Hausa Language Academic Website

Friday, 15 June 2018

Birgima A Cikin Wak’ar Mu’azu Had'eja: Nazarin Jigon Wak’ar Yabon Ubangiji

 

Na



Haruna Umar Maikwari.



Sashen Hausa, Kwalejin Ilimi da K’ere-K’ere Ta Gwamnatin Tarayya, Gusau. Jihar Zamfara.


 



1.0 TSAKURE.


Wannan muk’ala ta k’unshi wani ‘bangare daga cikin ‘bangarorin adabi wato wak’a kuma rubutacciya. Ganin yadda wak’a take da matuk’ar amfani ga jama’a kuma ta kasance wata hanya ta isar da sak’o a cikin sauk’i ga al’umma. Marubuta na wancan lokaci sun yi amfani da wak’a wajen isar da sak’wannin su ga jama’a. Bayan wannan ma shahararrun malaman nan da suka jaddada addinin musulunci wato su Mujaddadi Shehu Usmanu ‘Danfodiyo da k’anensa Abdullahin Gwandu da d’ansa Muhammadu Bello da ‘yarsa Nana Asma’u da dai sauran almajiransa sun yi amfani da wak’a wajen isar da sak’onsu ga al’umma. Wannan ya sa masana da manazarta suka yi aiki a kan wannan ‘bangare. Don haka mu ma zamu d’an duba wani ‘bangare da ya shafi nazarin wak’ar don samun k’arin haske ga wani abu da ya shige wa jama’a duhu.  

 

https://www.amsoshi.com/tuntubi-masu-gudanarwa/

1.0.1 GABATARWA.


Fagen adabi fage ne mai tarin yawa wanda masana da manazarta da yawa suka gudanar da aiki a kansa, kuma har a yau suna a kai wajen gudanar da bincike na duk wani abu da ya shafi adabi. Wannan muk’ala ba wai ta k’unshi dukkan d’aukacin adabi ba. Amma za ta bayar da k’arfi a kan rubutacciyar wak’a. Ba rubutacciyar wak’a za a nazarta gaba d’ayanta ba. Za a dai d’an yi tsokaci ne dangane da abin da ya shafi Jigo da Gajerce Jigo da Warwarar Jigo, duk a cikin rubutacciyar wak’ar nan ta Mu’azu Had’ejia ta Yabon Ubangiji.

2.0.2 Jigo.


‘Dangambo (2007:12) Abin da ake nufi da jigo shi ne sak’o, manufa ko abin da wak’a ta k’unsa, wato abin da take magana a kai.

Jigo a fagen adabi yana nufin manufar marubuci, wadda dukkan bayanai suka dogara da ita. Saboda haka ana iya cewa Jigo shi ne irin sak’on da marubuci ke son sadarwa ga jama’a kuma duk wani salo da tsari ko wata dabara da marubuci zai yi amfani da su, zai yi hakan ne da nufin isar da sak’onsa ga jama’a. Sar’bi, (2007:71).

Da wannan muke gani Jigo a matsayin igiya mad’aura kayan kowane rubutu da aka yi a fagen adabi ta kowane ‘bangare wato Zube da Wak’a da Wasan Kwaikwayo in ba da shi ba to kayan za su kwance. A nan jigo na nufin burin zuciyar mawak’i ko marubuci wanda yake son jama’a su fahimta.

Kaftin Suru Ummaru ‘Da, Allah ya jik’ansa da rahama yana fad’a a wak’arsa mai suna Jigo. Ya ce:

Kay yi wak’a ba jigo,

                             Ya yi riga ba taggo,

                             Yai awaki ba faggo,

                             Ga amarya ba ango,

                                 Ban ga amfani nai ba.

Wannan ya nuna ke nan in aka yi wak’a ba a san jigonta ba to tana da rauni. To abin lura a nan shi ne, ba wak’a kad’ai ba koma wane irin rubutu ne in dai babu jigon da ya sa aka yi shi to aikin banza ne bai da wani amfani.

A wak’ar Mu’azu Had’eja ta Yabon Ubangiji, da muka nazarta mun gano cewa Jigon wannan wak’ar dai shi ne TAUHIDI.

Galibi idan mai rubutu bai fito a fili ya fad’i jigon wak’arsa ba to mai nazari yakan yi la’akari da wasu muhimman kalmomin fannu da wak’a ta k’unsa don ya gane inda aka dosa. Wannan ya ba mu damar zak’ulo babban jigon wannan wak’ar ta amfani da wannan hanyar. Ga kuma hujjar daga wak’ar:

Baiti na (2)  “komi ka gan shi duniya farko gari,

                          Ko ka gaya mini Rabbu waf fare shi?”

          Ko shakka babu idan mutum ya kalli baitocin wak’ar zai ga cewa duk TAUHIDI take magana a kai, kamar dai yadda za a gani a gaba cikin warwarar jigo da zai biyo baya.

2.0.3 Gajerce Jigo.


        ‘Dangambo (2007:15) ya ce, “A nan wurin za a bi wak’a a tak’aice baiti bayan baiti ana tak’aita abin da mawak’i yake fad’a. Za a yi haka ba tare da yin sharhi, bayyana ra’ayi ko wani dogon bayani ba. Misali ana iya cewa a baiti na 1-3 ya k’unshi yabon farawa, baiti na 4-7 ya k’unshi gabatar da Jigo.

Idan aka yi la’akari da abin da magabata suka fad’a dangane da Gajerce Jigo za a ga cewa, wannan wurin yana buk’atar a fito da hoton bayanin wak’ar a tak’aice ana iya d’aukar d’iya ko baitoci na wak’ar rukuni-rukuni a fito da muhimman abubuwan da take magana a kai.

        Anan wurin za a bi wak’a a tak’aice baiti bayan baiti ana tak’aita abin da marubucin wak’ar ya rubuta/fad’a. Za a yi haka ba tare da yin sharhi ko bayyana ra’ayi ko wani dogon bayani ba. Ga dai yadda abin yake a wannan wak’ar ta Yabon Ubangiji.

  1. Mabud’in wak’ar: Ya fara da ambaton sunan Allah Ubangiji a baiti na 1

  2. daga baita na 3-7, 19-21, 61-65, da na 70 suna bayani ne a kan kad’aitar Ubangiji.

  3. Baiti na 18 da 68-69 suna nuna buwayar Ubangiji.

  4. Baiti na 22-32, 54-60, da 71-73 suna bayanin k’arfin ikon Allah Ubangiji.

  5. baiti na 33-38 suna bayanin wadatuwar Ubangiji.


Yadda mawak’in/marubucin wak’ar yake nunawa cewa Allah Shi ne da arziki kuma idan mutum yana alfahari ya ba ka arziki to sila ce Allah Ya ga dama.

  1. Baiti na 39- 40 suna bayanin siffofin Ubangiji, kamar yadda marubucin ya kawocewa Allah mai hak’uri ne kuma mai ji ne Yana kuma gani.

  2. Baiti na 41-45 suna bayani ne a kan Mala’ikkun Allah haka dai marubucin wak’ar ya ci gaba da kawo mala’ikkun Allah, kuma ya bayyana cewa duk abin da mutum ya aikata suna rubutawa.

  3. Baiti na 46 da na 47- 49 suna bayanin tashin alk’iyama. Bayan ya kawo Mala’iku, sai ya kawo zancen Lahira da yadda ake kar’bar sakamako.

  4. Baiti na 48- 50, suna bayani a kan Tawassuli.



  • Baiti na 51- 52, suna tsarkake zati Ubangiji.

  • Baiti na 53 yana bayani a kan kyautar Ubangiji.

  • Baiti na 54 - 60, suna bayanin ikon Ubangiji.

  • Baiti na 66 - 67, suna bayanin adalcin Ubangiji.

  • Baiti na 74 - 75, suna gargad’i ga masu girman kai, saboda girman kai abu ne maras kyau.

  • Baiti na 76 - 78, suna yabon Manzon Allah (SAW).

  • Baiti na 79, marubucin ya fad’i sunansa.

  • Baiti na 80. ya yi k’ok’arin rufe wak’arsa tare da kawo yawan baitocin wak’ar. A nan ne kuma ya dakata.


2.0.4 Warwarar Jigo.


                  Anan za a yi sharhi ne kan Jigo gaba d’ayansa. Za a duba shi dangane da jawaban jigo, da kuma abin da wak’ar ta fad’a a tak’aice. To amma muhimmin abin shi ne za a duba lungu-lungu na wak’ar dangane da jigo tare da k’arin bayani daga dukkannin abin da za a iya danganta wak’ar da shi. Misali ana iya kawo k’arin bayani don kafa hujja da misalai daga Alk’ur’ani, Hadisi, littattafai, muk’alu, da ra’ayoyi iri daban-daban da dai sauran bayanai da za su taimaka wajen gane abin da wak’ar ta k’unsa da inda aka dosa. ‘Dangambo, (2007:16)

A d’an tunaninmu a nan mai nazari yake da babban aiki kuma ja! Domin ana son ya tsattsafe bayanan da wak’ar ta k’unsa ya fito da su daki-daki. Sannan kuma yana da kyau a kalli wak’ar d’aka da waje wato dangantakar wak’ar da Alk’ur’ani Mai Tsarki ko Hadissai ko wani tarihi na musamman ko ambaton ayyukan ci gaba, ko wata magana mai matuk’ar muhimmanci, da dai duk abin da mai sharhi zai iya gano asalinsa ta fuskar wak’a. Ashe ke nan ana son a yi nazarin k’wak’wab ga wak’ar. Wannan fili ne na fad’in fahimtar mai nazari dangane da abin da ya gano game da wak’ar da yake sharhi a kai.

A nan za a yi sharhi na gaba d’aya tare da fitowa da sak’wannin wannan wak’a daki-daki domin ganin yadda abin yake wakana. Yanzu bari mu mayar da homa ruwa don ganin iya abin da za mu kamo na wannan sharhin da ya k’unshi Jigo da Gajerce shi da Warware shi. Ga yadda abin yake.

Mawallafin wannan wak’ar ya fara bud’e wak’arsa da cewa:

Baiti na (1)  “Na fara talifi da sunan Ubangiji,

                             Subhanahu Mannanu babu kamar Shi.”

Wannan tana d’ai daga cikin hanyoyin da mafi yawan marubuta wak’ok’i suke amfani da ita.

Bayan mawak’in ya fara da sunan Allah a baiti na farko, sai ya fara gabatar da gundarin jigon wak’ar a baiti na biyu, wato TAUHIDI, inda yake cewa:

Baiti na (2)  “Komi ka gan shi a duniya farko garai,

                             Ko ka gaya mini Rabbu waffare Shi?”

Wannan yana nuna Shi Allah babu wanda ya halicce Shi, kuma komi ka gani a duniya Allah ne ya halicce shi. Wato Allah Shi ne na Farko kuma Shi ne na k’arshe, kamar yadda ya bayyana a cikin sunayenSa 99 “Al’Auwalu, Al’Akhiru”.

A baiti na 3 ne mawallafin ya fara warwarar wannan jigo inda ya ce:

            (3)  “Duk wanda ya yi farko k’arshe garai,

                             Sai Rai guda ne babu mai kaushe Shi.”

Daga baiti na 4-15, ya ci gaba da warwarar wannan jigo yana nuna kadaituwar Allah (SWT) yana cewa , “Shi ba Shi da d’a, ko uba ko uwa ko mata ko wani mataimaki , ko abokin shawara ko abokin aiki ko mai yi Masa wata hidima. Kamar yadda ya tabbata a cikin Alk’ur’ani mai tsarki a cikin Suratul Ikhlas (SWT) kamar yadda yake cewa a wasu baituka kamar haka:

Baiti na (9). “Rayin da bai gajiya bare Shi yi gyangyad’i,

                             Hali na gajiyawa yana ga wanin Shi.”

Baiti na (11). “Rayin da babu uwa gareShi bare uba,

                                  Shi ba shi da d’a balle a san jikanShi.”

Baiti na (15). “Albaulu, ga’id’u ko jima’i ba shi yi,

                                 Shi hadisi ne ajizi mai yin shi.”

Daga baiti na 17- 23 mawallafin ya yi bayanin buwayar mulkin Allah (SWT) inda yake bayanin cewa baya saye baya sayarwa, kuma ganinSa ya buwayi dukkan ‘yan’Adam. Haka kuma yana bayanin cewa Allah (SWT) ba ya da mataimaki a cikin mulkinSa, wato ba ya da waziri ko Hakimi ko Alk’ali ko wani mai taimako kamar yadda ya tabbata a cikin wasu Hadisai na manzon Allah (SAW) cewa Shi Allah (SWT) Wahadahu ne La sharikalahu, wato Shi kad’ai yake ba ya da abokin tarayya. A wani wurin kuma Yakan ce Subhanahu Wa Ta’ala (SWT) wato tsarki ya tabbata a gare Shi kuma mulkinsa ya d’aukaka. Haka kuma ya bayyana cewa mulkin Allah (SWT) Shi ya mallaki dukkan mulkin waninSa, kamar yadda yake a baiti na (19)

Baiti na (19). ‘Sarkin da ba Shi Waziri ba Shi da Hakimi,

                                 Shi ba Shi da Alk’ali balle a san MuhutinShi.”

A baiti na 24-31, ya yi bayanin irin kyauta da kuma adalci na Allah (SWT) yana nuna cewa Shi Allah (SWT) Shi ne mai ba da kyauta ga wanda ya so, kuma Ya hana wanda ya so, a lokacin da Ya so a duniya da lahira., kamar yadda yake a cikin “Bismillahir Rahmanir Rahim” wato “Da sunan Allah Mai Rahama (kyauta) Mai jink’ai.”  Kuma da kyautarSa ne mai kyauta ke yin kyauta. Kamar yadda yake a baiti na 24.

Baiti na (24). ‘Ba ya ganin k’yashin abin da ka mallaka,

                                Ko me ka samu Shi ya ba ka don son Shi.”

A baiti na 32, da 54-60, ya yi bayanin ikon Ubangiji Allah (SWT) cewa Shi ke aikata yadda ya so a lokacin da ya so, babu mai cewa don me? Kamar yadda ayar Al’k’ur’ani Mai tsarki ta nuna, “Fa’alun Liman Yurid” wato Shi Allah Shi yake aikata abin da ya ga dama. Haka kuma a cikin wata Ayar ta Al’k’ur’ani Mai tsarki yana cewa, “ Inna Laha Ala kulli shai’in K’adir” wato Shi Allah yana da iko a kan komai. Mu dubi wad’annan baitukan don gani yadda Marubucin ya ce.

Baiti na (32)          “Shi ne ke aikata yadda ya so Wahidun,

                             Don babu mahalukin da za shi kwa’be Shi.”

Baiti na (58)          “Duka duniya idan sun ka so ka da arziki,

                             Idan ya sa ma fak’ru babu mai ba ka shi.”

Daga baiti na 33-37 ya ci gaba da bayanin kyautar Allah (SWT) inda ya ce kamar hasken Rana da Wata ne, ya wadaci duniya baki d’aya.

Daga baiti na 39-40, ya yi bayanin wasu daga cikin sunaye da siffofin Ubangiji inda yake cewa:

Baiti na (39). “Shi ne Sami’un, Basirun Mai ji Mai gani,

                                    Komai Ya d’arsa a zuciya Ya san shi.”

Baiti na 41-45, Mawallafin ya yi bayanin Mala’iku da Allah ya sa ga kowane d’an’Adam domin su rubuta dukkan ayyukansa masu kyau da marasa kyau. Wad’annan mala’iku ba su ci ba su sha, ba su barci, aikin su kawai suke yi kuma ba su sa’bon Mahaliccinsu. Duba wannan baitin.

Baiti na (41)          “Hairan da sharran wanda duk ka aikata,

                             Da mala’iku da suke rubutu don shi.”

          A baiti na 46-49, ya yi bayanin tashin Alk’iyama da yadda hisabi zai kasance, wato wanda ya yi aikin k’warai zai kar’bi littafinsa da hannun dama, wanda ya yi mumunan aiki kuma zai kar’bi nasa littafin da hannun hagu. Ga dai yadda abin yake a cikin baitukan.

Baiti na (46)          “Kowa abin da ya aikata ran lahira,

                             Ran nan ake jimilla a ba shi abin shi.”

Baiti na (47)          “Wani za a ba shi kitabihi bi yaminihi,

                             Wannan rabon aljanna ne a gare shi.”

Baiti na (49)          “Wani ko ta k’irji za a hudo zaharihi,

                             Hannun hagun sannan a ba shi abin shi.”

A baiti na 52-53, ya yi bayanin yadda Allah (SWT) yake hak’uri da bayinSa, da kuma himmatuwa a wajen rok’onsu. Misali.

Baiti na (52). “ Sarkin da ba Shi fushi balle Shi yi ‘ba’b’baki,

                                      Hak’uri gare Shi Ubangijin Al’arshi.”

Baiti na (53).“ Mai bai wa kowa ba a cewa Ya hana,

                                      Kowa ya ce bai ba shi ya sa’be shi.”

A baiti na 61-67, marubucin ya ci gaba da bayanin kad’aituwar Allah (SWT) da kuma wadatuwar Shi da zatinSa, cewa ba ya buk’atar komi wurin kowa kuma Shi kad’ai yake ba Shi da abokin tarayya, har ya ba da misali daga Suratul Ikhlas (K’ulhuwal Lahu) ga dai abin da ya ce:

Baiti na (61)          “Can suratul Iklasi ga ayarSa nan,

                                      Shi wahidul-K’aharu ba na biyun Shi.”

A cikin baiti na 68-73, marubucin wak’ar ya ci gaba da bayanin buwayar Ubangiji a kan mulkinSa, cewa Shi ne yake da iko a kan komai, kuma ba shi da wani tamka a cikin mulkinSa, sannan babu wani abu da yake da kama da Shi.

Daga baiti na 74-75, yana yin gargad’i ga mutane masu girman kai cewa duk wanda ke tak’ama da girman kai to lallai zai hadu da ta’bewa. Ya k’ara da tunatar da masu saurare/karanta wak’ar cewa kowane mutum ya dogara ga Allah ba ga waninSa ba. Kuma a daina yin girman kai.

A baiti na 79-80, Mawallafin wak’ar yana k’ok’arin rufe wak’arsa da ambaton sunansa, tare da bayyana wa jama’a adadi/yawa baitocin wak’ar.

 

Baiti na (79). “Ni ne Mu’azu Had’ejia ni na yi wallafar,

                                      Haza a k’allu minal k’alili yabon Shi.”

Baiti na (80). “ Baiti tamanin ne a nan muka dakata,

                                      K’irga shi sosai don ka san jimlar shi.”

3.0 KAMMALAWA.


         A cikin kalen nazarce-nazarcen da aka yi dangane da abin da ya shafi adabi. An gano cewa a kowane rubutu na wannan ‘bangare, jigo shi ne k’ashin bayansa. A d’an nazarin da aka yi a wannan wak’ar wadda Mu’azu Had’ejia ya rubuta mai suna “Yabon Ubamgiji” an gano cewa Babban Jigon wak’ar shi ne TAUHIDI. Muk’alar ta k’ara da Gajerce Jigon don sauwak’awa ga mai nazari. Ba nan abin ya tsaya ba, sai da har aka Warware Jigon domin mai nazari ya k’ara fahimtar wak’ar ciki da waje. An kuma kafa hujjoji da baitukan wak’ar dangane da abin da marubucin ya fad’a a wak’ar, da fatar wannan zai amfanar da al’umma baki-d’aya. 

 

 

MANAZARTA.


https://www.amsoshi.com/contact-us/  

 

No comments:

Post a Comment