Hausa Cikin Hausa Martabar Hausawa Da Mai Karatun Hausa

 

Daga


 


Aliyu Muhammadu Bunza


Sashen Koyar da Harsunan, Nijeriya


Jami’ar Umaru Musa ‘Yar’adua, Katsina


Jahar Katsina, Nijeriya


Waya: 0803 431 6508


K’ibd’au: mabunza@yahoo.com


 


 


Takardar da aka gabatar a taron k’asa da k’asa domin karrama Marigayi Farfesa Muhammadu Hambali Jinju mai taken: The Challenges of Teaching African Languages and Association des Auteurs Nigeriens en Langues Nationales (ASAUNIL) due da Nigerian Indegenous Languages Writers Association NILWA suka shirya, ranar 19-21 Febrairu, 2014 a Emir Sultan, Niger Republic had’e da bukin ranar Harshen Uwa International Mother Language Day (IMLD) da UNESCO ta k’addamar


https://www.amsoshi.com/2017/11/05/barazanar-zamani-da-mutuwa-ga-harshen-hausa/

Gabatarwa


 

Barazanar da lokaci ke yi wa al’umma ga ci gaban rayuwarsu musamman idan aka kalli mutuwa a faifan nazari, za a ga ba k’arami ba ne. Magabata managarta mad’aukaka mafifita mahanga nesa, da k’yallaro baya, da suka yi wa Hausa aikin a zo a gani an fara k’amfarsu a k’arninmu[i]. Idan gaba ta fara ba da baya, baya ba ta da sauran kwanciyar hankali. Kasancewar na gaba idon na baya, idan ya faku, na baya ya rasa idon k’yallaro gaba. Matuk’ar bagiren da sanuwar gaba ta sha ruwa nan ta baya za ta tsoma bakinta. To! Idan ta k’i tsoma bakin za a ce da lauje cikin nad’i. Dank’wairo ya tabbata mana gaba ta riga ta wuce baya ke da saura. Idan haka ne, gaba sunanta gaba, na baya na nan baya, sunansa d’an baya. Magabatanmu da suka assasa karatun Hausa cikin Hausa, sun aza Hausa a tafarkin cigaba. Nasararsu a fili take ko ba a yi gwari-gwari ba. Taken wannan takarda kirarin ne gare su, da tabbatar masu da goyon bayanmu bisa ga hasashen malamin kid’i Narambad’a:

Jagora: Ga abu nan a hwad’i,

Yara  : Babu mai hwad’i

Yara  : Sai k’us! k’us! k’us! Akai da shi

Jagora: Wa ka hwad’i?

Yara  : Kai d’an baka hwad’i,

Jagora: Wai, baya ka k’wazon tunkud’e gaba

Yara   : Shi Allah ba yarda shikai ba

Yara   :  Mai sharri shi d’ai yaka biya

Jagora: Kai tashi biri tsohon ma’bannaci,

Yara   :  Karen ‘buki bai d’an shawararka ba,

Yara   :  Shi maganar giwa yake tsare

Jagora : Ka ce wa biri duk dabbar da ac cikin daji,

Yara   : Giwa taka biya.

Jagora: Aaahn!

Gindin: Ya ci maza ya kwan shina shire

Gamda’aren Sarkin Tulu Alu[ii].

Karatun Boko


Karatun boko ba wahayi ba ne, ba kuma wani ke’ba’b’ben ilmi ne da aka ke’be domin wasu mutane na daban ba. Asalin karatun boko sana’o’i da al’adu da fasahohin da Allah Ya albarkanci mutane da su, a kowace nahiya ta duniya suke. Hore muna harshen sadarwa da aka yi shi ya bunk’asa su. Dabarar rubutu da Allah Ya saukar wa mutane ita ta taimaka ga k’ara yad’a su da bunk’asa su da taskace su. To! Daga nan boko ya fara a duniyar mutane[iii]. A wajen Hausawa yake “Boko”, kowace al’umma da yadda take kallonsa ta fuskar sunan da ta ba shi[iv].

Masana ilmin harsuna da bazuwarsu sun tabbatar da cewa, harshe na bunk’asa, yana masassara, yana doguwar suma, yana k’aura, yana balaguro kuma yana mutuwa[v]. Abubuwan da ke bunk’asa harshe, su ke hana shi masassara. Dalilan da ke sa ya yi masassara su ke haddasa doguwar suma. Cikin magagin suma ake samun k’aura ko balaguro. Mutuwar harshe kwatakwata abu ne mai wuya, amma masana sun tabbatar da shi a rubuce[vi]. Don haka, al’ummomin da suka fara samun cigaban karatu da rubutu da harshensu na asali a rubuce, suka yad’a ilmin takarda mai suna “Boko” a Hausa[vii]. Duk wata al’umma da ta bunk’asa da wannan salon adana ilmi a rubuce wannan shi ne tushen “Boko” gare ta.

Asalin Magana:


Asalin magana ga kowace al’umam ga harshe ake danganta shi. Harshen d’an Adam ke sarrafa sautukan da bakinsa ke gurzawa bayan da k’wak’walwa ta gama sak’a tunaninsu. Asalin basirar a zuciya take gine, k’wak’walwa ke jujjuya su gwargwadon k’arfin basirar mai magana. Don haka, basirar magana ta sarrafa sautuka da ita ake haihuwar d’an Adam[viii]. Masanan da ke da wannan tunanin sun ce, ai ba d’an Adam kawai ke da harshe ba. Wasu halittu sun fi shi harshe mai girma, da tsawo, da fad’i, amma ba a ba su martabar magana ba. Duk da irin fad’in baki da girmansa da darajarsa ta sarrafa abinci, harshe ya fi shi daraja da martaba a fagen magana. Harshe ne madugun kula da d’and’ano da jujjuya yawu a baki. Don haka, a tunanin gargajiya na magana ana cewa harshe “baki”[ix].  Wad’annan abubuwa da aka hanga ya sa nake da ra’ayin cewa, magana ginanniya ce a jikin mai ita daga wanda ya k’aga shi. Haka kuma, ita wannan maganar, ita ce ake kira HARSHE.

Dole a girgiza wa masana ilmin harsuna a kan hasashe-hasashensu na asalin harshe ga d’an Adam. Wasu na ganin asalin amgana daga tsuntsaye da dabbobi ne[x]. Domin tabbatar da wannan tunanin, sai an tantance, wa aka fara halitta daga cikinsu? Wa ya halitta su? Ina aka samu labarin wannan halitta? Hasashe-hasashen masana a kan asalin harshe idan aka d’ora su a kan wad’annan tambayoyi uku, za a gane wurin da salka ke tsatsa. A tak’aice, zamu gane cewa, a tarihin samuwar harsuna, babu harshen da ya fi wani daraja da d’aukaka. Da akwai wani harshen da za a fifita a kan wani, da harshen da mutum na farko da ya riga kowa fara rayuwa a doron k’asa shi ya kamata a fifita. Wane harshe ne? A wace k’asa mai shi ya rayu? Wa ya koyar da shi harshen? Ire-iren wad’annan hasashe-hasashe sai a nad’e k’asa a dangane ba a kai ga hak’ik’anin bayanin da za a bai wa mutum a gansar da shi sosai ba. Idan ana tare da ni a kan wannan za a ga:

  1. Masu harshe ke d’aukaka harshe ba harshe ke d’aukaka kansa ba.

  2. ‘Daukaka wani harshe a kan wani harshe bisa hankalin tuwo wani irin tik’ek’en jahilci ne da bai kamata a samu masu shi a wannan k’arni ba.



  • Duk harshen da ke da masu magana da shi yana da hujjar gwada tsawo da kowane harshe, domin babu wani ma’aunin ilmi da ya nuna wani harshe ya fi wani.



  1. Duk wani harshen duniya da baki ake sarrafa sautukansa, kuma ‘yan Adam ke sarrafa shi ba dabbobi da tsuntsaye da k’wari ba. Harshen da ya ci nasarar samun kar’buwar dabbobi da tsuntsaye da k’wari babu laifi ya yi bugun gaba a ji shi. Wanda duk bai kai ga wannan martabar ba, ba ya da wata hujja ta yin kirari in ba kirarin matsoraci ba.

  2. Wad’annan ‘yan dalilai guda hud’u (i-iv) su suka ba ni damar k’aga sunan wannan takarda da yanke hukunci na kai tsaye cewa: kowane tsuntsu ya yi kukan gidansu, sai dai, ban ga laifin shege ba, ya yi kukan uban wani domin ya rasa uba.


Rubutun Hausa A Tarihi


Gajeren tunanin wasu ke ganin wai, Hausa ba a fara rubuta ta ba sai bayan zuwan Turawa. Wannan shi ya sa ake tuk’e bokon Bahaushe ga tarihin zuwan Turawa a Nijeriya ta Arewa. A tarihin bazuwar Bahaushe a duniya, da tarihin bazuwar wasu al’ummomi k’asar Hausa, za mu ce, fara sarrafa harshen Bahaushe a rubuce ya soma ne tun zamanin:

  1. Kakamin Gobirawa na farko da suka fara ratsu k’asar Hausa daga Masar. An ce, sun zo da saukakken addini na Nasara. Abin sani shi ne, duk saukakku addini yana da azancin rubutu[xi].

  2. Bazuwar Hausawa a k’asar Hindi tun gabanin zuwan Turawan mulli-mallaka yake. Hindi sun dad’e da ilmin rubutu da lisafi. Ba za a d’ebe d’anmaha ba idan aka bi diddijin tarihi[xii].



  • Girkawa da suka bazu a uwa duniya, an samu ‘birbishin shigowar su k’asar Hausa a birnin Kano. A rijiyar Akwa an samu rubutun Hausa cikin sautukan Girkanci[xiii].



  1. Barebari a diddigin tarihin rubuce-rubucensu na tarihin tafsiransu cikin harshensu, ajaminsu ya fi shekaru d’ari bakwai. Dangantakarsu da Hausawa irin ta jini da tsoka ce. Tabbas! Ba a rasa wani abu ba, na ba da misali ba[xiv].

  2. A tarihin Bahaushe, tun fil azal, kowace zuriya daga cikin zuriyarsa tana da tsage-tsagen fuska na gargajiya da za a iya rarrabe ta da ita. Babu wanda zai musanta kasancewar tsagar fuska rubutu, idan za a bi diddigin ma’anar rubutu[xv].

  3. Wangarawa da suka shigo k’asar Hausa tun wajen k’arni na tara zuwa goma, su kimanin d’ari hud’u, a Kano suka yada zango mai tsawo. Da suka assasa addinin Musulunci, salon karatunsu da k’idan bak’insu ne Bahaushe ya ara. Don haka, ba za a d’ebe d’anmahan rubuce-rubucen harshensu (na Mali) Wangaranci da aka aka adana Hausa a ciki ba, haka kuma, ba za a rasa Hausa rubuce a cikin harshensu ba[xvi].



  • Rubutun Ajami da shi Hausa ta yi fice da zara ga dukkanin harsunan Afirka a kundin tarihi. Don haka, Hausa a rubuce take gabanin bayyanar boko[xvii].


Harshen da ya kai ga ire-iren wad’annan martabobi ba ya buk’atar dafa kafad’ar kowane harshe domin ya tashi tsaye. A tsaye aka farar da shi. A tsaye aka san shi. A tsaye aka rabu da shi bayan da aka sadu da shi. A tsaye aka bar shi, bayan da aka fice shi. Hak’ik’a babu harshen gida da ya riga shi wayewa a duniayr rubutu. Yadda duk Turanci ya aro tsarin Romawa a fagen rubutu, haka Hausa ta aro tsarin Larabawa ta d’ora bisa ga nata. Abin mamaki a ce, d’alibin harshe ke ganin wai, sai Hausa ta rok’i rok’ak’k’e da rok’o ya rarake domin ta ciyar da harshenta gaba. Yaushe ne hankalin karatu zai yarda da cewa:

  1. Muna da namu, mu watsar, mu je mu yi aro. Ka ce dai da kud’inmu, mu ‘boye, mu ciwo bashin da babu ranar biya.

  2. Wace hikima ke ga aron aro? Turawa dai ga Romawa suka aro rubutu. Muna da namu, muka k’ara da na Larabawa. Me zai sa mu yi da’bin da’bakuna?



  • Kai! Ina ganin lokaci ya yi mu sake yin nazarin Rubutun Tafi da masana suka binciko na Hausa mu yi tunanin inganta shi[xviii].


Hausa A Karatun Bokon Nijeriya:


Turawan Ingila da suka ga k’wal uwar bari, dole suka ba da kai bori ya hau, aka bar Hausa a tsarin ilmin boko. Tun a makarantun firamare, ake fara nuna wa yara Hausa. A da, a zamanin ‘yan bokon farko da Hausa za a dinga koyar da yaro komai har zuwa aji hud’u da biyar[xix]. Daga nan, idan bakinsa ya yi taushi, fasaharsa ta k’aru, a fara sa Turanci. A makarantun Sakandare da na horas da malamai da manyan kwaleji da jami’o’i duk Hausa na da kaso mai tsoka. Sai dai, domin a kare mata fikafikai za a sakad’a ta k’ark’ashin sunaye irin su:

Department of Languages

Department of African Languages

Department of Language and Linguistics

Department of Literary Studies

Institute of African Studies.

 

Duk da haka, martabar Hausa ba ta ragu ba. Za a taras malaman Hausa da karatun Hausa da ayyukan Hausa da gudunmuwar Hausa sun fi yawa a ciki. A da, a karatun boko Hausa na a matsayin Vernacular[xx], wato harshen marasa galihu. A wasu lokuta, a sa ta cikin ‘local languages[xxi]’ wai, wasu ‘yan tsirarun harsuna na k’warorin mutane. Idan ana son a kawo misalanta a rubutun ilmi, wasu su ce, mother tongue[xxii], wasu su ce, first language[xxiii], ga su nan dai. Duk wad’annan abubuwa an rasa yadda za a yi a muzanta harshen da ake ganin ya gagari a d’ak’ile shi. Cikin wannan guni da kishi da zund’e da harara da tsaki da k’yacci da gwalo da k’yashi da hasada, Hausa ta ci gaba da rayuwa da yad’o da haihuwan nagartattun ‘ya’ya wandon robo daidai da kwankwason kowane irin zamani.

A cikin karance-karancen boko a Nijeriya, Hausa ta yi yad’o kane-kane cikin ilmin harsuna. Ta yi babban biga cikin tarihi da walwala da ilmin siyasa. Ta yi zurfi cikin nazarce-nazarcen kimiyya da k’ere-k’ere da ilmin kiyon lafiya. Tsare-tsaren tattalin arziki da tsaro da kimiyyar k’ere-k’ere Hausa na ciki tsundum! Manyan ‘yan boko da suka yi digiri da manyan digirori cikin wad’annan fannonin da bazar Hausa suka yi rawa wajen rubuta kundayen digirorinsu. Butulci ne babba bayan an ci moriyar ganga a ce mata koren banza. Babbar magana kan ta ita ce, masu kukan a koyar da Hausa da Turanci sun manta da cewa, hatta da masu karatun Turanci da Hausa suke garkuwa ga kundayen digirinsu. Wannan ya tabbatar da kasawar Turanci ga biya wa Hausawan da suka k’ware ga Turanci wadatacen bagiren bincike. Kaico! Rashin sani ya fi dare duhu. Hausawa sun ce, hankali ke gani ba ido ba. Hak’ik’a, mai hankali idan ya ga kurma a guje, taya shi gudu zai yi, ba tsayawa zai yi tambayarsa me ya faru ba? Dalili kuwa, shi ne, shi kurma gani ya yi, ba ji ya yi ba.

Koyar da Wani Harshe Ciki Wani Harshe


A fagen ilmi, kowane harshe gashin kansa yake ci. Bisa ga k’a’ida, ba za a bai wa d’alibi takardar shaidar k’ware wa ga harsunan Afirka ko Asiya ko Turai gaba d’aya ba. Dole a ware harshe d’aya da aka koyar da shi a ba shi. Bisa ga tsari, kowane harshe yana da sautuka da yadda ake furta su. Yana da tsarin furucin sauti da wasula da yadda za a gwama su, su gina kalma. Haka kuma, ba zai rasa yadda za a sarrafa kalmomin su ba da jimloli ba. Wad’annan albarkatu na harshe kamar zanen hannu suke kowa da nasa daban. Ko da dukkanin harsuna na duniya sun yi ittifak’in a ce wa “ruwa” “suna” ne babu sa’bani. To kuwa kowanensu ba “ruwa” zai kira shi ba. Wani ya ce “water”, wani “ruwa”, wani “maa’u”, wani “miri”, wani “diyan”, wani ya ce “akwa”, wani “omi” wani ya ce “eyin”[xxiv]. Daga wad’annan misalai za mu ga cewa, koyar da wani harshe cikin wani harshe a k’arshen dabirtar duk ga fasara za ta tsaya. A tsarin ilmi, fasara wani harshe zuwa wani harshe, ba shi ne koyon harshen na hak’ik’a ba, domin masana cewa suka yi, fasara ita ce, k’ok’arin bayar da makusanceyar ma’ana, da za a iya fahimtar abin. Don haka suka kasa fasara zuwa:

  1. a) Fasarar bak’i-da-bak’i

  2. b) Fasarar mai ‘yanci

  3. c) Fasarar nan take


A cikin ilimin fasara, kowace irin fasara masani ya za’ba, ba zai fito da ruhin madarar ma’anar harshen asali ba, sai dai a yi hasashe. A k’arshe, za a taras da tsofafin kalmomi da kalmomi na al’ada da kalmomi na fannu/sana’a da ‘boyayyun kalmomin karin harshe da dad’ad’d’un kalmomin aro da kalmomin batsa da tsokana da wasannin motsa jiki da wak’e-wak’e da kirari da karin magana da salon magana da gatse da barkwanci su kasa samun yalwatacciyar fasara da ta fito da ruhinsu[xxv]. Idan tussan magana na adabin gargajiya sun lahanta, nahawun kowane ‘bangare na harshe zai samu ta’buwa, a wayi gari kwalliya ta kasa biyan kud’in sabulu. Dubi wad’annan ‘yan misalai da ruhin ma’anonin fasarar da suka samu:

Larabci:       Wabilun

Hausa:        Ruwa kama da bak’in k’warya

Turanci:      It rains cats and dogs

 

Larabci:       Laisal khabaru kal iyaani

Hausa:        Gani ya kori ji

Turanci:      Seeing is believing

A cikin wad’annan misalai, rashin samun jituwan kalmomi bi-da-bi wajen fito da ma’anarsu a harsunan shi ya tabbatar da cewa, ma’anar fasara gajeruwa ce. Wani harshe ba ya biya wa wani harshe buk’ata domin Alhaji ‘Danmaraya Jos cewa ya yi:

 

Jagora: Yaro ba ya d’aukar yaro

: Sai dai rungumanni mu fad’i

A irin hasashen da na gabatar, a d’auka ana son koyar da Bature ko Balarabe ko Buzu ko Bayarbe Hausa, yaya za a fasara masa wad’annan ya samu k’oshin ma’ana wadatacciya yadda Bahaushe zai ji?

  • Jark’aniya

  • Tsakin tsakuwa

  • Kir’bin gumbar makauniya

  • Tumu/dak’uwa/k’uli-k’uli/baduhu /zana/kau-da-bara/k’ago/sagau/gaabaa


Idan aka tunkari taskar harshe ta sautuka da kalmomi masu yi wa juna shigan gizagizai za a samu salon magana, gagara Gwari, ko k’arangiya. Duk yadda aka nuna k’warewar harshe, fasara ba ta bayar da gansasshiyar ma’ana mai ruhi irin ta harshen asali. Idan aka bijiro wa Bahaushe da wannan Turanci yaya zai mayar wa Bahaushe da gami a ji tangam! Irin na mai zuwa Haji da ya gamu da Annabi (SAW) a ji harafin “f” yadda take kad’awa a Turanci?

  • First Friday, February fifteen fifty five further Frances fride four festival fish for four fathers from France.


Yaya za a bai wa Bature ma’anar wannan. Cikin lugudan harafin “k” yadda yake a Hausa?

  • Da Kalla da abokin Kalla sun ta fi kallon kalangu, sai aka kalle Kalla mari wajen kallon kalangu, aka gaya wa abokin Kalla, “Maza kalla gida da gudu ka gaya wa matar Kalla ga Kalla can an kalle da mari wajen kallon kalangu”. Ya kalla da gudu ya kalla wa matar Kalla kira da cewa, ga Kalla can an kalle da mari wajen kallon kalangu ta kallo kara, ta kallo da gudu da kallabi, domin ta kalla wa wanda ya kalla wa Kalla mari wajen kallon kalangu. Ta kalli taron kallon kalangu domin kallo wanda ya kalla wa Kalla mari wajen kallon kalangu, da ganin ta da kallanlen kara ya kalla da gudu, kallo ya koma ga Kalla da abokin Kalla da kallallen karan da ta kallo domin kalla wa wanda ya kalla wa Kalla mari.


Kad’an ke nan daga cikin wahalolin da ba za a kai matsayar yadda za a fice su ba, idan aka nace ga koyar da mai harshe harshensa cikin wani harshe.

https://www.amsoshi.com/2017/10/21/bitar-karatun-hausa-a-karni-na-ashirin-da-daya-krn-21/

Mafarin Koyar da Hausa Cikin Turanci


Cikin manyan harsunan duniyar wajen k’asar Hausa ba Turanci kad’ai Bahaushe ya fara cin karo da shi ba. Wace martaba Turanci zai gwada wa Larabci da Girkanci da Latinanci da Hindi da Urdu da Faransanci? Masu wad’annan harsuna sun riga Bature lek’a k’asar Hausa, sun riga shi sanin albarkatun da ke cikin k’asar na k’asa da jama’a da sauransu. Me ya sa, ba su mamaye harshen Hausa ba, suka mak’ure shi, suka shak’e shi, suka cukuikuye shi a keji, suka hana shi ‘yancin yawo da k’afafunsa? Dalilan da suka sa haka kad’an daga cikinsu, su ne:

  1. Turanci ya zo wa k’asar Hausa da fuskoki daban-daban. Fuska ta farko an zo da niyyar bud’e ido cikin rigar lek’en asiri. Wanda duk ke son ya mik’e k’afafunsa, ya yi munafunci da azuzanci da makirci da mak’ark’ashiya da zagon k’asa ga wata/wasu al’umma, dole sai ya koyi harshensu. Haka kuma, zai tilasta a koyi harshensa domin ya rik’a jin wainar da ake toyarwa[xxvi]. Wannan shi ne babban mafarin ru’ba’b’ben tunanin.

  2. Muradun Turawa su bazu, al’adunsu su mamaye k’asa, a Turance mutane da harshe da al’ada. Cikin wannan dabarar ce za a cusa musu addinan Nasara su rungume shi hannu biyu domin an fi k’arfinsu. To! Cikin rigar addini za a shimfid’a mulkin mallaka cikin ruwan sanyi. Littafin Allah a hannu dama, a hannu hagu bindiga, a zuci mulkin mallaka. Haka ko aka yi[xxvii].



  • Cunkoson da k’asashen Turai suka yi da kaya jibge babu masaya. Yunwa da fatara da rashin aikin yi na yi wa mutane barazana, shi ya haifar da neman mafaka a k’asashen Afirka ido rufe. Don haka, an fito cin ranin da babu ranar komawa, ko’ina aka ga wurin zama za a yi mannanu k’uda ya fad’a k’waryar alewa. Ashe ke nan, dasirar koyar da Bature Hausa domin ya samu mafaka, ita ce ta haifar da koyar da Hausa cikin Turanci domin Turawa su amfana da nahawunta, ba don amfanar da Hausawa ba[xxviii].



  1. Rahotannin da Turawan lek’an asiri ke rubutawa cikin harshensu suke rubutawa. Wak’ilansu da ‘yan barandarsu da suka koya wa harshensu domin su farauto asirranmu a rubuce a adana musu. Asirranmu cikin harshenmu suke. Dole a fasara su, a rubuta su cikin Turanci. Mai fasara dole ya k’ware ga harsuna biyu: harshen asali da harshen bayar da fasara. Tushen koyar da Hausa cikin Turanci a nan ta samo asali, domin Turawan lek’en asiri su tabbatar da cewa abubuwan da aka fasara musu a rubuce daidai suke[xxix].

  2. Bayan da ‘yan lek’en asiri suka gama aikinsu, tunanin kutsowa k’asashen Afirka ya zo a zuciyar Turawa. Tunanin ya haifar da kafa sansanin koyar da harsunan Afirka a Turai musamman Ingila, Jamus, Faransa da Rasha. Hausa na daga cikin harsunan da ke sahun gaba a wannan tunanin. Sojojin yak’i da ‘yan lek’en asiri da Mishon da Ma’aikatan hukumar mulkin mallaka aka fara koyar da su Hausa tun a k’asashen Turai. Wad’annan abubuwa ba don ceton harshen Hausa aka tsara su ba, don ceton masu son su cuci Bahaushe ne. Asalin koyar da Hausa cikin Turanci domin amfanar da Turawan da ke koyon Hausa ne. Kai da ke da harshenka, wace dambala za ta sa a aro wani harshe a koyar da kai shi, in ba renin wayo da rashin kishi da rashin sanin ciwon kai da ‘bata tunani da mayar da gaba baya da d’aure wa k’arya gindi ba?


Uzurin Masu Ra’ayin Aron Hannu:


‘Dalibai da ke da ciwon koyon Hausa cikin Turanci ban ga laifinsu ba, domin kowa da bukin zuciyarsa. Duk da haka, tilasta mutum ya ciwo bashin abin da yake da shi, ko ya yi aron abin da ya mallaka, wata irin dambala ce makusanciyar manomin da ya saya abincin da ya noma da kud’in aljihunsa, ya biya kansa da kansa. Daga cikin uzurran da masu ganin dole a koyar da Hausa cikin Turanci ke fad’a akwai:

  1. Turanci ne harshen k’asa, dole kowa ya rungume shi a kowane aiki da ya danganci hukuma. Karatun Hausa na cikin tsarin hukuma, dole a yi shi a Turanci[xxx].

  2. Babu wani takamammen aikin nahawu na Hausa da aka yi a rubuce, don haka, dole a ari na Turanci a isar da sak’o[xxxi].



  • Idan ana son a koyar da Hausa cikin Hausa, za a ci karo da matsalolin fasarar wasu kalmomin ilmi (fannu) da babu yadda za a sarrafa su zuwa Hausa[xxxii].



  1. Karatun Hausa ilmi ne kamar sauran ilmuka, dole a koyar da shi a harshen da ake koyar da sauran darusan karatu a makarantunmu. Wai! Yin haka, zai sa ta samu kar’buwa a fahince ta[xxxiii].

  2. Sun ce, akwai k’arancin wadatattun kalmomi na Hausa da za su iya wadatar malamin Hausa ya koyar da Hausa cikin Hausa[xxxiv].

  3. Ana hangen barazanar kimiyya da cigaban k’ere-k’ere zai baro Hausa da Hausawa a baya idan aka nace da koyar da Hausa cikin Hausa[xxxv].



  • Uzurin wasu masu koyar da Hausa cikin Turanci shi ne, malaman da suka ba su digiri ko suka duba babban digirinsu ba Hausawa ba ne, sun fi son abin cikin Turanci. Daga nan suka zak’e suka fi mai kora shafawa[xxxvi].

  • A gaskiya, da yawa daga cikin masu son a koyar da Hausa cikin Turanci ciwo biyu ke damun su. Na farko, a ce sun iya Turanci. Na biyu, ka da a ce, ba su iya Turanci ba. Na uku, suna ganin sun waye, yin Hausa gidadanci ne[xxxvii].



  1. Wasu sun ce, wai! Hausawa sun kasa tsayi su yi wani takamammen aiki na yadda za a fuskanci karatun Hausa cikin Hausa. Dole idan yadda aka so ba ta samu ba, a yi yadda ba a so, a zauna lafiya[xxxviii].

  2. Wata hujjar rashin hujja ita ce, wai akwai harsunan Nijeriya barkatai da babu littattafan da za a koyar da su da harshensu na asali. Idan aka ce, a koyar da Hausa cikin Hausa, su kuwa yaya za su yi? Domin a daidaita tunanin had’a kai, sai a koma Turanci gaba d’aya, in ya so a yi marus, haihuwan guzuma d’a kwance uwa kwance[xxxix].

  3. Ga alama, hatta da malaman Hausa akwai masu jin tak’aicin Hausa saboda sauk’in ta, da saurin fahintarta da ake yi. Zama d’aya a iya ta, a fahince ta, a samu manyan digirin k’oli ciki, abin na ci musu tuwo a k’warya. Da an bijiro da maganar koyar da Hausa cikin Hausa, sai idanu su yi ja, a dinga tayar da jiyoji, da karya gumi, hasada ta rufe ido, a dinga zubar da hawaye wai wasu za su ci arziki cikin ruwan snayi. Kaico! Ai rabon kwad’o ba ya hawa sama[xl].


Ban ce, wad’annan su ne kad’ai ra’ayoyin masu ganin a koyar da Hausa da Turanci ba. Duk da haka, su na iya kalatowa da rairayowa yayin da nake fafitikar harhad’a wannan muk’ala. Ko da da wasu daban, mu a Nijeirya ta Arewa wad’annan su ne jigajigan hujjojin. Idan muka yi rik’o da hujjojin su irin hasashen wasu abubuwa da na yi wa taken:

Hasarorin da Aron Hannu zai Haifa


A tsarin koyar da harsunan duniya, ba bak’on abu ba ne harshe ya d’auki nauyin kansa a fagen koyar da duk abin da ya shafe shi. Bak’on abu shi ne, koyar da nahawun wani harshe cikin nahawun wani ba shi ba. Idan aka ce, a nace ga aron hannu, dole a shirya kar’bar hasarar da ba za a san ranar gama jajenta ba. Abin da mu d’aliban harshen Hausa da malamanmu suka hanga shi ne, za mu yi hasarar:

  1. i) Ruhin harshenmu na asali da ke k’unshe cikin nagartattun kalmomin gado. A k’arshe, kalmomin da suke gama gari ga ma’ana kawai za a rik’a amfani da su a watsar da wad’anda sai ‘yan gado suka sani. Da sannu harshenmu ya shiga cikin harsunan da ake yi wa suna “harsunan da ke cikin had’arin salwanta”.[xli]

  2. ii) Sautukan harshenmu da suke tak’adaru ga wad’anda ba ‘yan asali ba, irin su tagwayen bak’ak’e da wasula da bak’ak’e masu k’ugiya za a durk’usar da su. Yadda duk aka samu dabarar samar da su saboda ana son magana da rubutu da Hausa a wancan zamani, haka za a ragaitar da amfani da su idan Turanci ya kar’bi tutar koyar da nahawun Hausa[xlii]. Allah Ya tsare mu Ya tsare wuyan rak’uminmu in ji Buzu da ya ga mai mak’ok’o.


iii)     Za a ci amanar karuruwan harsunan Hausa da suka taru suka gina harshen Hausa suka shimfid’a daular k’asar Hausa. Cikin k’ok’arin daidaita Hausa ta dace da buk’atun gwannati a fagen koyarwa da daidaita ma’anonin kalmomi da za su yi canjaras da na Ingilishi dole a kushe wani karin harshe a kan wani. Idan na asali su salwanta Hausa ta yi hasarar su[xliii].

  1. iv) Bunk’asar harshe da k’ara d’aukakarsa da yad’uwarsa tana tare da tsarin salon rubutunsa da yadda za a adana shi a rubuce. Idan za a koyar da Hausa cikin Turanci rubutun Turanci zai d’aukaka na Hausa ya rushe a farfajiyar ilmi, daga nan sai sare-saren salwanta. Me ya d’aukaka harsunan Turai ba salon rubutu da aka adana su da shi ba[xliv]?

  2. v) Harshen Hausa da al’adun Hausawa sun zama wa Turawa alak’ak’ai tun zamanin cinikin bayi da mulkin mallaka. Duk k’asar da ta ratsi duhun jahiliyyar mulkin mallaka za ta yi hasarar harshenta da nagartattun al’adunta da asirranta. Wannan mak’asudin ya kasa cin gira a k’asar Hausa. Duk da Turance Hausawa da aka yi da bokonta su, da bautar da su, da rikid’a musu addinai, an kasa murk’ushe harshensu da al’adunsu na gargajiya. Babu abin da ya taimaka wa Hausawa a kan haka face rik’o ga harshensu damak’ui. Yau da rana tsaka, bayan mun ci nasarar yak’i, a ba mu kuturun bawa, kurma, mak’aho, mahaukaci gigitacce da shi. Matuk’ar aka bai wa Turanci amanar koyar da Hausa to, Turanci ne ake koyarwa ba Hausa ba[xlv].

  3. vi) Sunan wata babbar hasara ‘banta-’bakatantan, ba a ga tsuntsu, ba a ga tarko. Masu koyar da Hausa cikin Turanci matuk’ar ba Turawa ba ne, ba nagartaccen Turanci d’an asali za su koyar da yara ba, yaye-yaye ne cikin kuri da gayanci, a wayi gari yara ba su iya nahawun Turanci ba, su manta da nasu na asali na Hausa. Bahaushe na cewa, ba ka bayar da abin da ba ka da. Turanci ba harshenka ba ne, ya ya za ka aro shi ka koyar da masu harshe harshensu da harshen da ba nasu ba? Da kai, da su, duka baran uwar Nuhu kuke yi. Assha! Wannan ita ce musibar da ke damuwar d’aliban nazarin Hausa a k’ark’ashin wannan rud’ad’d’en sabon tunani[xlvi].


vii)    Fahintar harshe a ilmi shi ne, a nak’alci nahawunsa a magana da sarrafa shi a  rubuce cikin k’oshin kalmominsa na asali. Idan za a koyar da Hausa da Turanci d’alibin Hausa zai yi hasarar d’imbin kalmomin Hausa masu wadatattun ma’ana ya fad’a cikin k’addarar k’ila-wa-k’alan Turanci. Idan aka shiga wannan yanayi babu makawa sai an yi saki zari kama tozo. Wanda ya karanto harshe ya rasa wadatattun kalmomin da zai yi rubutu ya isar da sak’o a cikinsa bai amfanar da harshen da komai ba. Amfanar da harshe shi ne, raya kalmominsa, da adana su a adabi da rubutu. In babu k’ira me ya ci gawai? Masassara ke nan daga nan sai doguwar suma sai bak’untar kushewa[xlvii].

viii)   Wata hasara ita ce, renon takaici cikin takaici a rayar da takaici. Turanci kishiyar duk wani harshe ne da ya yi wa mulkin mallaka. Turawa kuwa ba su ta’ba ganin kan wanda suka mallaka da gashi. A koyaushe uban gida son yake a ce, bawansa ya rik’a kwaikwayonsa domin ya tabbata bawa. Da wace hujja za mu rayar da harshen wasu wanda da shi aka zalunce mu, mu watsar da namu? Koyar da Hausa cikin Turanci rayar da harshen Ingilishi ne da dak’usar da martabar Hausa da Hausawa. Haba! Lokaci ya yi a doki garwa belbelu su tashi su san wurin da dare ya yi musu.

Bazar Hausa a Farfajiyar Ilmin K’arni na 21


A tsarin karatun Hausa na matakai masu zurfi an had’u a kan ‘bangarori uku. Al’ada, Adabi da Harshe. Kowanne daga cikinsu wani babban kandami ne da za a iya yi wa suna, daji ba ka da gambu. Tattare da haka, a imaninmu na d’aliban Hausa da malamanmu masu kishin cigaban harshenmu, duk aikin da aka yi a kan wata fasaha ta harshen Hausa ko Bahaushe, Hausa aka yi wa aiki kuma aikin na nan a cikin farfajiyar karatun Hausa. Ai ba Hausa kad’ai ce harshe a Afirka ba. Ba ita kad’ai ce harshe a Nijeriya ba. Ba ita kad’ai ce harshe a Nijeirya ta Arewa ba. Ba ita kad’ai ce harshen da ake amfani da shi a cikin k’asarta ba. Me ya sa ta fi su saura kere a fagen ilmi? Idan dai mun aminta da, karen da ya yi cizo da gashinsa ake magani. To! Duk wani k’wazon Bahaushe aka sarrafa cikin ilmi, Hausa ce ake yi wa aiki, ma’aikacin kuwa, Hausa ce ya karanto. Ku biyo ni, amma ku taya ni duba baya makaho ya so tsegumi:

  1. i) A ‘bangaren harshen Ingilishi da Ilmin Harsuna fitattun kundayen manyan digirin Ph.D da Hausawan da suka karanto Ingilishi suka yi a kan Hausa sun ninka wad’anda aka yi a kan Turanci yawa. Mafi yawan Hausawan da suka kar’bi digirin Ph.D na Turanci harshen Hausa suka yi wa hidima[xlviii].

  2. ii) Haka kuma, wad’anda suka kar’bi digirin Ph.D a fannin Ilmin Harsuna Hausawa da wasu mak’wabtansu Hausa suka yi wa hidima[xlix].


iii)     Malaman Hausa na farko da suka assasa karatun Hausa ba Hausa suka karanta ba, amma ita suka yi wa hidima a kundayensu na Ph.D. Suka dawo suka sauya akala don kishin Hausa.[l]

  1. iv) Sassan ilmi na fasaha irin Tarihi da Tattalin Arzika da walwala da sauransu. An yi fitattun ayyuka a kan Hausa da Hausawa[li].

  2. v) A kimiyya, an samu ayyuka da kimiyyar gine-gine da lissafi da sauransu[lii].


Wad’annan aikace-aikace, sun isa su tabbatar da cewa, Hausa ta cancanci a koyar da ita cikin Hausa, domin Hausawan da suka ilmantu a fannoni daban-daban, da ita suka yi bara ga ayyukkansu. Ban yi zaton akwai wani harshe daga cikin harsunan Nijeriya da yake da wannan fice a duniyar ilmin wannan k’arni ba irin Hausa. Ba wai harshen Hausa ba, yau babu wani fanni na ilmi da zai buwaya a Hausantar da shi ba, sai dai idan ba a so ba[liii].

Bazar rawar Hausa cikin Hausa ta ci nasara a farfajiyar ilmin k’arninmu. A halin yanzu, masu takardun shaidar Difloma da Ensi’i (NCE) a Hausa sun nunka na kowane harshen Nijeirya da ake koyo a matakan. Ban yi na babban mahaukaci ba, idan na ce, masu babbar takardar shaidar digiri (BA) na Hausa da digirin ilmi a ‘bangaren Hausa B.A ed (Hausa) sun fi na kowane harshe yawa a Nijeriya. Babu shakka, k’ididdige masu digirin k’warewa na MA da Ph.D a Hausa, sai an nemi tiamakon hukuma. A matakin koyo na k’arshe, Hausa na da Farfesoshi fiye da talatin ‘yan k’asa, kuma ‘yan gida Hausawa da ke a Jami’o’i da Cibiyoyin nazari da bincike daban-daban[liv]. Wad’annan dalilai su suka tilasta a koyar da Hausa cikin Hausa domin babu abin da Hausa ta rasa.

Hausa Cikin Hausa:

Babban matsalar da ke haddabar harsunan cikin gida ita ce, hana musu ‘yancin taka rawarsu da kansu a fagen koyonsu da koyar da su da rubuce-rubucen da ya shafe su. Farfesa Dalhatu Muhammadu Zariya[lv] na daga cikin jigagan ganin dole Turanci ya sake wa Hausa mara a koyar da Hausa cikin Hausa. Yekuwarsa ta samu kar’buwa ga fitattun d’alibansa, Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya da Farfesa Abdulk’adir ‘Dangambo[lvi]. Irin gudunmuwar da suka bayar na k’wato wa Hausa ‘yancin koyar da ita cikin Hausa ita ce gajiyar da muke ci a yau. A nan, tilas a anbaci Farfesa Muhammadu Hambali Junju, wanda saboda tsananin kishinsa ya rubuta Rayayyen Nahawun Hausa[lvii]. ‘Dalibansa Dr. Ahmadu Bello Zariya da Farfesa Salisu Ahmad Yakasai kowanensu ya fito da littafin nahawun Hausa cikin Hausa[lviii]. Domin raya harshen Hausa cikin Hausa, Malamin Malaman Hausa, Farfesa Dauda Muhammad Bagari, ya wallafa gawurtaccen littafin nahawu mai take Bayanin Hausa. Wad’annan ayyuka sun rufe bakin masu k’orafin rashin kayan aiki.

Hausa cikin Hausa ta yi tasiri a kundayen kar’bar digirori na BA da MA da PhD. Jami’o’in Bayero da Ahmadu Bello da Usmanu ‘Danfodiyo da Maiduguri sun yi abin a zo a gani. Babban digirin farko na PhD da aka fara cikin Hausa shi ne na Farfesa Sa’idu Gusau (1989) na biyunsa shi ne, na Aliyu Muhammad Bunza, (1995) na uku, Farfesa Ibrahim Aliyu M. Malumfashi (1999). Daga bayansu an sami fiye da kundayen PhD talatin cikin Hausa. Wannan ya nuna an samu cigaba sosai, kuma cigaban sai dad’a k’aruwa yake yi. Babu shakka, wannan na ba da haske gare mu cewa, fafitikar da ake ciki ta tabbatar da koyar da Hausa cikin Hausa, hak’a ta kai ga wadataccen ruwa. Abin da ya rage shi ne, a sake fito wa Turanci Hausance, a fara tunanin gabatar da darusan ilmin da ake tink’aho da shi a k’arninmu cikin Hausa.

Sakamakon Nazari:


Martaba da darajar ilmi na kowane fanni iri d’aya ce, amfaninsa a fahince shi a amfana da shi. Daga cikin abubuwan da suka tanye k’asashe masu tasowa ga cigaba akwai matsalar harshen da ake bayar da ilmukan da ke sa ci gaba. Tilasata wani bak’on harshe a matsayin harshen k’asa da k’ok’arin kururuta shi da fifita shi ga harsunan gado shi ya tauye bank’asar ilmi a k’asashen da suka yi wa harsunan mulkin mallaka mabayi’a ta har abada. Wannan d’an k’warya-k’waryan bincike ya hango:

  1. Buk’atar sake jaddada koyar da Hausa cikin Hausa da rubuta kundayen binciken Hausa cikin Hausa. A fara tunanin bayar da kyauta ga kundin PhD mafi rubutuwa a tantagaryar Hausa

  2. Akwai bukatar farfad’o da, ko kafa hukumar fasara mai k’arfi da za ta kula da ayyukan fasara na ciyar da fasara ayyukan kimiyya da k’ere-k’ere da kiyon lafiya domin a sama wa ‘ya’yanmu nagartaccen ilmi.



  • Binciken ya hango, babu harshe daga cikin harsunan Nijeriya da ke da masana da manzarta a fanninsa irin Hausa. Hausa ita ce kan gaba ga dukkanin harsunnan Nijeriya. Babbar matsalar kawai ita ce samun marasa kishinta daga cikin maciya gajiyarta.



  1. Akwai buk’atar bud’a sassan karatun Hausa a jami’o’in k’asashen Afirka ta Yamma musamman Nijer da Benin da Togo da Ghana da Senegal da Bokina da Mali. Yin haka, zai bai wa wasu k’ananan harsuna marasa galihu farfad’owa idan suka dafi kafad’ar Hausa. Yadda za a sayar da wannan hajar shi ne, kiran tarukan ilimi na Hausa a k’asashen domin su ji irin wainar da ake toyawa.

  2. A halin yanzu, a wannan k’arni, lalurar koyar da Hausa cikinTuranci ta kau. Zancen rubuta kundin binciken Hausa cikin Turanci bai taso ga manazarci Hausa ba a sashen da ake koyar da Hausa ba. Duk malaman Hausa su tashi tsaye na ganin an kawar da duk wata matsalar da za ta yi wa koyar da Hausa ikin Hausa barazana.


Nad’ewa:


          Hausawa na cewa, babu mai nunin gidansu da hannun hagu. Lallai k’afafun wani ba su yi wa wani tafiya. Hakik’a, kayan aro ba sa ado, domin komai ta dad’e k’arshen ruwa kware. Na yarda da fad’ar, tare da ni aka ci, ya fi gaba gare ni aka ci amfanin hanji. Tarihin saduwar Bahaushe da Turanci ba mai dad’in sauraro ba ne, domin kare jini biri jini aka rabu. To! Rabuwar da aka yi dutse hannun riga ina amfanin a ci gaba da renon musabbabinta? Buk’atar harshen na zama harshen k’asa, ko harshen ilimi, dole ya kasance yana da jama’a na asali masu yawa da masu sha’awarsa. Haka kuma, ya kasance mai wadatattun kalmomi da za su wadatar a kowane bagire ake lek’o shi. Samun daidaitaccen tsarin rubutu wata martaba ce da ake so gare shi domin ilimi da siyasar rayuwa dole sai da rubutu. Me Hausa ta rasa a cikin wad’annan sharud’a? Me Turanci zai yi wa Hausa doro a nan? Babu wani harshe na duniya da kalmominsa suka wadaci buk’atar zamaninsa. Babu harshen da ya bunk’asa ba tare da are-aren kalmomi da k’irk’ire-k’irkirensu ba. Babu harshen da zai shiga zukata da hukuma ba tare da zawiyyar boko ba. Duk wani harshe da duniya zamaninsa ta ji zarmod’arsa, sun yi auren zobe da ‘yan jarida. Duk wani bak’on harshe bai san budurcin Hausa ba. Larabci ya tarar da ita d’akin mijinta. Rubutun ajami ya riske ta da tagawaye. Turanci da jikokinta ya gan ta. Samari! Ka da a ci ka da burga, idan za ka yi aure, ga shawaran makad’a ‘Dan’anace:

Jagora: Mai son miya ya auri Tsohuwa

: Mai son shimfid’a ya auri budurwa,

: Mai son d’an k’warai ya auri isassa.

(Wak’ar Shago)

Na za’ba maka isassa ita ce “Hausa”. Isassa na iya kasancewa da kowace irin sifa kake so.

 

MANAZARTA


 

Abdullahi, M.D. 2011. A Study of Writing and Development of TAFI,

Fatima Publishing, Katsina.

 

Adamu, M. 1975. Hausa Factor in West African History, Zaria: ABU, Press.

 

Amfani, A.H. (da wasu) 2012, Champion of Hausa Cikin Hausa A

Festschrift in Honour of Dalhatu Muhammad, ABU Press, Zaria.

 

Bagari, D.M. Bayanin Hausa, Rabbat, Morocco.

 

Bangbose, A. 1977. Language and Nation: The Language Question in Sub-

Saharan Africa, Edingburgh, University Press.

 

Birnin-Tudu, S.Y. 1990, “Nazari Kan Rubutun Ajami a K’asar Hausa,”

Kundin digirin MA, Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sokoto.

 

Bivar, A.D.H. 1960. “A dated Qur’an from Borno” Nigerian Magazine, No.

65, Lagos: Federal Ministry of Social Development, Youth, Sprots and Culture, Lagos.

 

Bunza, A.M. 2000, Rubutun Hausa, Yadda Yake Da Yadda Ake Yin Sa,

Don Masu Koyo Da koyarwa, Ibrash, Lagos.

 

Bunza, A.M. 2008, Narambad’a, Ibrash, Lagos.

 

Bunza, A.M. 2013. “Don Me Ake Karatun Hausa?” Cikin Harsunan

Nijeriya, Volume XXIII, 2011-2013 CSNL, BUK, Kano.

 

Clarke, P.B. 1982, West Africa and Islam, London.

 

Dressler, W. 1981, “Language Shift and Langauge Death, a Protean

Challenge for the Linguist”. Folia Linguistica.

 

Dorian, N.C. 1981a, Language Death: The Life Circle of a Scottish Gaelic

Dialect, Philadelphia.

 

East, R.M. 1952. A Vernacular Bibliography for the Languages of Northern

Nigeria. Zaria: NNPC.

 

 

Fagge, U.U. Ire-Iren Karin Harshen Hausa Na Rukuni, Benchmark

Publishers Limited, Kano.

 

Fischer, S.R. 2000. A History of Writing, Reaktion Books.

 

Galadanci, M.K.M. 1976, An Introduction to Hausa Grammar, Longman

Nigeria.

 

Gazali, K.A.Y. 2005, The Kanuri in Diaspora, The Contributions of Kanen-

Borno ULAMA to Islamic Education in Nupe and Yorubalands, CSS Press, Lagos.

 

Jinju, M.H. 1981, Rayayyen Nahawun Hausa, NNPC Zaria.

 

Miller, W. 1971. “The Death of Language or Serendipity Among the

Shoshani.” Anthropological Linguistics 13:114-120.

 

Omar, S. 2013, Modibbo Kilo, ABU Press, Zaria.

 

Oyetade, S. 2007. “Language Endangerment in Nigeria.” Perspectives on

Akolo Languages of the South-West” Dorian, N. (ed) International Journal of Society and Language, 184, pp. 169-184.

 

Rufa’i, A. 1977 “Grammatial Agreement in Hausa”. PhD Thesis

Georgetown University, USA.

 

Rodney, W. How Europe Underdevelop Africa.

 

Sakkwato, A.B. 2011 Ginin Jimlar Hausa, Jagora ga Mai Nazarin Harshe,

Mathi Production Sakkwato.

 

Sani, M.A.Z. 2011, Gamayyar Tasrifi da Tsarin Sautin Hausa, ABU, Press

Zaria.

 

Spender, D. 1980. Man Made Language, London Rutledge and Kegan Paul.

 

Tsafe, B.A da Sadi, S.A. 2010 Hanyar Binciken Ilmi a Hausa, Farin Batu

Press Gusau.

 

Ubah, C.U. 2001, Islam in Africa-History, Baraka Press, Zaria.

 

Yakasai, S.A. 2012. Jagoran Ilmin Walwalar Harshe, Garkuwa Media,

Services Sokoto.

Yar-Aduwa, T.M. 2008, The Syntactic adn Semantic Description of the

Hausa Quantifiers, Clean Impression Ltd, Kano.

 

Zariya, A.B. 1981, Nahawun Hausa, NNPC, Thomas Nelson, Nigeria

Limited.

 

Zaruk’, R.M. Aikatau a Nahawun Hausa.

 

[i] .             Rashin Farfesa Muhammad Kabir Galadanci da Farfesa Ibrahim Yaro Yahya da Abdullahi Kafin

Hausa da Habib Alhassan Gusau da Malam Zarruk’ da Mahbub Alk’ali da Malam Isa Kurawa

(Kakan Malaman Hausa) da Farfesa Muhammadu Hambali Junju ba k’aramar gi’bi ta bari ba ga

fagen nazarin Hausa.

[ii] .            Don k’arin bayani a dubi, Bunza, A.M. Narambad’a, IBRASH, Lagos.

[iii] .           A hasashen masana irin Farfesa Mahdi Adamu Ngaski Kalmar “boko” ‘yar gida ce, tun fil azal

Bahaushe na da “biri boko” da “amaryar boko”. Don haka, boko na nufin “k’arya”. A hangen d’aliban d’alibansu irin su Aliyu Bunza, kamar “boko" Baturiya ce, asalinta daga Kalmar “book” ne da ake yawanta ambata a makarantar.

[iv] .           A mafi yawar al’umma na Afirka da Asiya da wasu k’asashen Larabawa ana ce da shi “ilmin

takarda”. Hausawa ma, d’an takarda suke ce wa ‘yan boko gabanin Kalmar boko ta kar’be tuta.

[v] .            A dubi, Dorian, N.C. (1981a) Language Death: The Life Circle of a Scottish Gaelic dialect,

Philadelphia.

[vi] .           A dubi, Dressler, W. (1981) “Language Shift and Language Death, a protean challenge for the

Linguist”. Folia Linguistica 15:5-25.

[vii] .          Ba Hausawa ked’ai ke da shi ba. Akwai shi a Igbo da Kanuri da Yoruba da Igala da Nupe da duk

harsunan Nijeriya da suka rungumi Turawa.

[viii] .         Nassin Alk’ur’ani Ya tabbatar da cewa, Allah Ya k’agi d’an Adam kuma Ya saka shi a zuriyar

zuriya da ya arzuta su da harsuna domin su san junansu.

[ix] .           Idan ya k’ware da iya tsara magana ko yana da yawan surutu akan ce yana da “baki”.

[x] .            Wad’annan ra’ayoyin suna komawa ga irin fahintar da Darwin ya yi wa halittar d’an Adam ta cewa

daga birai aka fara. A dubi Tarikh vol. 1 No. 3.

[xi] .           A dubi, Alhaji Sa’ad Haruna Gobir, (1982) Kunna Ya Girmi Kaka. Ingantaccen Tarihin Hausa.

[xii] .          A dubi, Sa’adiyya Omar, 2013, Modibbo Kilo ABU, Press, Zaria.

[xiii] .         ‘Dan Masanin Kano Yusuf Maitama Sule ya yi hira da gidan Rediyon BBC, 1982 da 2000 ya

ambace shi. Mal. M.S. Ibrahim ya k’arfafa maganar da shi da Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya.

[xiv] .          Mun gano wannan a wani binciken had’in guiwa da na yin a wani masanin ajamin Barebari

Dmitry da muka had’u a SOSA, 1997. Mun samu tabbacin haka a wani K’ur’ani da muka samu a

hannun Wazirin Gwandu na yanzu (2014) takardun rubutun K’ur’anin sun kai shekara d’ari bakwai

a tarihi.

[xv] .           Don k’arin bayani a dubi, Bunza, A.M. Rubutun Hausa Yadda Yake da Yadda Ake Yin Sa don

Masu Koyo da Koyarwa.  IBRASH, Lagos.

[xvi].           Don k’arin bayani a dubi, Clarke, P.B. 1982. West Africa and Islam, London da C.U. Uba, 2001

Islam In Africa-History, Baraka Press Zaria.

[xvii] .         Don k’arin bayani a dubi, Birnin Tudu, S. (1990) Nazari Kan Rubutun Ajami a K’asar Hausa, M.A.

UDUS.

[xviii] .        A dubi, Musa D. Abdullahi, A Study of Writing and Development of TAFI, Fatima Publishing,

Katsina.

[xix] .          Hira da Alhaji Shehu Usman Aliyu Shagari, Shugaban k’asar Nijeriya a Jamhuriyya ta biyu a

gidan Talabijin na Tarayya Sakkwato (2010).

[xx] .           A wata fasara ana cewa “Vernacula” harshen bayi.

[xxi] .          Da an ce wa abu “Local” a Turanci an so a k’ask’antar da shi a takura fad’insa da bazuwarsa.

[xxii] .         Ana fad’ar haka domin ana ganin ga uwa ake fara koyon harshe. A wajen Turawa wani awon renin

wayo ne ga harshen da ba a ganin kansa da gashi.

[xxiii] .        Idan an ji haka a fagen nazarin harsuna na ilmi ake fad’ar haka.

[xxiv] .        Wad’annan misalai duk daga cikin harsunan Nijeriya aka ciro su. Ina ga an ce a samo misalai daga

sauran harsunan? Za a ga iya adadin harsunan, iya adadin sunan ruwa da za a samu.

[xxv] .         Ko an yi fasara mai kyau ma’anar ba ta shiga jikin mai harshen fasara kamar yadda za ta shiga

jikin mai harshen asali.

[xxvi] .        Da aka matsa kashe Turawan mulkin mallaka a kudancin k’asar nan, sun kawo dokar dole kowa ya

rik’a tafiya da fitilar a-ci-bal-bal cikin dare. Duk wanda aka kama babu fitila tana ci a hannunsa da dare za a hukunta shi. Wai! Don su gane makasan su. Laccar Aji II a Tarihi tare da S.U. Lawal, Sashen Tarihi Jami’ar Sakkwato, 1984.

[xxvii] .       Wannan ita ta ba Turawan Mishon damar kiristintar da wasu k’ananan k’abilu a Arewacin k’asar

nan da Arawan jamhuriyyar Nijar da gundumar Argungu.

[xxviii] .      Don k’arin bayani a dubi, Walter, R. How Europe Underdeveloped Africa, Ibadan.

[xxix] .        Rahotannin Mr. Hamper d’an lek’en asirin Ingila a Iran ya tabbatar da haka. Fasarar Hausa ta

Sa’idu Muhammadu Gusau.

[xxx] .         Idan haka ne, me ya sa ba a tilasta kowane d’an k’asa ya aje harshensa na gado ba ko a cikin

gidansa ya yi Turanci? Duk abin da bai sa aka yi wannan dokar ba, shi zai ba da damar karantar da Hausa cikin Hausa.

[xxxi] .        Wayyo! Sun manta babu harshen da ya tarar da nahawunsa a rubuce. Kowane harshe a doron k’asa

shi ya zauna ya tsara nahawunsa a rubuce. Ai Turanci bai tarar da ko littafi d’aya na nahawun Turanci saukakke ba! Yaya aka yi? Yadda duk aka yi, haka za mu yi.

[xxxii] .       Haka Turanci ya sha wahalar, har yanzu ya kasa ciwo kan matsalolin amma ya ci gaba da aiki.

Hausa ma ta shirya haka.

[xxxiii] .      K’asashen da ke koyar da ilmi da harshensu fa? Me ya fi dad’i da irin yadda k’asashen Asiya da

Larabawa da Rasha ke koyar da ilmi da harshensu?

[xxxiv] .      K’arya suke yi, a tambayi Rev. G.P. Bargery a shekarar 1933 ya tara fiye da kalmomi miliyan

d’aya ya tace ya yi babban K’amus. Shi ne gawurtaccen k’amusun Hausa na farko.

[xxxv] .       Ina! Wace k’asa ta fi China da Rasha da Indiya da Masar da sauran k’asashen duniya masu amfani

da harshensu ci gaba yau. Kai! Wawa hatta da wayar hannu yanzu China ke yi wa duniya Limanci ita da Japan.

[xxxvi] .      To, ai kai Bahaushe ne. digirin Hausa aka ba ka. Malaminka harshensa yake yi wa yak’i. Kai! Me

zai hana ka yi wa naka? Shi ke nan, in Malaminka ya ga Annabi ka gan shi, in bai gani ba, kai ka ci bone?

[xxxvii] .     To! Wannan ita ce babbar hujja. Babu wata bayan ta.

[xxxviii] .    Ai ba Aljannu da tsuntsaye za su yi aiki ba. In kowa ya yi kamar yadda kuka yi, Hausa ba za ta

kawo yau da rai ba.

[xxxix] .      Wannan ra’ayin Turawan mulkin mallaka ne aka ara musu. A gai da Mishon.

[xl] .           Mun ga haka a bayyane. Allah Ya taya shanu cirri.

[xli] .          Don k’arin bayani a dubi, Yakasai, S.A. 2011, Jagoran Ilmin Walwalar Harshe Garkuwa Media,

Kaduna.

[xlii] .         Ta haka Turawa suka ‘bata muna sunayen garuruwanmu: Dubi wai, Zaria, Kankia, Zagga,

Chafe/Tsafe d.s.

[xliii] .        Haka ake yi wa karin harshen Sakkwato da Arabci da Gimbananci da Gobarci da sauransu.

[xliv] .         Me ke aukuwa a yau ba haka ba?

[xlv] .          A dubi rayuwar d’aliban Hausa da aka yi wa wannan cutar. Ba su iya Hausa ba, ba su iya Turanci

ba.

[xlvi] .         Barka da samun nasarar tabbatar da gushewar sa a karatun Hausa a Nijeriya.

[xlvii] .        Abin da ake so ke nan ga harshen Hausa. Allah Ya tsare ta.

[xlviii] .       Irin Prof. Bello Bada, Prof Asabe Kabir, Prof Malami Buba, Prof. Tsiga sun taka rawar gani.

Allah Ya taimake su.

[xlix] .         Irin su Prof. Junaidu, Prof. Mukoshy, Prof. Mukhtar Prof. Adeyanju da sauransu.

[l] .             Irin su Prof. Dalhatu, Prof. Galadanci, Prof. Bagari, Prof. Hambali, Prof. Danladi Yalwa, Prof.

Audu Yahaya Bichi, Prof. Maikud’i K’araye da sauransu.

[li] .            An yi PhD a kan adashin Bahaushe a UDUS, a fannin tarihi aikin Bala Usman, Mahdi Adamu,

Bello Alk’ali, Abdullahi Rafi Augi, S.U. Lawal da Bak’o duk kan Hausawa ne.

[lii] .           An yi PhD a fannin Mathematics kan hisabin Hausawa a ABU, Zariya. An yi PhD a University of

London kan gine-ginen gidan Bahaushe.

[liii] .          Mun ga haka, mun tabbatar da haka a yau (2014).

[liv] .          A fannonin Al’ada da Adabi da Harshe.

[lv] .           Aikin da aka yi a kansa shi ne taken: Champion of Hausa cikin Hausa, A festschritt in Honour of

Dalhatu Muhammad, ABU, at 50.

[lvi] .          Su ne d’aliban farko na Hausa cikin Hausa.

[lvii] .         Har Allah Ya kar’bi Hambali ba a ta’ba jin ya yi laccar Hausa cikin Ingilishi ba. Allah Ya gafarta

masa.

[lviii] .        Na ambaci na Yakasai a lamba ta (41) na Ahmadu Bello Zariya shin e: Nahawun Hausa, NNPC,

Zaria.

1 comment: