Daga
Shafa'atu Salihu Labbo
Abu-Ubaida Sani
Karin magana wani babban kogi ne da masana da marubuta da manazarta da dama suka yi nutso wajen ƙoƙarin fito da ma’anarsa. Wannan tagomashi da ya samu yana nuni da matuƙar tasirinsa ga rayuwar Hausawa da kuma gurbi na musamman da yake da shi al’adu da adabin Hausawa.
A Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero, an bayyana ma’anar karin magana da cewa: “Karin magana, magana ce ta
musamman wadda sai an yi tsokaci ake ganewa” (CNHN, 2006 sh. 235). A taƙaice wannan yana nuni da
cewa, ma’ana da
manufar karin magana ba daidai suke da zantuka na yau da kullum ba,
kasancewarta magana ta musamman.
Ɗangambo (1984 sh. 38) cewa ya yi: “Karin
magana dubara ce, ta dunƙule magana mai yawa a cikin zance ko ‘yan kalmomi kaɗan
cikin hikima.” Ke nan, ita dai karin magana wasu ‘yan taƙaitattun kalmomi ne waɗanda suke dunƙule da
hikima mai yawa. Ma’anar
da Zarruƙ
da wasu (1986) suka bayar ta yi matuƙar kama da wannan. Sun ce: “Karin magana gajeren zance
ne wanda yake ƙunshe da hikima”
Zarruƙ
da wasu (1986 sh. 38). A nan ma, za a iya fahimtar cewa, a koyaushe karin
magana ba ta rabuwa da gajarcin zance da kuma tarin hikima a cikinta, tamkar
dai yadda Birniwa (2005 sh. 57) ya bayyana ma’anar karin magana da cewa
“Gajeruwar jimla ce da ake sakaya ma’ana da ita, wadda idan aka warware ta sai
ta bayar da ma’ana mai tsawo, wadda mafi yawan kalmomin da ke cikinta ba su ƙunsa
ba, sai dai suna da dangantaka da ita.”
Gwammaja (2010) ya jaddada
hikimar da ake dunƙulewa a cikin karin magana, a inda ya bayar da ma’anarta da cewa: “Maganganu ne na hikima masu
ɗimbin yawa ake cure
su waje guda domin su fito a taƙaice ba tare da sun gimshi mai sauraro ba” Gwammaja, (2010:8).
Muhammad (2020 sh. 286) ya kawo dogon bayani game da ma’anar karin magana a inda ya ce: “Karin magana wasu kalmomi ne da akan yi don su zama
hannunka mai sanda, wato suna ishara ga wani abu, akan dunƙule
Hausa, domin kuwa Hausar a dunƙule za ta zo sai in mutum na da tunani
zai gane ko kuma ya taɓa
jin an yi wa wani, don takan ƙunshi ma’ana da yawa sannan ga ilimantarwa.”
Ko bayan waɗannan, masana da manazarta
daban-daban sun tofa albarkacin bakinsu game da ma’anar karin magana. Daga
cikinsu akwai Yahaya da wasu (1992 sh. 30) da Galadanci (1993 shi.16) da Zarruƙ da
wasu (1995 sh. 56) da Muhammad (2000 sh. 23) da Bunza, (2006 sh. 283) da
Junaidu da ‘Yar’aduwa (2007 sh. 79) da Koko (2011 sh. 1) da Ɗanhausa
(2012 sh. 39) da Malumfashi da Nahuce (2014) da Bunza, (2017:3).
Idan aka yi nazarin waɗannan ra’ayoyin masana da
suka gabata game ma’anar karin magana, kuma aka tattara lafuzzan da suka yi
amfani da su, za a iya lura da cewa akwai wasu mihamman kalmomi da suke haɗuwa su bayar da ma’anar
karin magana. Kalmomin su ne:
a. dabara
b. hikima
c. zalaƙa
d. salo
e. taƙaitawa ko dunƙulewa
ko gajarcewa
Lura da wannan, za a iya cewa
karin magana zancen hikima ne wanda yake ƙunshe da faffaɗan kalaman hikima da falsafa wanda aka taƙaita
cikin salon ƙwarewa
da zalaƙa
wanda kuma yake hasko hoton lamuran da suka shafi rayuwa ta fuskoki mabambanta.
Karin magana abu ne wanda yake da
matuƙar
tasiri a rayuwar Hausawa. Yana taka rawa ta ɓangarori
daban-daban:
a. A maganganun yau da kullum, ya
kasance kwalliyar zance da yake nuna zalaƙar ƙwarewa da harshe tare da isar da saƙo dunƙulalle
cikin kalamai kaɗan.
Waɗanda suke yawan
amfani da karin magana akan ji daɗin
hira da su. Akan ɗauke
su a matsayin masu fasaha musamman wadda ta shafi ƙwarewar sarrafa harshe.
b. A cikin adabi kuwa, tuni karin
magana ya kasance tamkar gishiri. Ya kasance tamkar babban tauraro daga cikin
dukkannin salailai ko nau’ukan adon zance da ake amfani da su a cikin ayyukan
adabi. Tun daga kan waƙoƙin baka da rubutattu da na zamani (na sutudiyo), karin magana
ya kasance tamkar kwalliyar zinare a cikinsu. Haka abin yake yayin da aka koma
kan rubutun zube da wasan kwaikwayo. Za a ƙara fahimtar wannan yayin da aka nazarci
ayyuka irin na Birnuwa (2005) wanda ya nazarci karin magana a cikin waƙoƙin
soyayya da Geza (2009) wanda ya nazarci matsayin karin magana a cikin rubutun
adabin Hausa.
c. Karin magana ya kasance babban
madubi wanda daga cikinsa ake kallon rayuwar Hausawa baki ɗayanta. Wannan ne ya sa ya
zuwa yau aka gudanar da ayyukan binciken ilimi masu yawa da suka shafi nazartar
wasu ɓangarorin
rayuwar Hausawa daga madubin karin magana. Daga cikinsu har da ayyukan Hassan
(2009) wanda ya nazarci karin magana masu nuna rarrashi. Aikin nasa ya nuna
cewa, daga cikin ƙunshiyar karin magana akwai waɗanda
suke ɗauke da hoton
rarrashi. Sarkin Gulbi (2014) ya duba magungunan Hausa daga ma’aunin karin
magana. Labbo (2018) kuwa kai tsaye ta nazarci hoton mata a cikin karin magana.
Waɗannan bincike da
sauran makamantansu suna nuni da yadda ƙunshiyar karin magana ke ɗauke da hoton fannonin
rayuwa daban-daban.
Manazarta
Labbo, S.S. & Sani, A-U. (2025). Aure a ƙunshiyar karin magana. Amsoshi Academic Publishers. ISBN: 978-1-257-07209-5. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.19513449
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.