Illolin Neman Kudi Da Tattali a Kan Intanet

An ciro daga littafin:

BIƊA DA TANADI A DUNIYAR INTANET
(Sana’o’i, Kasuwanci, Ƙwadago)

Na

Abu-Ubaida SANI
Abdulrahman ALIYU

Manazartar Littafi: Sani, A-U. & Aliyu, A. (2026). Biɗa Da Tanadi a Duniyar Intanet (Sana'o'i, Kasuwanci, Ƙwadago). Amsoshi Academic Publishers. ISBN: 978-978-62480-1-1. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.21361768

Tuntuɓa Domin Samun Littafi: 

Dr. Abu-Ubaida Sani: Imel - abuubaidasani5@gmail.com | WhatsApp - 08133529736

Dr. Abdulrahman Aliyu: WhatsApp - 08036954354

6.4 Illolin Biɗa Da Tanadi a Duniyar Intanet

Yana da kyau a fahimci cewa, ‘illoli’ a nan suna da bambanci da ‘ƙalubalen’ da aka tattauna a ƙarƙashin 6.3 da yake sama. Idan aka ce ‘illolin biɗa da tanadi a duniyar intanet,’ to ana nufin matsalolin da harkoki da hulɗoɗi da sauran lamuran da suka shafi neman kuɗi da tanadi a duniyar intanet suke haifarwa. Ma’ana ke nan, wannan ɓangare na bincike zai mayar da hankali wajen tattauna ire-iren matsalolin da suke aukuwa a sakamakon lamuran da suka shafi biɗa da tanadi a duniyar intanet, musamman masu alaƙa da Hausawa.

6.4.1 Illata Muhalli

Daga cikin harkoki da hadahadar kasuwancin intanet akwai waɗanda suke cutar da muhalli. Misali, haƙon kuɗaɗen intanet irin su Bitcoin yana illata muhalli matuƙa. Rahoton Osborne (2022) ya nuna cewa, illar da haƙon Bitcoin yake yi wa muhalli tana iya kai wanda man fetur yake yi ta fuskar fitar da sinadarin kabon. Hakan yana faruwa ne sakamakon cewa haƙon Bitcoin yana buƙatar manyan na’urori masu matuƙar jan wutar lantarki. Ƙiyasin wutar da ake ja a sakamakon haƙon Bitcoin a duniya, ya kai wutar da ake sha a illahirin wasu ƙananan ƙasashe. Bugu da ƙari, injuna da kwamfutocin da ake amfani da su suna fitar da tiririn sinadarai masu illata muhalli. Ayyukan da suka kawo bayanai game da illolin haƙon Bitcoin sun haɗa da na Truby (2018) da Gallersdörfer et al. (2020) da Cambridge Centre for Alternative Finance (2025) da Digiconomist (2025).

A ɓangare ɗaya kuwa, ayyukan ƙwadagon kan intanet a ƙasashe irin Nijeriya suna buƙatar hanyoyin samun wutar lantarki bayan na gama-gari da ake da shi. Wannan ya biyo bayan ƙalubalen wutar lantarki da ake fama da shi kamar yadda aka tattauna a sama. Sau da dama akan yi amfani da janareta domin samun wuta. Shi ma yana fitar da sinarin cabon wanda yake matuƙar illata muhalli.

6.4.2 Cutar Da Lafiya

Ba a ci karo da wani bincike da ya tabbatar da cewa yawan kallon sikirin yana haifar da dauwamammen ciwon ido ba. Duk da haka, masanan ido irin su Dakta Colman Kraff sun tabbatar da cewa zai iya haifar da matsalolin da suka haɗa da kallo dishi-dishi da ciwon kai har ma da ciwon wuya idan abin ya yi tsanani.[1] Hakan yakan faru ne musamman idan aka daɗe ana kallon sikirin. A bisa wannan, yana da kyau Hausawan da abin ya shafa su naƙalci matakan kare lafiyar idanunsu.

A ɓangare ɗaya kuwa, na’urori dangin waya da kwamfuta sukan fitar da wani nau’in tiriri (wanda ido ba ya gani) da ake kira radiyeshin. Binciken Abiola (2021) ya tabbatar da cewa radiyeshin da yake fita daga jikin kwamfuta yana haifar da illoli da dama, ciki har da hana haihuwa ga maza. Wannan yakan faru yayin da ake ɗora kwamfuta a kan cinya idan za a yi aiki, da makamantansu. A wannan gaɓar ma, yana da kyau Hausawa masu ta’ammuli da na’urori su bi matakan kare lafiyarsu.

Bayan waɗannan, ana iya samun matsalar da ta shafi ƙwaƙwalwa sakamakon hadahadar kasuwancin kan intanet. Akwai hanyoyin neman kuɗi a kan intanet waɗanda suke da matuƙar haɗari da ɗaukar kasada. Sun haɗa da nau’o’in kasuwancin kuɗin intanet da na dauwamammun kadarorin kan intanet. Ana iya samun mummunan hasara ta farat ɗaya. Ko bayan haka, a kullum ‘yan kasuwa suna cikin zulumin yadda abubuwa za su kaya.[2] Haɗuwar ire-iren waɗannan damuwowi da zulumi suna iya jefa mutum cikin ciwon tunani ko su jawo masa bugun zuciya na farat ɗaya.[3]

6.4.3 Fuskantar Damfara

‘Yan ƙwadagon kan intanet ba su samun shahara har sai an san su sosai a kan intanet (strong online presence). Wannan mataki ya haɗa har da yaɗa bayanan tuntuɓa a kan kafafe daban-daban. Yaɗuwar bayanan tuntuɓar mutum kuwa a har kullum suna ƙara buɗe ƙofofi ga ‘yan damfaran kan intanet. Suna amfani da su domin yunƙurin damfarar masu su ta hanyoyi daban-daban.

Hausawa waɗanda bayanansu suke kan intanet suna cikin ƙalubalen fuskantar damfara. ‘Yan damfara a kan intanet sun kasance nau’i-nau’i. Akwai waɗanda za su yi ƙoƙarin damfarar mutum domin samun kuɗi ko wani abin duniya daga gare shi. Akwai kuma ‘yan damfarar da za su ba wa mutum aiki alhali ba za su biya shi ba. Ga misali a ƙasa:

Hoto Na 6.6: Misalin Gargaɗi Game Da Kamfanonin Fassara Na ‘Yan Damfara

Madogara: Kamfanin fassara na ByLanguages (www.bylanguages.com) ya aiko wannan saƙo ranar 08/11/2024

Kamar yadda aka gani a hoto na 6.6 da yake sama, ire-iren waɗannan ‘yan damfara sukan buɗe kafar intanet mai ƙayatarwa. Wanda ya duba zai yi zaton kamfanin fassara ne na haƙiƙa. Yayin da aka yi musu aiki, daga nan za a daina jin ɗuriyarsu. Irin wannan nau’in damfara da sauran makamantansu illoli ne da suka shafi ƙwadagon kan intanet.’

Wani nau’in kasuwancin damfara da ake yi a kan intanet shi ne na yaɗa liƙau ɗin da kamfani zai bayar ko gudanar da wani aiki na musamman (task) a kan intanet. Wasu daga cikin kamfanonin sukan buƙaci a sanya hannun jari ko a yi rajista kafin fara kasuwancin. Yawancin waɗanda suka shiga da farko-farko, sukan samu riba. Hakan zai sa su yi ta tallata abin ga abokansu musamman da yake ana ba da goro na musamman a duk wanda ya kawo wani sabon kwastoma (referral). A haka daga ƙarshe ake rufewa da kuɗaɗen waɗanda suka yi aiki ba a biya su ba, da kuma kuɗaɗen waɗanda suka sanya hannayen jari.[4] Hausawa masu yawa sun faɗa tarkon ire-iren waɗannan kasuwancin damfara. Daga cikin waɗanda aka yi a baya, kuma suka gudu da kuɗaɗen Hausawa akwai:

a. Catly

b. Dubai Gold Souk

c. Insme 

d. MyBonus

e. Uwork 

Waɗansu kuwa sukan fito ne da sigar kuɗin intanet (kirifto). Daga ƙarshe sai su buƙaci a saka kuɗi na kasuwancin a kan bulokcen (gas fee). Yayin da aka saka, sai kuma su yi ɓatar dabo, ko kuma su fito da wani farashin da ko kuɗaɗen da mutane suka saka ba za su iya fanshewa ba. A wannan ɓangaren ma an rufe da kuɗaɗen Hausawa. Daga cikin waɗanda Hausawa suka faɗa tarkonsu akwai:

a. Aqua Protocol[5]

b. Cold Wallet

c. Rocket Rabbit

d. Xblast

Ya zuwa watan Nuwamban shekarar 2024, akwai kasuwancin kan intanet guda biyu da Hausa da dama suke gudanarwa waɗanda suke da tsarin damfara. Lokaci ne zai nuna gaskiyarsu ko koma bayan hakan. Su ne:

a. 52u

b. Anchor

A - 52u

An fara gudanar da shi a shekarar 2024. Kafar intanet da suke amfani da ita ta kasance www.52u.today. Bugu da ƙari, suna iƙirarin cewa cibiyar kasuwancin tana Malesiya.[6] A bayaninsu, manufarsu ita ce yaƙi da talauci da kuma bunƙasa dogaro da kai.

52u yana da tsarin yin rajista. Matakan rajistarsa guda uku. Yayin da mutum ya yi rajista, sannan ya biya kuɗi, to 52u za su ba shi aron jari wanda za su saka masa a akawun ɗinsa domin gudanar da kasuwanci da shi. Yawan kuɗin da za su saka masa, ya danganta da matakin rajista da ya yi. Matakan rajistan su ne:

a. Basic – dalar Amurka ashirin ($20)

b. Silver – dalar Amurka hamsin ($50)

c. Gold – dalar Amurka ɗari biyu da hamsin ($250)

Duk wanda ya ya yi rajistar matakin Basic, to za su ba shi dalar amurka ɗari uku da saban’in da biyar ($375). Wannan bashi zai tsaya a akawun ɗinsa ne, ba zai iya fita ba. 52u ne za su yi amfani da kuɗin domin yi masa kasuwanci da su. Kasuwancin an gina shi ne a kan na’urantaccen tsari (automatic). A bisa haka, mutum ba ya buƙatar yin komai. Kasuwancin da kansa zai gudanar da kansa.

A kowane wata mutum zai samu ribar da ta kai kimanin dalar Amurka sittin da bakwai ($67). Da zarar ya fara samun wannan ribar, za a riƙa cire kuɗin da aka ba shi ba shi (wato $375) har zuwa lokacin da zai biya bashin duka. Idan ya kammala biyan bashi, to nan ne kuma zai fara cire ribar domin cin gajiyarsu. Mafi ƙarancin abin da za a iya cirewa shi ne dalar Amurka hamsin ($50).

Shi ma yana da tsarin gayyata. Duk wanda ya gayyato wani, to zai samu kamasho.

B - Anchor

An fara gudanar da wannan kasuwanci a shekarar 2024. Kafar intanet da suke amfani da ita ta kasance https://anchorit.live. Harƙallar Anchor ta haɗa abubuwa daban-daban. Da farko dai suna da tsarin rajista mai azuzuwa biyu. Wani abu kuma shi ne, duk rajistar da mutum ya yi, akwai wata garaɓasa da za a ba shi. S. Muhammad (keɓantacciyar tattaunawa, 24 ga watan Nuwamba 2024) ya bayyana yadda tsarin yake kamar haka:

 

Tsari	Kuɗin Rajista	Garaɓasa
Silver	₦6,000	₦6,200
Pro	₦8,500	₦7,500

Wani abin lura shi ne, mutum ba zai iya cire garaɓasar da za a ba shi ba. A maimakon haka, za a ajiye su ne a cikin akawun ɗinsa, har sai sun taru. Za su taru ne ta hanyar sauran jinga da zai riƙa gudanarwa a kan akawun ɗin. Wanda yake Silver sai kuɗinsa sun kai naira dubu talatin da takwas (₦38,000) kafin ya iya fitarwa. Wanda yake Pro kuwa, sai sun kai dubu arba’in da takwas (₦48,000).

Jingar da ake gabatarwa suna da yawa. Sukan kasance cikin tsarin wasannin kan intanet (online games) da kuma kallon bidiyoyi da kuma tsarawa da ɗora bidiyoyin tallata harƙallar Anchor a kan intanet. Bayan haka, akwai nau’o’in jingar da danna kansu kawai ake buƙatar yi. Wanda yake Silver dole ne ya hau ya danna da kansa. Wanda yake Pro kuma, kwamfuta za ta riƙa danna masa. Sauran ɓangarorin da ake samun kuɗi daga gare su sun haɗa da barin kuɗi masu yawa a akawun ba tare da an cire ba, da shiga gasa da sauransu.

Bayan waɗannan, akwai tsarin gayyata. Idan mai Silver ya yi gayyata, za a ba shi naira dubu biyar da ɗari biyu (₦5,200). Idan Pro ne kuma, za a ba shi naira dubu bakwai da ɗari biyu (₦7,200). Garaɓasar gayyata ana cire su ne a ranakun Litinin da Alhamis daga ƙarfe tara zuwa goma sha ɗaya na safe (9:00am – 11:00am). Mafi ƙarancin kuɗin da mutum zai iya cirewa shi ne dubu goma (₦10,000).

C - Tsokaci

Yana da kyau a lura da cewa, 52u da Anchor suna da zubi da tsari ne irin na kasuwancin kan intanet na damfara da suka gudu da kuɗaɗen Hausawa a baya (Misali, Dubai Gold Souk da Insme). Za a iya lura da cewa, duk nau’o’in kasuwancin kan intanet na damfara suna ƙoƙarin yin amfani da “yarda” wajen yaudarar mutane. Tsarin gayyata shi ne baban makamin gina yarda da suka yi amfani da shi.

An lura da cewa, kafafen intanet ɗinsu ba sa ɗauke da bayanan da ya kamata kasuwancin gaskiya ya ɗauka. Kafar 52u (https://www.52u.today) kallonta kaɗai zai saka shakku a zuciyar wanda ya san kasuwannin duniyar intanet. Kafar ba ta tsaru ba, ta yadda har hoton shafin farko (homepage background image) ya ɓoye ƙunshiyar kafar (menu bar).

Hoto Na 6.7: Hoton shafin farko na kafar 52u ya ɓoye ƙunshiya (menu)

Madogara: Kafar 52u (https://www.52u.today)

Wani abin da ya kamata Hausawa su yi la’akari da shi, shi ne, duka kafafen biyu ba su da bayanan tuntuɓa. ko Anchor (https://anchorit.live) da ya kawo shafin, lambobin WhatsApp kawai aka sanya guda biyu. Babu adireshin da za a same su, sannan babu imel ɗin kamfani. A duba hoton da yake ƙasa:

Hoto Na 6.8: Shafin tuntuɓa na kafar Anchor

Madogara: An ɗauko kai tsaye daga shafin tuntuɓa na Anchor (https://anchorit.live/post/contact-us) (Ranar 2 ga watan Janairu, 2025)

Duka kasuwancin biyu an tsara su bisa wani salon da ɗorewarsu zai yi wahala. Dalili kuwa shi ne, suna da riba mai yawa wadda ba za a iya gamsasshen bayanin tushensu da ɗorewarsu ba.

6.4.4 Ƙarya Da Farfaganda Da Ɓatanci 

Duk wanda ya dogara da tallace-tallace a kafafen intanet wajen samun kuɗi, to fafutukarsa za ta karkata kan bin matakan ƙara samun kuɗin shiga. Waɗanda suka dogara a kan tallace-tallacen sun fi mayar da hankali a kan abubuwa guda biyu. Na farko shi ne mabiya (misali followers a TikTok ko subscribers a YouTube, da makamantansu). Na biyu kuwa shi ne yin tsokaci da jinjina ga abubuwan da mai akawun yake ɗorawa (comment and like waɗanda suke haɗuwa su bayar da abin da ake kira engagement).

A ƙoƙarin neman mabiya, masu kafafe da dama sukan ɗora bidiyoyi na labaran ƙarya ko farfaganda ko kuma ɓatanci. Ko bayan yin ɓatanci a tsakanin taurarin finafinan Hausa da mawaƙa da ‘yan siyasa, abin ya haɗa har da malaman addini. A taƙaice, akwai ‘yan soshiyal midiya da suka shahara wajen amfani da miyagun halaye da ɗabi’u domin samun ƙarin mabiya. Misalan munanan ɗabi’un sun haɗa da:

a. Ɓatanci

b. Cin dunduniya

c. Gulma

d. Ƙazafi

e. Tsegumi

Dangane da ire-iren waɗannan ne Ɗan’iro Katsina ya yi tsokaci da cewa:

9. Ga ‘yan siyasa ita midiya ku duba,

Nan ne wurin jawo tsokana da zamba,

Nan ne wurin ce ma gwaninka bai iya ba,

Nan ne wurin nuna abin da bai yi kyau ba,

Nan ne wurin haddasa gardama da gaba,

 Dandali ne ake ba na fa’ida ba.

10. Batu na alkairi ba a son azawa,

Batu na sharri shi ne abin gwadawa,

‘Yan mintuka ka gani ya yi zagayawa,

Duk duniya kowa za ya yo ganowa,

Sirrin waninka a nan ka yi bayyanawa,

 Babu da-na-sani tun da bai gama ba.

(Ɗan’iro Katsina: Waƙar Soshiyal Midiya Dandalin Matasa)

A nan Ɗan’iro Katsina ya nuna yadda kafafen sada zumunta suka zama wurin yaɗa farfaganda da sharri da gulma da ɓatanci. Sau da dama ana yin hakan ne domin samun mabiya a zauruka da shafukan sada zumunta.

6.4.5 Gurɓata Kyawawan Al’adu

Daga cikin hanyoyin samun kuɗi da ake da su a kan intanet akwai waɗanda suka shafi ɗora bidiyoyi da sautuka da rubuce-rubuce. Idan aka ɗauki bidiyoyi a matsayin misali, suna iya kasancewa waƙoƙi ko barkwanci ko koyar da wani nau’in al’ada (misali abinci) da makamantansu. Akan samu gurɓatar al’adun Hausawa yayin da Hausawa suka yi riƙo da baƙin al’adu a kafafen intanet ko kuma suka gina ƙunshiyar shafukansu a kan munanan al’adu (misali batsa ko ɓatanci da makamantansu). An kawo hakan a waƙar Soshiyal Midiya inda ake cewa:

3. A yaɗa alkairi kar a yaɗa zamba,

A nan ake mai da kaɗan ta zamma babba,

A nan ake haddasa ƙi a rai da gaba,

A nan ake tarbiyyar da ban faɗi ba,

A nan ake wargaza tarbiyyar su baba,

 Duk a nan midiya in ba kus sani ba.

5. Waɗansu ko lamarin ba ni son tunawa,

Irin abin da idanu suke ganewa,

Waɗansu hoto na tsiraici za su sawa,

A midiya nan ne dandalin gwadawa,

Kowa irin mai halinsa zai kulawa,

 Wa ya ce watta rana ba sa haɗe ba?

(Ɗan’iro Katsina: Waƙar Soshiyal Midiya Dandalin Matasa)

Hausawa sukan ɗauki al’adun wasu al’ummu musamman Turawa da Indiyawa da Larabawa. Mafiya yawan waɗannan al’adu sun ci karo da na Hausawa. Gurɓatattun al’adu da ake ɗauka a intanet sun fi shafar halayya da tufafi. Tasirin intanet a kan al’adun Hausawa ya ja hankalin manazarta da marubuta da dama. Daga cikin rubuce-rubucen da suka fito da bayanai game da wannan batu akwai Magaji (2018) da Almajir (2009) da Shehu & Aliyu (2019) da Shehu & Rambo (2019) da Sani (2022).

Ɗora ire-iren waɗannan munanan al’adu yana da illa ga Hausa da Hausawa ta fuskoki guda biyu. Da farko yana janyo taɓarɓarewar tarbiyya a tsakanin al’ummar Hausawa. A yau mata Hausawa masu yawa sun bi sahun ɗora bidiyoyi a TikTok da sauran kafafe ɗauke da maguzantattun ƙunshiya. Illa ta biyu kuwa ita ce mummunan wakilcin al’adun Hausawa a idon duniya. Abubuwan da suka bayyana a ire-iren bidiyoyin ga al’ummar duniya, su za su riƙe a matsayin al’adun Hausawa na haƙiƙa.

A ɓangare ɗaya kuwa, ayyukan kan intanet irin su fassara da gyaran rubutu sun ba da dama ga waɗanda ba Hausawa ba su wakilci Hausawa. Mutane masu yawa sun yi rajista a matsayin masu fassarar Hausa a kafafen baje kolin fasaha irin su Proz da Translation Directory. Sau da dama akan ci karo da ayyukan fassara da aka gudanar waɗanda kai tsaye za a fahimci cewa ba Hausawa na haƙiƙa ba ne suka yi su. Hakan yakan kai ga samar da gurɓatattun bayanai game da harshe da al’ada da adabin Hausa.

---

[1] Domin ƙarin bayani, a duba Kraff (2021).

[2] Wannan ya danganta daga mutum zuwa mutum. A bisa tsarin halittar ɗan’adam, wasu sun fi wasu jure wa damuwa da zulumi.

[3] Domin ƙarin bayani, a duba Sergeenkov (2024).

[4] An samu waɗannan bayanai daga tattaunawa da aka yi da Hausawa da suka ci wannan kasuwa. A. Sani (keɓantacciyar tattaunawa, 11 ga watan Maris, 2023) ya yi cikakken bayanin yadda harƙallolin suke gudana.

[5] Farko ya fito ne da suna “Gleam.” Daga baya ne suka mayar da sunansa “Agua Protocol.”

[6] Suna da ofishi a Constitution Road, 2nd Floor, KC Holding Building, Opposite Shema Filling Station, Kaduna.