Article Citation: Ɗ (2024). Ɗ. DEGEL: The Journal of the Faculty of Arts and Islamic Studies, Vol. 21, No. 1. ISSN 0794-9316
FALSAFAR KARIN MAGANA A
KAN TAFIYA
Na
Nura Lawal
Abstract
The purpose of this paper is to explore
the state of Hausa thought and philosophy from a proverbial perspective.
Proverbs are meaningful expressions crafted by the Hausa people to convey
strategies for living in the world. The proverb texts used as examples in this
study have been collected from various books, research theses, and
dissertations, as well as from observing the proverbs commonly used by the
Hausa people in their daily interactions. For this study, fourteen (14) proverb
texts were collected and analyzed. The findings reveal that the Hausa people
actively use proverbs as a form of common wisdom embedded in their culture.
Additionally, this paper highlights the Hausa people's commitment to improving
their community's education, particularly within their daily social contexts
through enlightenment. It was also observed that the Hausa people value
preparation and planning, emphasizing that both travel and socialization
require leadership. The study further found that the Hausa people recognize the
importance of courage and patience in achieving success. Additionally, they
understand that travel broadens one's experiences in daily life and that
personal progress should be accompanied by reflection on the past to build a
better future. Furthermore, the Hausa people believe that patience ultimately
leads to success in life. These insights, among others, are explored in the
paper.
Gabtarwa
Hausawa al’umma
ce, da suka samar wa kansu da kansu wasu hanyoyin da dabarun zaman duniya tun
kafin su samu hanya ta tsarin koyo da koyarwa tun kafin su haxu da wasu baqin
al’ummomi. Hausawa suna da tsarin al’adunsu wanda ta haka ne suka samar da
adabin baka wanda ya qunshi azancin magana don kyautatawa tare da inganta
tarbiyya tsakanin al’umma. Haka kuma, Hausawa sun ci gaba da riqo da wannan
al’ada ta inganta tarbiyya, musamman ta hanyar amfani da wasu sassan adabin
baka na Hausa, musamman adabin baka na azancin magna[1]
wanda ya shafi Karin Magana. Ta la’akari da yanayin abubuwan da mutane suke
aiwatarwa na yau da kullum, da kuma sauran abubuwan da suke kewaye da al’umma
tare da lura da sauye-sauye lokuta da kuma yanayin rayuwar al’umma da
wayewarta, da suka riƙa gina matanonin karin magana domin
samar da kyakkyawan tsarin zamantakewa a tsakanin al’umma.
Ta haka ne masana
da manazarta al’adu da adabin Hausa irin su Ibrahim (1982) da Alhasan da Musa
da Zarruƙ (1988) da Gumel (1992) Magaji (1999)
da Bunza (2006) da Gusau (2010) da Sallau (2013) da sauransu, sun bayar da
gudummuwa wajen yin sharhi dangane da waasu al’adun Hausawa, musamman waɗanda suka shafi
hanyoyin inganta tarbiyyar al’umma. Haka kuma, wasu masana da mazarta sun yi
sharhi da ayyuka dangane da adabin baka na azancin magana, musamman ma karin
magana. Misala Amin (2004 da kuma 2016) da Xangambo (2011) da Gusau (2011) da
Almajir (2012) da Malumfashi da Nahuce (2014) da Bugaje (2014) da Lawal (2017)
da Adamu (2019) da Lawal da Tahir (2023) sauran su, sun nazarci karin magana ta
fuskoki mabambanta, kuma a matakai daban-daban. Waɗannan ayyuka na
masana da manazarta sun bayar da dama aiwatar da wannan nazari a kan tafiya a
mahangar karin maganar Hausawa.
Karin Magana
Ɗangambo (2011: 67) kuwa, ya bayyana
karin magana da cewa, “Dabara ce ta dunqule magana mai yawa a cikin zance ko ,yan
kalmomi kaxan”. Cikin hikima, karin magana, yawanci yana da sashe biyu: sashe
na farko, yana yin jimlataccen bayani ko furuci na wata manufa, sashe na biyu
kuwa yana yin sharhi ko ƙarin bayani, a kan
abin da sashe na farko ya faɗa. Misali, Garin daɗi na nesa, Ungulu
ta le ƙa masai. A nan, za ga cewa, “garin daɗi na nesa”, yana yin furuci mai dunƙulalliyar ko faffaɗar manufa. “ Ungulu ta leƙa masai” kuwa, yana ƙari bayani ko sharhi ne abin da aka faɗa ko manufar da
farko.
Su kuwa Junaidu da
‘Yar’aduwa (2007:79) sun bayyana karin magana da cewa, wata ‘yar
jimla ce gajeriya da mai magana zai faɗa ta hikima kuma ta ƙunshi ma’ana mai yawa idan an tashi yin sharhinta. Malumfashi da Nahuce (2014:28-29)
sun byyana karin magana da cewa, wata gajeriyar magana ce wadda take da dogaye
ko kuma ɓoyayyun bayani ko zance a cikinta. Sannan kuma sun ci gaba da bayyana cewa
karin magana kusan ta mamaye kowane fanni na rayuwar Bahaushe. Yana da wuyar
gaske a ce ga wani sha’anin rayuwar da ba a samun Karin magana, kuma wannan shi
ya ba da damar yadda harshe da al’ada kan sauya su bi zamani, to kwatankwacin
haka karin magana ke sauyawa.
Karin magana da wata
hanya ce Bahaushe yake amfani da ita wajen isar da saƙo mai yin nuni ga kyawawan halaye abin koyi ko munanan halaye abin gudu.
Haka kuma, tare da yin hangen nesa da faɗakar da al’umma domin su zama mutane da
nagari tare da kauce wa abubuwan da suka saɓa wa kyawawan
al’adunsu da kuma addininsu Lawal da Tahir (2023: 76). Ashe ke nan a iya cewa, karin
magana wata hanya ce da Hausa suke amfani da ita wajen isar da saƙo don inganta tarbiyya, musamman yin hannunka-mai-sanda a
kan kyawawan halaye abin koyi ko munanan halaye abin gudu, cikin azanci a taƙaitacciyar jimla ko wasu kalmomi namusamman.
Haka kuma, akwai
karin magana irir-iri, wato Hausawa sun gina karin Magana a kan waxansu
tsare-tsare na musamman. Misali akwai karin Magana mai in ji da mai an
ce da/wa da mai sai da mai akan da karin Magana mai tambaya
da kuma karin magana mai kan labari da mai ɓangare biyu da mai nuna habaici
da sababbin karin magana sauransu (Ɗangambo, 2011:67-68 da Junaidu da ‘Yar’aduwa, 2007:79-84).
Muhimmancin karin
magana yana daga cikin muhimmanci karin magana fito da al’adun al’umma kyawawa
domin yin koyi da kuma munana domin a kauce wa aikata su. Haka kuma, yana daga
cikin muhimmanci karin magana ƙara wa harshe
kwarji harshe kwarji, musamman ta yadda Hausawa suke da hikimomi da dabarun
sarrafa kalmomi da jimloli a cikin karin magana don taƙaita zance da sirri tare kuma da kasancewa rumbun adana kalmomi da al’adun Hausawa. Har wa yau, karin magana yana yi wa al’umma hannunka-mai-sanda ta fuskar gyaran hali da kuma ba
su shawara cikin hikima don gobe.
Falsafa a Cikin
Karin Magana
Hausawa al’umma
ce, wanda takan yi wa kanta tunanin a kan abin da ka iya zuwa ya dawo, musamman
wanda ya shafi kyautata tarbiyyar al’umma. Lawal (2019:9-10) yana ganin cewa
akan iya gane zurfin tunanin al’umma a al’adunta, kamar yadda al’adun Hausawa
suka kasance fage mai faɗi, da ake nazartar al’ada da ɗabi’un Hausawa.
Ana iya nazartar yanayin hangen nesarsu da hikimarsu da basirarsu da tunaninsu
game da girmama na gaba da kare ƙima da daraja na
al’adunsu da kuma daidaita al’amurra da sanya ƙaimi ga shugabanni
da sauran al’umma baki ɗaya. Har ila yau,
falsafa jagora ce ga al’umma, sannan al’adu suna fasalta falsafar al’umma a
aiwace, kusan kowane mutum wakilin al’ummarsa ne, kuma ana tantance al’umma da
zantuttukanta da matsuguninta da kuma yanayin zamantakewarta.
Ashe ke nan, hakan
tasa Hausawa suka samar da matanonin karin magana ta hnayar sakaɗa falsafarsu domin
kyautata tare da inganta tarbiyyar al’umma domin gobensu ta yi kyau da nagarta.
Hausawa suna amfani da falsafar rayuwa wajen taɓo kowane ɓengare na
zamantakewa suka samar da karin magana ta sigar nusantarwa ta hnayar la’akari
da abin da ka iya zuwa ya dawo. Wannan ya sa a kowane lokaci karin maganar
Hausawa rayeyye ne, wato yana tafiya tare da kowane zamani ma’ana duk yadda
zamani ya sauya, wannan falsafa ta Hausawa a cikin karin magana tana dace da
yanayin, musamman ta hanyar yin gargaɗi tare da nuni ga gyaran hali da kuma
tsinkaye. Haka kuma, falsafar kowace al’umma, tana tafiya ne tare da yanayin
gogewarta da kuma wayewarta, musamman ta hanyar al’adunta da kuma adabinta.
Tafiya tana nufin
barin wani wuri zuwa wani wuri (CNHN, 2006:418). Haka kuma, Hausawa mutane masu
yin tafiye-tafiye tun asali har zuwa yau, domin sada zumunci ko kasuwanci ko
neman ilimi ko domin yin wasu ayyukan ibada. Hakan ta sa Hausawa suka riƙa danganta tafiya da wasu sassan adabinsu a bisa doron al’adunsa. Al’ada tana yin jagoranci wajen warware yawancin matsalolin zamantakewar al’umma, sannan kuma ita ce ma ƙashin bayan rayuwar al’umma. Ta haka ne, ake iya tantance kowace al’umma, musamman ta hanyar al’adunta da kuma addinin da
masu al’adar suke yi.
Karin Maganar
Hausa Masu Nasaba da Tafiya
Hausawa sun samar
karin maganganu a tsarin tunaninsu danagane da tafiya domin kyautata
zamantakewa. Tafiya tana nufin barin wani wuri zuwa wani wuri (CNHN, 2006:418).
Haka kuma, Hausawa mutane masu yin tafiye-tafiye tun asali har zuwa yau, domin
sada zumunci ko kasuwanci ko neman ilimi ko domin yin wasu ayyukan ibada. Hakan
ta sa Hausawa suka riƙa danganta tafiya da wasu sassan
adabinsu a bisa doron al’adunsu. Al’ada tana yin jagoranci wajen warware
yawancin matsalolin zamantakewar al’umma, sannan kuma ita ce ma ƙashin bayan
rayuwar al’umma. Ta haka ne, ake iya tantance
kowace al’umma, musamman ta hanyar al’adunta da kuma addinin da masu al’adar suke yi. Hausawa sun gina wasu matanonin karin
magana dangane da tafiya domin yin hannunka-mai-sanda ta sigar gyaran hali
kamar haka:
Karin Maganganu a
kan Tafiya ta Fuskar Shiryawa/Tanadi
Hausawa, mutane
masu al’ada tanadi, musamman na tafiya, wato sukan yi mai kyau kafin lokaci yin
tafiaya y a zo domin kauce wa shiga wani hali ko yanayi. Ga misali kamar haka:
Ba a fafe gora ranar tafiya
Wannan Karin
Magana Hausawa sun yi la’akari da yanayin amfanin da suker yi da gora na zuba
ruwa. Wato shi dai gora idan ba a gyara shi sosai ba kafin ranar tafiya, to
ruwan da aka zuba a cikin sa ba zai shawu ba, saboda ɗaci. Wannan dalili
ne Hausawa suke amfani da wannan karin magana don yin hannunka-mai- sanda, wato
mutum ya shirya sosai kafi ranar da zai yi tafiya ta zo domin kuwa tafiya tana
buƙ atar shiri ko tanadi. Duk wanda ya ce
sai ranar tafiya zai shirya, to zai sha wahala ko ma ya yi mantuwa ta wani ko
wasu muhimman abubuwa da yake da buƙ atar tafiya da su
da zu taimaka masa. Haka kuma, rashin yin tanadi ko shirin tafiya kafin ranar
yin ta yakan wani lokaci yakan haifar da ɗaga tafiya ko kuma a fasa tafiya ma
kwata-kwata.
Tafi da gidanka maganin jeka ka dawo
Wannan karin
magana yana koyar da tafiya da duk wani abu da ya zama dolea tafi da shi, domin
idan ba a tafi da shi, to, ko da an je inda za a sai na dawo gida an ɗauki wannan abun.
Sauri ya haifi nawa, wato, shi dama gidan mutum yakan samu yawancin abin da
yake buƙata, saɓanin idan ya je
wani gari ko ƙasa a matsayinsa na baƙo. To Hausawa suke cewa tafi da gidanka maganin jeka ka
dawo, wato, a nan gidanka shi ne, mutum ya tafi da duk wani abu da ya zama dole
ko kuma mutum zai buƙaci shi, amma, idan bah aka to, dale
sai mutum ya dawo gidan ya ɗauki wannan ko waɗannan kaya ko
abubuwa.
Karin Maganganu a
kan Tafiya ta Fuskar Tafiya Bisa Jagoranci
Yawanci a kowane
yanayi ko hali, Hausawa suka zavi wani daga cikin su ya zama jagora na tafiya,
musamman idan tafiyar ta mutane ce da yawa, sannan kuma, tafiyar nan ta kusa ce
ko ta nesa ce. Wannan yake tabbatar da cewa Hausawa tun asali mutane ne masu
tsari a kan dukka wani al’amari. Ga misali kamar haka:
Madugu uban tafiya
Hausawa mutane ne,
masu girmama shugabanci wannan dalili ne ya sa a duk lokacin da za su yi
tafiya, musamman a cikin rukuni ko ayari suka zaɓi shugaba da ake
kira da madugu. Wannan ta sa Hausawa suka samar da wannan karin magana na
madugu uban tafiya. A tsarin tafiya irin wannan mai shugaba, wato madugu akan
samu zartar da shawarwari masu kyau waɗanda za su haifar da tafiya mai sauƙi kuma mai kyau. Haka kuma, ko a sauran harkokin yau da
kullum jagora ko jagoranci yana taka muhimmiyar rawa wajen ci gaba rayuwar
mutum ko al’umma baki-ɗaya ko akasin
hakan idan ba a yi dace ba.
Tafiya da gwani mai daɗi
Hausawa sun fahimci cewa, idan zai tafiya, to,
ya bi wanda ya san hanya ko san abin da zai yi idan ya je inda za shi. Wato ba
za yi tafiya a kan jahilce ba ko aikata wani abu a kan rashin sani, musamman na
sabon shiga ko baƙunta. Gwani a nan, yana iya kasancewa
wanda ya san hanyar inda za ka ko abin da z aka yi ko aikata, wato zai taimaka
maka da shawarwari ko nuna maka hanya ko yadda za ka yi domin samun sauƙi da kuma ƙwarin guiwa. A
sauran harkoki na yau da kullum, Hausawa suna son mutum ya sami madubi wajen tafiyarwa
da kuma aiwatar da harkokinsa na yau da kullum.
Karin Maganganu a
kan Tafiya ta Fuskar Jajircewa
A al’adun Hausawa,
ana son mutum mai jarumta ko mai nuna jaruntaka a tsari zamantakewar al’umma.
Hausawa al’umma ce da ba ta son mutum mai nuna lalaci ko yawan raki ko tsoro.
Haka ta sa Hausa suka yarda da jarumta ko juriya tana ɗaya daga cikin
matakin nasara a rayuwa. Ga misali kamar haka:
Tafiya maganin gari mai nisa
Wannan karin
magana yana nuna cewa, mutum ya riƙa nuna dauri ta
hanyar jajircewa, wato kome nisan gari idan ya daure zai kai. Ke nan a iya
cewa, mutum duk wani abu ya sa a gaba ko ya ƙudurci ya aiwatar, to ya daura kome yawansa ko wahalarsa wata rana zai cim
ma nasara, amma idan ya nuna lalaci ko tsoro, to ba zai yi nasara a rayuwa ba. Haka
kuma, wani abin lura, a nan, shi ne ita tafiya matsalarta yawan tsayawa a hanya,
amma idan mutum zai jajirce ya tafi kai-tsaye ba tare da tsaye-tsaye ba zai
isa. Ke nan duk wani abu da mutum yake son aiwatarwa ko cim ma maida hankali da
jajircewa su ne a gabansa, ba wasa da lalaci ba.
Mai akuya ya yi tafiyar dare, bare
mai kura
Wannan karin
magana yana yin nuni ne dangane da mutum ya daure ya riƙa nuna jajircewa, wato ya fitar da tsoro daga zuciyar ko tunaninsa. Saboda
wata rana zai ga wani wanda ya kamata ya ji tsoron wani abu ko yana nuna tsoro
a kan wani, amma sai a ga ya jajirce bai ji tsoro ba. To, ashe ke nan wanda
yakama ya ji tsoro bai ji ba, to wane ne zai ji tsoro ke nan. Wannan karin
magana yana ba wa mutane ƙwarin guiwa da su
zama jarumai, saboda shi ma wanda yake yi wa kallon matsoraci wata rana yana
daurewa ya yi ƙuru, wato ya nuna jarumtaka. Hausawa a
bisa ɗabi’arsu ba su san mutum mai tsoro ko matsoraci, sun fi son a kowane yanayi
ko lokaci mutum ya zama jarumi, musamman ta fuskar rashin nuna tsoro[2] da rage ƙorafi da yawan kawo koke ko kuma yawan raki, waɗannan duk nau’i ne
na nuna tsoro a tsarin zamantakewar Hausawa.
Tafiya na ƙarewa, kana sayen
takalmi
Wannan karin
magana ya koya wa mutne da su jajirce ya yi kome a lokacin da ya dace, wato ba
sai lokaci abun ya wuce, sannan ya ce zai yi ƙoƙ arin yi ko aikatawa. Yin abu a lokacin
da ya dace, shi ma ɗaya daga cikin jarumta ko nuna jajircewa
a kan aikin mutum ko sana’arsa. Saboda shi lokaci ba ya jira, sai dai a jira
shi. Ashe ke nan, dole mutum ya jajirce ya yi kome a lokaci da ya kamata a yi
shi. Kamar yadda Hausawa sukan ce ta baya ta raggo. Idan aka la’akari da wannan
karin magana ya nuna yadda sai da tafiya ta ƙare ko ta kusa ƙarewa, sannan mutum zai sayi takalmi
domin taimaka ma ƙafarsa. A nan, ko a wannan lokaci
takalman ba su amfani sai dai a tari gaba, wato a ɗauki dasari don a
gyara a gaba ta hanyar nuna jajircewa.
Karin Maganganu a
kan Tafiya ta Fuskar Qara Gogewa da Harkokin Rayuwa
Hausawa, sun yi
imanin cewa, tafiya tana ɗaya daga cikin abubuwan da sukan taimka
wa mutane ya ƙara gogewa tare da wayewa a matakai
daban-daban. Saboda ta hanyar tafiye-tafiye na kusa ko na nesa yakan ƙara fahimta yadda rayuwa take tafiya. Ga misali kamar
haka:
Tafiya mabuɗin ilimi
Ɗan’adam, mutum ne mai son ya sani a
kowane lokaci. Hausawa sun yi la’ari da wannan ɗabi’a ta Ɗan’adam suka sama da wannan matanin karin magana, wato tafiya mabuɗin ilimi ta hanyar
lura da yanayin tafiye-tafiye da sukan yin a yau da kullum. Wato Hausawa sun
lura sosai a duk lokacin da wani ya yi tafiya yakan samu ilimi a kan abubuwa
daban-daban waɗanda da bai san su ba ko kuma ya jahilce su. A sakamakon tafiya sai
Hausa suka fahimci yadda sukan ƙaro ilimin mai
yawa, wato ƙara samun waye da kuma gane ko fahimta
yadda za su warware wasu matsaloli da suke ci masu tuwo a qwarya. Haka kuma,
wani lokaci a sakamakon tafiyar mutum yakan iya wo guzurin baƙi ko sababbin abubuwa masu kyau na amfanin yau da kullum domin
bayar da gudummuwa a cikin al’ummarsa. Hakazalika, a sakamakon tafiye-tafiye Hausa sukan yaɗa al’adunsu,
sannan kuma, suma su tasirintu da baƙin al’adun, wato, al’adun wasu al’ummomi na kusa da na nesa.
Na zaune bai ga gari ba
Wannan karin
magana yana ƙarfafa wa Hausa guiwa, don su zagaya
duniya su buɗe ido, su san wurare da garuruwa da ƙasashe
daban-daban. Wanda haka za taimaka musu, su ƙara fahimtar faɗin duniya da nisa ko kusancin garinsu
ko ƙasarsu da sauran garuruwa ko ƙasashe. Haka kuma, wanda yake zagaya duniya zai fahimci
bambancin yanayi na garinsu ko ƙasar su da sauran ƙasashe. Hakan takan sa masu hali ko wadata su tafi yawon
buɗe ido, musamman muhimman wurare don ido ya ƙara buɗewa.
Karin Maganganu a
kan Tafiya ta Fuskar Tuna Baya
Hausawa mutane ne
masu son tuna baya, wato tuna gida ko wani abun arziki da aka yi wa mutum a
rayuwarsa, ya waiwayo. Hakan ta sa duk wanda bai lura da wannan al’adar a cikin
al’ummar Hausawa ake gani kasawarsa ta hanyar kulawa da tuna baya. Ga misali
kamar haka:
Kyawon tafiya dawowa
Wannan karin
magana yana yin hannunka-mai-sanda ne game da duk yadda mutum ya yi da riƙa waiwayar gida ko mutum ne da suke tare, walau wajen
kasuwa ne ko aiki ko karatu da sauran wuraren harkokin jama’a da ka saba ko aka zauna tare na tsawon lokaci. Rashin
riƙo da wannan al’adar ta Hausawa a wajen al’ummar Hausawa illa ce babba a rayuwar mutum. Hakan take
haifar da duk lokacin da wani ya nuna rashin kulawarsa ga koyawar waannan karin
magana, ake yi masa tuni ta hanyar faɗa masa wannan karin magana, wato Kyawon
tafiya dawowa.
Waiwaye adon tafiya
Wannan karin
magana yana koyawa mutane da su riƙa waiwayo baya,
musamman idan su samu cigaba a rayuwa, wato sun fito daga cikin mutane da suke
tare a wajen harkokin rayuwa ta yau da kullum ta hanyar samun matsayi na gaba.
To, ya kamata mutum ya daure ya nuna halin kulawa. Haka kuma, wannan karin magana
ya ƙara koya wa mutane da su riƙa tuna halin da suka shiga a baya ko matsayin da suke a
baya da kuma wannan matsayi ko halin da ake ciki a yau. Wannan zai sa mutum ya
ingata rayuwar ta ƙara yi kyau tare da samun karɓuwa a wajen
al’umma da kuma kauce wa yin danasani a rayuwa.
Karin Maganganu a
kan Tafiya ta Fuskar Haquri
Hausawa suna da
karin magana da ya shafi tafiya masu koyar da haƙuri, musamman a yanayi na tafiya ko shirin tafiya don kar da mutum ya ƙosa ko ya gajiya. Ga misali kamar haka:
Tafiya sannu-sannu kwana nesa
Wanan karin magana
yana koyar mutum ya riƙa yin haƙuri, a yanayi na tafiya ya bi sannu, saboda sauri yawanci lokuta ba shi da
amfani, wato bai cika haifar da ɗa mai ido ba. Haka kuma, ko da matsala
ko aka ga alamomin haɗari za a iya sarrafa abin hau. Haka
abin yake a sauran al’amuran rayuwa duk abin da aka bi sannu za a yi shi ko za
a same shi, yawanci lokuta Hausawa sukan yi wa juna hannunka-mai-sanda,
musamman a lokacin da suka fahimci wani ko wasu suna son yin sauri a harkokinsu
na yau da kullum.
Hanyar lafiya a bi ta da shekara
Wannan karin
magana yana nuni ne a kan haƙuri ba ya yin
yawa, wato idan tafiya ta kama, to ya natsu ya gano mai mai kyau (hanyar
lafiya) ya bi ta nan domin bi hanya mai kyau ko mai nisanta. Har a kwatanta da
cewa koda tafiyar ta wannan hanyar lafiyar za ta ɗauke tsawon
shekara, sannan kuma, hakan ba zai yiwu ba dole sai an yi haƙur. To, haka abin yake a sauran harkokin yau da kullum
duk abin da mutum ya yi haƙuri ya daure ya bi
hanyar mai kyau wajen aiwatar da abun, komai daɗewa zai yi nasara.
Tafiya ta fi zama, ko da ka taka ƙaya
Shi ma wannan
karin magana ya koyar da haƙuri, koda da wata
lalura da za ta hana yin sauri domin a isa inda za a je da wuri. Idan mutum ya
lallaɓa ya fi ya zauna. Abin lura a nan, shi ne, ko a harkokin yau da da kullum,
idan mutum ya ɗaure ya riƙa yin wani abu ko ya yake to, ya fi ya
zauna da dogara da wasu, wato koda yana da wata lalura ko uzuri da zai iya
takura masa wajen aiwatar da wani abu na dogara da kai. Ke nan wannan kari
magana yana ƙara wa Hausawa ƙwarin guiwa na rage mutuwar zuciya, wato kada mutum ya yarda da wata lalura
ko uzuri da ba zai hana mutum ya tashi ya yi abin da ya kamata ba, ya fake da
wannan uzuri ko lalura ya zauna ko ya kwanta.
Kammalawa
A wannan takarda
an yi tsokaci ne dangane da tafiya a mahangar karin magana a al’adun Hausawa a
bisa tsarin tunaninsua. Inda aka kawo misali na ire-iren waɗannan karin
magana, kamar waɗanda suka shafi yin tanadi da waɗanda suka shafi jagoranci da waɗanda suka shafi
jajircewa. Haka kuma, an kawo waɗanda gogewa da tuna baya da kuma waɗanda suka shafi haƙuri tare da fito da hikimomin da suke tattare da su. Haka
kuma, wannan takarda an gano cewa, Hausawa al’umma ce, da himmatu wajen
kyautata tarbiyar al’umma, musamman ta laru da tsarin zamantakewarsu na yau da
kullum.
Har ila yau,
Hausawa suka yin amfani da salon a tsarma karin magana cikin matakai na
hannunka-mai-sanda wajen tarbiyantarwa a tsakanin al’umma. Har wa yau, an lura
Hausawa mutane ne masu son a yi tanadi ko shirin abu tun kafin ya zo ko ya
faru, sannan a yanayi na tafiya ko zamantakewa a sami shugaba ko jagora
(madugu). An gano Hausawa sun fahimci sai an jajirce an yi haƙuri sannan za a cim ma nasara. Haka kuma, Hausawa sun
lura tafiya tana ƙara mutum ya samu gogewa a kan wasu
harkokin rayuwa na yau da kullum, sannan kuma, idan mutum ya samu cigaba ya riƙa tuna baya domin gina kyakkyawar rayuwa. Haka kuma,
Hausawa sun nuna cewa, haƙuri yakan haifar
da cim ma nasara a tafiya da ma rayuwa baki-ɗaya.
Manazarta
Adamu, T. (2019).
Adabi Maƙunsar Al’ada: Nazarin Karin Magna A Al’adun Aure Da Haihuwa Da Mutuwa Na Al’ummar Hausawa. Kundin Digiri na uku (Ph.D Thesi). Sashen
Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Alhassan, H . da
Musa, U.I da Zarruƙ, R.M. (1988). Zaman Hausawa (Bug una Biyu). Lagos: Islamic publications Bureau.
Almajir, T.S..
(2012). Karin Magana Proverb as a Coflict Resolution Mechanism in Hausa
Society. In Amfani, A.H. da Alhassan, B.S.Y. da Malumfashi, A.I. da Tsoho, M.Y.
da Amin, M.L. da Abdullahi, B. (Editoci). In Champion of Hausa Cikin Hausa a
Festchrift in Honour of Xalhatu Muhammad. Zariya: Sashen Koyar da Harsunan
Nijeriya da Afrika, Jami’ar Ahmadu Bello. Zariya: Ahmadu Bello University
Press.
Amin, M.L. (2004).
Falsafar Bahaushe a kan Rayuwar Ɗan’adam in Algaita Journal VOL. 1. (3). Kano: Sashe
Koyar da Harsunan Nijeriya. Zariya: Ahmadu Bello University Press.
Amin, M.L. (2016).
Karin Magna Mahangar Ɗan’adam: Nazarin Rayuwa da Maƙasudinta a Falsafar Bahaushe. In Harsunan Nijeriya Vol.xxvi. Kano: Centre
for Research in Nigerian Languages, Translation and Folklore, Bayero
University.
Bunza, A.M.
(2006). Gadon feɗe Al’ada. Lagos: Tiwal Publishers Nigerian
Limited.
Bugaje, H. M.
(2014). Karin Magana Mahanga Tunani: Nazarin Lokaci a Hausa. Kundin Digiri na
uku (Ph.D Thesis). Sashen Harsunan Afirka da Al’adu, Jami’ar Ahmadu Bello,
Zaria.
CNHN, (2006). Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero. Zaria: Ahmadu Bello University Press.
Dangambo, A.D.
(2011). Rabe-Raben Adabin Hausa (Sabon Tsari). Kano: K.D. Publishers.
Gumel, M.A.
(1992). Tarbiyya da Dangoginta a Waƙoƙin Makaɗan Baka na Hausa. Kundin digiri na biyu
(M.A.). Sashen Harsunan Nijeriya da Afirka, Jami’ar Ahmadu Bello, Zaria.
Gusau, S.M.
(2010). Al’adun Hausawa a Taqaice. A.I. da Gusau, S.M.( Editoci) Aladu da Ɗabi’un Hausawa da Fulani. Kaduna: Abbas Priters and Media
Concepts.
Gusau, S.M.(2011).
Adabin Hausa a Sauƙaƙe. Kano: Century Research and Publishing Limited.
Ibrahim, M. S.
(1982). Dangantakar Al’ada da Addini: Tasirin Musulunci kan Rayuwar Hausawa.
Kundin Digiri na Biyu, Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Junaidu, I. da
‘Yar’aduwa, T.M. (2007). Harshe da Adabin Hausa a Kammale. Ibadan:
Spectrum Books Limited.
Lawal, N. (2017).
Waiwayen Gyaran Hali a Cikin Karin Maganar Hausawa. In Kano Journal of
Multi-Disciplinary Studies: Official Publication of School of Continuing
Education, Bayero University Vol. 2 (2). Kano: Bayero Universty Press.
Lawal, N. (2019).
Nazarin Sayen a Tunanin Bahaushe Jiya da Yau. Kundin Digiri na Uku (Ph.D
Thesis) Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.
Lawal, N. &
Tahir, M.R. (2023). Kyauta da Rowa da Kwaɗayi a Mahangar Karin Maganar Hausawa.
In Zaria Journal of Liberal Arts (ZAJOLA). Vol.11 (1). Zari: Faculty of
Arts, Ahmadu Bello University.
Magaji, A. (1999).
Kunya da Mutunta Mutane a Al’adar Bahaushe. Hausa Studies: Reading in Hausa
Language, Literature and Culture. Vol.1 No.1. Sokoto: Department of
Nigerian Languages, Usmanu Xanfodiyo University.
Malumfashi, I.
Nahuce, I.M. (2014). Ƙamusun Karin Maganar Hausa. Kaduna: Garkuwa Publication.
[1] Adabin baka na azancin magaga, wana ɗaya daga cikin nau’o’in adabin baka na Hausa, sannan kuma ya ƙunshi wasu ƙananan sassa kamar haka; Karin magan da tumasanci da kirari da arashi da
baqar magana da ba’a da bakwanci da dungu da gatse da gugar-zana da habaici da kacici-kacici
da salon magana da santin Magana da sara da shaguɓe da saye da waskiya da zambo da zaurance (Gusau,
2011:14-15).
[2] Matsoraci ba
ya zama gwani, kowane ne!
The official website of the DEGEL Jounal is https://www.degeljournal.com

0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.