, tare
da samar da baƙaƙe masu ƙugiya domin bambance su da
takwarorinsu marasa ƙugiya.
Bin waɗannan ƙa’idoji yana samar da
ingantaccen rubutu a harshen Hausa (Raber, 2014; Yahaya, 1988).
Kurakuran Rubutu a Ilimin Harshe
Kurakuran rubutu na nufin samun
kuskure a yayin rubuta kalma ko jumla a cikin wani labari ko bayani. Wannan
yana faruwa lokacin da aka kauce wata ƙa’ida
ta wani harshe. Kurakuran rubutu sun zama ruwan dare a tsakanin masu koyo da
amfani da harshe, wannan ya sa ya zama wani ɓangare
na bincike a nazarin harshe. Hasyim (2002) ya bayyana kuskuren rubutu wani ɓangare ne na harshe wanda ake kauce wa ƙa’ida da dokokin nahawu, da
masana ilimin nahawu suka kira da tsararriyar jumla. Ya ƙara da cewa kurakurai a rubutu
wani yanayi ne da yake faruwa a lokacin da mai rubutu ya saɓa wata ƙa’idar
rubutu a yayin rubutu. Kurakuran rubutu su ne duk wasu illoli ko tuntuɓen harshe da za a samu a cikin rubutu ko a baki da suka
shafi amfani da kalma ko tsarin jumla (Politzer da Ramirez, 1973). Corder
(1974) ya bayyan cewa ana samun kurakurai a yayin koyo da koyar da harshe. Haka
kuma, kuskure yana kasancewa a tsakanin masu amfani da harshe da kuma masu
koyan harshe a matsayin harshe na biyu (second language). Kaɓaliauskiene (2009) ya nuna kuskure a rubutu yana da alaƙa da rashin samun cikakken
bayani a kan wasu muhimman rukunai na harshen da aka yi rubutun da shi, fito da
bayanan zai taimakawa masu koyan harshe su samu ƙwarewa.
Mafi yawan aikace-aikacen da aka
gudanar a kan nazarin kurakuran rubutu sun fi karkata a ɓangaren rubutun Ingilishi da na wasu harsunan duniya da suka
haɗa da na Larabci da Sinanci da
Malay da sauransu, sai dai ‘yan kaɗan da za a iya gani da suka yi
nazarin kurakuran rubutun Hausa; (Rabeh, 2014; Gele, 2017; Ibrahim, 2021;
Muhammad da wasu, 2021; Gele, 2023; Guibi, 2024).
Ra’in Fiɗar Kurakurai
Wannan bincike ya dogara ne a
kan Ra’in Fiɗar Kurakurai (Error Analysis
Theory) na Corder (1974). Ra’in yana bayyana yadda za a yi nazarin kurakuran
rubutu. Fiɗar kurakurai (Errors Analysis) a
cikin rubutu, ya shafi yin tsokaci da sharhi da ƙalailaicewa da tantancewa tare da fayyace irin kurakuran da
masu koyon harshe da masu amfani da shi suke yi a cikin rubuce-rubucensu. Ubol
(1988) ya bayyana fiɗar kurakurai tsari ne da ake bi
domin tantance da bayyana kurakuran da masu koyon harshe da waɗanda suke amfani da shi a matsayin harshe na biyu suke yi a
cikin rubutu ko a baka, kuma tsarin yana tattare da bayanin yadda kurakurai
suke kasancewa a tsakanin waɗannan rukunin. Ra’in fiɗar kurakurai an samar da shi ne ga masu bincike da malamai,
wanda ya haɗa da karɓar bayanai daga masu koyon harshe ta yadda za a iya tantance
su da fayyace su, sannan a yi bayanin su fila-fila a kawo daidansu (Ellis,
1987).
Corder (1974) ya samar da
hanyoyi guda biyar na yadda ake nazarin kurakuran da ake samu a cikin
rubuce-rubutuce:
a) Tattara samfurin bayanai daga
harshe da ake so a yi nazari (Gathering of a sample from the language corpus).
b) Fito da kurakuran
(Identification of errors).
c) Fayyace/tantace kurakuran, a
rarraba su zuwa gida-gida (Description of errors).
d) Bayanin kurakuran dalla-dalla
(Eɗplanation of errors).
e)
Samar da hanyoyin magance kurakuran (Eɓaluation of errors).
Hanyoyin Tattara Bayanai
A wannan muƙala an yi amfani da tsarin zaɓar samfuri na Bi-Maƙasudi
(purposiɓe sampling), inda ake lura da
farfajiyar bincike sai a zazzaɓo abubuwan da za su wakilci
farfajiyar kuma waɗanda suke da yanayi iri ɗaya da za su tallafa wa dacewar binciken. An zaɓi ɗalibai guda talatin (30) daga
cikin sittin (60) waɗanda suke nazarin Hausa a
matakin digirin farko, sannan aka sa suka rubutu bayani da bai gaza kalmomi ɗari uku da hamsin zuwa ɗari biyar ba (350-500) a kan
yadda makarantarsu take dangane da abubuwan da ke cikinta da rayuwar
makarantar. Daga wannan rubutu aka fitar da kurakuran da ɗaliban Hausa suke yi a yayin ginin jumlolinsu, sannan an
samu damar tattaunawa da wasu ɗaliban domin samun wasu bayanai.
Fayyace da Tantance Kurakuran
Rubutu
An fito da kurakuran rubutu da
aka samu a cikin insha’in bayani na ɗaliban Hausa da ke Jami’ar
Bauchi. A wajen ƙalailaice
bayanan, an karkasa kurakuran zuwa rukunin daban-daban, kuma kowane kuskure an
yi bayanin sa dalla-dalla tare da nuna yadda ya kamata a rubuta shi a
daidaitacciyar ƙa’ida.
Hanyaoyi biyar na ra’in Corder (1974) su aka bi wajen fayyace da tantance
kurakuran.
1. Kuskuren Jam’intawa
Wannan matsala ce da aka ci karo
da ita a cikin rubutun ɗaliban. A doka da tsarin nahawun
Hausa a duk lokacin da za a gina jumla ana lura da zaɓin kalmomi domin samar da cikakkiyar jumla mai ma’ana da
‘yan asalin harshen suka yarda da ita, saɓa wa hakan yana jawo kuskure a
rubutu. Kamar yadda za a gani a ƙasa
akwai kuskure dangane da jeranta kalmomi domin babu yarjejeniya a tsakaninsu.
Ga yadda ɗaliban suka rubuta;
Misali
1: “Jami’ar Gaɗau ta samar da wuraren karatu
wanda ɗalibai ke daukar karatu”
Misali
2: “sannan tanada wurin kwanan ɗalibai ɓangaren mata da maza dakuma manyan wurin karatu”
Misali
3: “akwai ajujuwan karatu na kowacce tsangaya wanda ɗalibai suke gudanar da karatu a ciki”
A misalan da suke sama sun nuna
akwai kuskure na zaɓin kalmomi domin nuni da tilo da
jam’in abu a jumla, wannan matsala ita ake kira da jam’intawa. Duba da kalmomin
da aka tura za a lura suna bayani a kan abu guda ɗaya,
amma jumlolin suna magana a kan abu fitye da ɗaya.
Misali (1) kalmar “wanda” mafayyaci kuma tilo na jinsin namiji, ya kamata a yi
amfani da kalmar ‘waɗanda’ domin ita take fayyace
jam’i na abu (Jami’ar Gaɗau ta samar da wuraren karatu waɗanda ɗalibai ke ɗaukar karatu). Haka kuma, a misali na (2) kalmomin “wurin”
da aka yi amfani da su maimakon ‘wuraren’ don fayyace jam’in ɗakin kwana da na karatu (sannan tana da wuraren kwanan ɗalibai ɓangaren mata da maza da kuma
manyan wuraren karatu). Shi kuma misali na (3) iri ɗaya ne da na farko na amfani da kalmar mafayyaci “wanda”
maimakon ‘waɗanda’, ga yadda yake a
daidaitacciyar doka (akwai ajujuwan karatu na kowacce tsangaya waɗanda ɗalibai suke gudanar da karatu a
ciki).
2. Rashin Daidaito na Jinsi
A tsarin harshen Hausa a
bambanci jinsin mace da namiji a duk lokacin da za a gina jumla, akwai kalmomin
da suke fayyace haka, rashin daidaito ko amfani da sigar da ta dace sai a samu
kuskure a jumlar. An sami irin wannan matsala a rubutun ɗaliban kamar yadda ya zo a ƙasa:
Misali
4: “Jami’a ce da ke da ɗimbin tarihi wanda ya yi ƙaurin suna”
Misali
5: “Makarantar sa’adu zungur babban jami’a ce”
Misali
6: “Sa’adu Zurgur jami’a ce da ya yi fice…”
Misali
7: “Sa’adu Zungur jami’a ne ta jaha….”
Misalai huɗu da aka zayyano a sama sun bayyana irin kuskuren da aka
samu a ckin rubutun insha’in bayani na ɗaliban Hausa. Wannan matsala ta
danganci rashin daidaito na jinsi, an yi amfani da kalmar wani jinsi a wurin
wani. Misali na (4) kalmar “wanda”
mafayyaci tilo namiji da “ya” lamirin suna namiji, amma jumla na magan a kan
jami’a wadda take jinsin mace, don haka sai dai a yi amfani da ‘wadda’ da ‘ta’
kamar haka (Jami’a ce da ke da ɗimbin tarihi wadda ta yi ƙaurin suna). A misali na (5) shi
ma rashin daidaito na amfani da kalmar nasaba “n” maimakon ‘r’ na jinsin mace
(Makarantar Sa’adu Zungur babbar jami’a ce). Har wa yau, jumla ta (6) akwai
matsalar rashin daidaito na jinsi “ya” lamirin suna jinsin namiji, maimakon a
yi amfni da ‘ta’ a wurin, ga daidai na jumlar (Sa’adu Zurgur jami’a ce da ta yi
fice….). Misali na (7) kalmar “ne” dirka
ce amma mai fayyace jinsin namiji maimakon a yi amfani da ‘ce’ na jinsin mace,
wannan ya haifar da kuskure. Ga daidaitacciyar jumlar (Sa’adu Zungur jami’a ne
ta jaha…).
3. Rashin Amfani da Baƙaƙe Masu Lanƙwasa
Harshen Hausa yana da harufa
masu lanƙwasa a
saman su domin bambanta su da waɗanda suke da kama. Harufan d, b,
k suna da makamantansu amma masana sun bambanta su ta hanyar samar musa da lanƙwasa ɗ, ɓ, ƙ. Wannan ya faru ne sakamakon rashin su a cikin harufan
Latin, idan aka lura duk lokacin da aka ƙi
amfani da su ma’amar kalmar baya fitowa sosai da sosai. Ita ma wannan matsalar
an yi karo da ita a rubutun ɗaliban.
Misali
8: “An kirkiri makarantar a shekara ta 2011 a jihar Bauchi”.
Misali
9: “sannan kuma tana da tituna guda hudu…”.
Misali
10: “Da farko makarantar SAZUB tana dauke da kawatattun gine-gine”.
Misali
11: “Sa’adu Zungur tana cikin garin Gadau a karkashin karamar hukumar Itas”.
Misali na (8) zuwa na (11) akwai
kalmomi da aka tura, wannan yana nuna akwai kauce wa ƙa’idar rubutu na rashin amfani
da baƙaƙe masu laƙwasa,
karanta su da wannan sigar zai haifar da jirkicewar ma’ana har a kasa samun
cikakkiyar jumla. Waɗannan kalmomin kamata ya yi a
rubuta su da daidaitacciyar ƙa’ida,
ƙirƙiri maimakon “kirkiri”
(8); huɗu maimakon “hudu” (9); ɗauke maimakon “dauke” da ƙawatattun maimakon “kawatattun”
(10); Gaɗau maimakon “Gadau” da ƙarƙashin maimakon “karkashin” sai ƙaramar
maimakon “karamar” (11).
4. Rashin Amfani da Manya Harufa
A ƙa’idar rubutun Hausa an amfani da manyan harufa a wurare
kamar: zanannun sunaye da farkon magana da sunan Ubangiji da sunan littafi da
sauran su. Amma a cikin rubutun ɗaliban, an sami karya wannan ƙa’ida, kamar yadda za a gani a
misalan da ke zuwa.
Misali
12: “Jami’ar mallakar jahar bauchi”.
Misali
13: “akwai fannin da ake koyar da harsuna kamar na hausa…”
Misali
14: “Jami’ar mallakar Jaha da ke garin gaɗau”.
Misali
15: “…har wa yau ana kan gyare-gyare da sababbin kwalta…”.
A misali na 12 da 13 da 14
kalmomin da aka kaurarasu kamata ya yi a rubuta su da manyan harufa, amma sai
aka rubuta farkon su da ƙananan
harufa kuma waɗannan kalmomi zanannun sunaye
ne. An sami karya dokar wannan tsari, bauchi maimakon “Bauchi” a misali na
(12), sai kuma Hausa maimakon “hausa” a kuskure na (13), sannan Gaɗau ba “gaɗau” ba a matsala ta (14). Misali
na (15) ya bambanta da saura domin an rubuta harafin farko na kalmar “har” da ƙaramin baƙi, ita kuma kalmar ta zo a
farkon jumla bayan aya, a doka kamata ya yi a rubuta ta da babban harafi Har.
5. Kuskure Rubutun Kalma
Kalmomi su ake harhaɗawa a samar da jumla ko yankin jumla. A rubutu ɗaliban an sami wasu kalmomi an rubutasu ba daidaiba kamar
yadda ake da su a daidaitacciyar ƙa’ida
ta Hausa.
Misali
16: “…kasance ɗaya daga chiking jami’un
Nijeriya”.
Misali
17: “Jami’ar Sa’adu Zungur ta kasanche….”
Misali
18: “…tana da sangayoyi mabammanta”
A misali na (16) a rubuta kalmar
da a tura “chiking” ba daidai ba domin an yi amfani da tsarin Ingilishi, a
Hausa ba a amfani da /ch/ sai dai /c/, sannan kuma ba a yi wa kalmar ƙarin baƙin /g/, za a rubutu jumlar da
daidaitaccen tsari kamar haka (…. kasance ɗaya daga cikin jami’o’in
Nijeriya). Matsala ta (17) ita ma iri ɗaya ce da ta farko wato amfani
da baƙin /ch/ maimakon /c/ (Jami’ar
Sa’adu Zungur ta kasance….). Matsala ta (18) a rubuta “sangayoyi” maimako
tsangayoyi da “mabammanta” maimakon mabambanta (… tana da tsangayoyi
mabambanta).
6. Kuskuren Haɗa Kalma Inda bai Dace ba
Wannan matsala ta shafi haɗa kalma a muhalli da bai kamata a haɗe ta ba, duba da rubutun ɗaliban
an sami irin wannan matsala, hakan yana iya sauya ma’anar saƙon da ake son isarwa.
Misali
19: “wannan shine taƙaitaccen
bayani kan Jami’ar Jahar Bauchi”.
Misali
20: “makarantace wadda take tafiyada tsarika iri-iri”.
Misali
21: “Jami’ar mallakar jaha dake garin Gaɗau”.
A misali na (19) haɗa kalmomin wakilin suna da dirka “shine” kuskure ne domin
zai ba da wata ma’ana daban saɓanin yadda take a daidaitacciyar
ƙa’ida, kamata ya yi a rubuta su
a rabe shi da ne (wannan shi ne taƙaitaccen
bayani kan Jami’ar Jahar Bauchi).
Matsala ta (20) an haɗe kalmar suna da dirka
“makarantace”, kowacce zaman kanta take a ƙa’idar
nahawun Hausa, ba a haɗe su a cikin rubutu daban ake
rubuta su. Haka kuma, kalmar suna da harafi ba a haɗe su kamar yadda aka samu a ciki rubutun insaha’in bayani na
ɗaliban Hausa “tafiyada”
(makaranta ce wadda take tafiya da tsare-tsare iri-iri). Har wa yau, kuskuren
da aka samu a jumla ta (21) shi ne haɗa kalmar harafi da manunin
lokaci “dake” maimakon a raba su kamar yadda yake a doka (Jami’a ce mallakar
jaha da ke Gaɗau).
7. Kuskuren Amfani da Kalmomin
Ingilishi
Irin wannan matsala ita ce wadda
ta shafi yin rubutun Hausa da tsarin ko siga irin ta wani harshe daban,
musamman ma Ingilishi.
Misali
22: “A ɗaya ɓangaren kuwa muna da kyawawan lecture halls”.
Misali
23: “…akwai wanda ya tafi zuwa Faculty of Art..”
Misali
24: “Wannan uniɓersity tana da abubuwa
daban-daban”
A waɗannan misalai da suka gabata, akwai amfani da kalmomin
Ingishi a yayin rubutun Hausa zalla, duk-da-cewa akwai fassarar waɗannan kalmomi a cikin harshen Hausa. Misali “lecture halls”
ya kamata a fassara kalmar zuwa ɗakunan karatu (A ɗaya ɓangaren kuwa muna da kyawawan ɗakunan karatu). Kalmar “Faculty of Art” a misali na (23) a
fassara zuwa Tsangayar Fahar Ɗan’
adam (… akwai wanda ya tafi Tsangayar Fasahar Ɗan adam). Bayan waɗannan, a jumla ta (24) kalmar
“uniɓersity” akwai fassarar ta a
Hausa jami’a (Wannan jami’a tana da abubuwa daban-daban).
8. Yawan Kurakuran Rubutu a
Cikin Insha’in Bayani
Jadawalin da ke ƙasa ya fito yawan aukuwar kurakuran rubutu a insha’in bayani na ɗaliban Hausa na jami’ar Bauchi Gaɗau. A ya yi fitar da yawan kurakuran, kowace matsala an irga yawanta a tsakanin ɗaliban, sannan aka fitar da adadin kason na kowane kuskure cikin ɗari (100%)
|
Kurakurai |
Adadi |
Kaso Cikin ɗari |
|
Kuskuren jam’intawa |
10 |
4.22 |
|
Rashin daidaito na jinsi |
16 |
6.75 |
|
Rashin amfani da baƙaƙe masu Lanƙwasa |
50 |
21.10 |
|
Rashin amfani da manyan harufa |
42 |
17.72 |
|
Kuskuren rubutun kalma |
30 |
12.65 |
|
Kuskuren haɗa kalma a inda bai dace ba |
46 |
19.41 |
|
Kuskuren amfani da kalmomin Inglishi |
43 |
18.14 |
|
Jimilla |
237 |
99.99% |
Idan aka yi la’akari da
jadawalin da ke sama, an fito da jimillar kurakurai da aka samu daga cikin
rubutun. An sami jimilla kurakurai 237, daga cikin 10 (4.22%) na kuskuren
jam’intawa; inda 16 (6.75%) na rashin daidaito na jinsi, sannan 50 (21.10%) shi
kuma na rashin amfani da baƙaƙe masu lanƙwasa. Har wa yau, a jadawalin
adadi 42 (17.72%) ya nuna na rashin amfani da manyan harufa; inda kuskuren
rubutun kalma yake da adadin 30 (12.65%), kuskuren haɗa kalma inda bai dace ba yana da 46 (19.41); inda 43
(18.14%) na kuskuren amfani da kalmomin Ingilishi.
9. Sharhi a Kan Sakamakon
Bincike
Daga bayanan da suka gabata, an
ga yadda ɗaliban Hausa na Jami’ar Bauchi
suke yin kurakurai a cikin rubutunsu na insha’in bayani. Idan aka lura an fito
da kurakurai daban-daban, kamar; rashin amfani da baƙaƙe masu lanƙwasa
wanda ya fi yawa da kaso 21.10%, sannan na haɗa
kalma a inda bai dace ba da kaso 19.41%, sai kuma na amfani da kalmomin
Ingilishi da kaso 18.14%. Haka kuma, kuskuren rashin amfani da manyan harufa
yana da kaso 17.72% da ya zamo na huɗu; inda rubuta kalma ba daidai
ba kaso 12.65%, rashin daidaito na jinsi yana da kaso 6.75%, sannan kuskuren
jam’intawa da kaso 4.22% da ya zamo na ƙashi
a yawan kurakurai. Samun waɗannan kurakurai yana da alaƙa da rashin bibiyar littattafai
da suka yi magana a kan ƙa’idojin
rubutu da kuma rashin sani a kan fassarar wasu kalmomi ko yankin jumla daga
Ingilishi zuwa Hausa. Har wa yau, akwai ƙyamar
darasin Hausa da wasu ɗaliban suka yi tun daga
makarantun sakandare, wasu ma daga cikin su suna yi nazarin Hausa ba don suna
so ba, sai dai don rashin samun gurbi a kwas ɗin
da suke so. Haka zalika, al’umma suna bayar da gudummawa ta yadda suke kallon
wanda ya nazarci harshen Hausa ba shi da wata mafita a rayuwa, su ma mahukunta
irin halin ko-in-kula da suke yi wa harshen.
Shawarwari
i. Ɗalibai
su mayar da hankali wajen bibiyar littattafan ƙa’idojin rubutu da nahawu.
ii. Samar da ƙwararrun
malamai.
iii. Samar da ingantacciyar hanyar koyar da rubutun Hausa, musamman
a makarantun firamare da sakandare.
iv. Shirya bita lokaci zuwa lokaci a kan ƙa’idojin rubutun Hausa.
v. Kyakkyawan
tsari a kan wallafe-wallafe kara zube.
vi. Samar da manhaja da take gyara rubutun Hausa.
Tushen Bayani
Wannan bincike an gudanar da shi
ba domin a nuna rashin ƙoƙari na ɗaliban wannan jami’a ba, sai domin a fito da wasu matsaloli
da ake samu a cikin rubutun ɗalibai masu nazarin Hausa, kuma
ire-iren waɗannan matsalolin ana samun su a
rubuce-rubucen ɗaliban sauran jami’o’ da ake
nazarin Hausa. Gudanar da irin wannan bincike zai taimaka wajen samar da
hanyoyin da za su taimaka wajen inganta rubutun Hausa ta kowace siga.
Kammalawa
Wannan takarda ta fayyace da
tantance ire-iren kurakuran rubutun Hausa da ake samu a cikin rubuce-rubuce,
amma nazarin ya karkata ne a kan rubutun insha’in bayani na ɗaliban Hausa da ke Jami’ar Bauchi, Gaɗau. A yayin nazarin an fito da kurakuran da suka jiɓanci jam’intawa da rashin amfani da baƙaƙe masu lanƙwasa
da rashin daidaito na jinsi da rashin amfani da manyan harufa a inda ya dace da
kuma rubuta kalma ba daidai ba. Har wa yau, an sami matsalar haɗa kalma a inda bai dace ba da kuma amfani da kalmomin
Ingilishi a yayin gina jumlar Hausa. Haka zalika, an nuna yawantakar kurakurai,
inda kuskuren rashin amfani da manyan baƙaƙe ya fi yawa a cikin rubutun.
Mafi akasari waɗannan matsaloli sun da nasaba da
rashin mai da hankali ga ɗalibai da kuma tasirin tsarin
rubuce-rubucensu na kafafen sada zumunta da karin harshen yankin da suke.
Manazarta
Brown,
D. (2000). Principles of Language Learning and Teaching 4th ed. Longman.
Corder,
S. P. (1974). Error Analysis. In J.P.B. Allens and S.P Corder (Eds.). Techniƙues in Applied Linguistics.
London Uniɓersity Press.
Durga,
Ɓ. S. S. & Rao, C. S. (2018).
Deɓeloping Students Writing Skills
in English Process Approach. Journal for Research Scholar and Professionals of
English Language Teaching, 6,1-5.
Ellis,
R. (1987). Understanding Second Language Acƙuisition. Oɗford Uniɓersity Press.
Gele,
N. D. (2017). Tasirin Karin Harshe kan Ƙaimi
da Naƙatar Rubutun Ɗaliban Wasu Kwalejojin Ilimi na
Arewacin Nijeriya. Unpublished M.ED (Hausa) thesis, Ahmadu Bello Uniɓersity, Zaria.
Gele,
N. D. (2023). Tsifa da Warwarar Kurakuran Ƙa’idojin
Rubutu a Cikin Wasu Jaridun Hausa da Yadda Suka Shafi Koyo da Koyar da Hausa a
Makarantun Sakandaren Nijeriya. Unpublished Phd Thesis, Ahmadu Bello Uniɓersity Zaria.
Guibi,
I. I. (2024). Orthographical Erros in Sidi Ya Shiga Makaranta na Umaru Ladan da
Michael Crowder. A Hausa Ɓersion
of Sani Goes to School. Tasambo Journal of Language, Literature and Culture,
3(2), 67-72.
Hasyim,
S. (2002). Error Analysis in the Teaching of English. KATA: A Biannual Publication on the Study of Language and
Literature, 4(1), 62-74.
Idris,
A. A. & Mansur, A. M. (2022). New Practical Approach Composition,
Comprehension and Summary Eɗercises for Secondary and
Post-secondary Schools. Kutama publisher.
Ibrahim,
M.T. (2021). Factor Influencing the Usage of Whatsapp Wrting Forms in Hausa
Group Chat. Algaita Journal of Current Research in Hausa Studies, Bayero Uniɓersity, 14(2), 43-48.
Inuwa,
Y.N. (2021). Ƙa’idojin
Rubutun Hausa: Matashiya ga Marubuta. Gwammaja Printing Press.
Muhammad,
M.U., Usman, A. U. & Umar, A. M. (2021). Orthographical Deɓiation in Hausa Out door Message: A study of Hausa Billboard
Adɓertising in Kano Metropolis. Gaɗau Journal of Art and Humanities, 4(2), 85-95.
Politzer,
R. L. and Ramirez, A. G. (1973). An Error Analysis of the Spoken English of Meɗican American Pupils in a Bilingual School and a Monolingual
School. Research and Deɓelopment Memorandum, 103.
California: Stanford Center for Research and Deɓelopment
in Teaching, Stanford Uniɓersity.
Rabeh,
H. (2014). Kwamacala a Rubutun Hausa Nazari a kan Rubutun Littattafai da Jaridu
da Mujallu da Allunan Talla da Abubuwan Hawa. Unpublished M.A Thesis, Ahmad Uniɓersity Zaria.
Yahaya,
I. Y. (1988). Hausa a Rubuce: Tarihin Rubuce-Rubuce Cikin Hausa. Gaskiya Corporation
Limited Zaria.
Yahaya,
I.Y., Sani, M.A.Z, Gusau, S.M. & ‘Yar’aduwa, T.M. (1992). Darussan Hausa
don Manyan Makarantun Sakandare I & II. Ibadan Uniɓersity Press.
Yakasai,
M. H. da Mu’azu, A. (2014). Hanyoyin Koyar da Ƙa’idojin Rubutun Hausa. FAIS Journal of the Humanities,
187-206.
Rataye Na Ɗaya
Rataye Na Biyu
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.