Tasirin Da Barazanar Zamani a Kan Sana’ar Noma

Daga

Muhammad Abubakar Zabi
Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya
Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato
08136844199
muhammadabubakarzabi@gmail.com

1.0 GABATARWA

Hausawa al’umma ce da ta ginu bisa matakan rayuwa har guda uku. Da farko Hausawa sun gudanar da rayuwarsu bisa tsarin al’adun gargajiya wanda ya fara tun daga haihuwa da aure da kuma mutuwa. Hatta bautarsu a gargajiya suka gudanar da ita a wannan matakin. Haka kuma, sun gudanar da rayuwa bayan karɓar addinin musulunci duk da haka ba su watsar da al’adunsu na gargajiya ba. Bayan zuwan turawan mulkin mallaka rayuwarsu ta gudana bisa sabon tsari. Duk da waɗannan sauye-sauyen matakan rayuwa bai sa Hausawa sun watsar da al’adunsu ba. Akwai hanyoyi da dama da za a iya dubu ire-iren al’adun Hausawa, ɗaya daga cikin hanyoyin ita ce hanyar nazarin nomansu na gargajiya wanda suke amfani da shi tun matakin rayuwar farko har ya zuwa wannan zamani da kuma irin tasirin zamanin da aka samu a cikin harƙar noma a yau.

Abin da wannan bincike ke son zaƙulowa shi ne taƙaitaccen tarihin Hausawa sannan a waiwayi babbar sana’ar da Hausawa ke dogaro da ita wajen samar da abincinsu da sauran al’amurran rayuwa don fito da wasu muhimman abubuwa. Daga bisani takardar za ta duba ma’anar tattalin arziki, da kuma yadda tattalin Bahaushe yake bunƙasa. A ƙarshe a duba irin tasirin da barazanar zamani a ɓangaren noma a ƙasar Hausa, tare da duba yadda zamani ya kawo koma baya ga tattalin arziki da aka samu a harkar noma.

1.1 HAUSAWA

Dangane da asalin Hausawa akwai ra’ayoyi mabambanta a bayanin Dr. Mahadi Adamu (2010) mawallafin littafin “the Hausa factors in West African History” a cikin darasin Yakasai cewa ya yi Hausawa su ne mutanen nan waɗanda ƙasar Hausa ce ƙasarsu ta asali ko kuma mutanen da suka shaƙu da al’adun Hausa”

A darasin Yakasai na aji M. A ya kawo cewa wasu, cewa suka yi asalin Hausawa ya fara ne ta hanyar wani mutum wanda ake ce masa Bayajidda (dan Abdullahi sarkin Bagadaza) wasu masana kuwa suna cewa asalin sunansa Abu-yazid daga baya Hausawa suka mayar da sunansa Bayajidda.

Shi kuma Dr. Hambali Jinju a cikin darasin M. A na Yakasai 2015 yana ganin cewa dangane da tarihin Hausawa tun gabanin zuwan baƙi, ana iya cewa a can daman akwai Hausawa a Daura tun gabanin zuwan baƙi, a ƙalla shekaru dubu biyu kafin farkon tatsuniyar Bayajidda. Sashen Hausawa da suka zo da Hausa a cikin ƙasar Hausa sun fito ne daga masar ne, bayan ita masar ta ya mutse, saboda yaƙe-yaƙe da waɗansu ƙasashe suka kai mata. Har illa yau mutanen masar baƙar fata ne, kuma sarakunansu (Fir’auna) baƙaƙe ne har lokacin sharia gida na ashirin da huɗu, su waɗannan mutanen Masar su ne suka yi ƙaura zuwa Afrika ta yamma. Sun zauna bakin tafkin Chad wanda a da can yana cike da ruwa ake waye kuma akwai daji da namun daji iri-iri. Farare na Hamada sukan kawo hari da sannu Hausawan asali suka neman mazauni.

A lokacin da suka fito daga Masar suna ɗauke da harshen Masiranci wanda ya sauya cikin tarihi ya zama Hausa.

Bunza A. M. 2011.kuma cewa ya yi Hausawa su ne wanda uba da uwa da kaka, kakannin duk Hausawa to wannan shi ne Bahaushe, amma idan an samu saɓanin haka misali uba Bahaushe uwa kuwa wata ƙabilar dabam to ya zama barbarar yanyawa.

Yakasai 2015 cewa ya yi tushen Hausawa bai wuce tsakanin Kano, Hadeja da Daura ba, daga nan ne suka watsu zuwa wajajen Katsina, da Zazzau da Zamfara da kuma Kebbi.

A ganin Ɗanmasanin Kano da Mai tama sule (2000). kuwa asalin Hausawa daga Habasha ne, garin cewa Habasha ne a ka yi tuntuɓen harshe aka ce Hausa, kuma maimakon Habashawa ne aka samun Hausawa. Asalin Hausawa dai na nan ƙasar Hausa tun asali, kuma sun samu bunƙasar harshe da al’adu tun da daɗewa.

Bisa ga yadda masana da manazarta suka ce za mu iya cewa, Asalin Hausawa shi ne, mutumin da yake jin harshen Hausa, iyayensa Hausawa ne. kuma al’adun Hausawa sun yi tasiri gare shi. ko da kowa ba a ƙasar Hausa yake zaune ba, to ya zama Bahaushe.

1.2 SANA’AR NOMA A ƘASAR HAUSA

Tun da Allah ya halicci ɗan Adam ya samar masa da sana’o’i iri-iri domin su kasance abin dogaro a gare shi wajen rayuwarsa ta yau da kullum, saboda haka Hausawa a matsayin su na masu ƙoƙarin neman na kansu suka riki noma babban muhimmi abu wanda yake kusan shi ne ƙashin bayan tattalin arzikin ƙasarsu, kasha saba’in daga cikin ɗari na mazauna ƙasar Hausa manoma ne. Ba shakka noma sana’a ce mai tarin albarka, wanda Bahaushe ya gada Iyaye da kakanni saboda haka ne ake masa kirari da cewa “na duƙe tsohon ciniki” Da noma ne al’ummar Hausawa suke samun abinci da abubuwan more rayuwa.

Hausawa sun kasa noma zuwa gida biyu ta fuskar yanayin shekara. Akwai noman rani da noman damina. Haka kuma ta fuskar abin da suke nomawa shi ma sun kasa shi biyu, wato noman abinci da noman kadarorin sayarwa. Ga fasalin noman Hausawa:

· Noman ci

· Noma na sayarwa

Ire-iren noma a kasar Hausa.

· Noman Damina

· Noman Rani

1.3 MA’ANAR TATTALIN ARZIKI

Tattalin arziki abu ne da ke ɗauke da ma’ana mai faɗi. Musamman idan aka ɗauki Kalmar aka haɗa ta da wasu kalmomin harshe. Misali tattalin haɗin kai, ko tattalin fitina ko tattalin shirin aiki ko tattalin arziki kowace kalma a nan ma’anarta daban, amma ƙunshiyar su ɗaya ce, wato tattali. Masana da manazarta sun bayyana tattalin arziki da cewa

Umar (1983:1-2) ya bayyana tattalin arziki da cewa

“Tsari ne na inganta ko bunƙasa hanyoyin

shigar kuɗi da sauran abubuwa buƙatun

ɗan Adam, musamman abinci da muhalli da sutura”

Shi kuwa kabakawa, B.U (2012:37) cewa ya yi

“Tattalin arziki ya ƙunshi tsarin samar

da abubuwa buƙata da yadda ake

rarraba su tsakanin jama’a da kuma sigar

yadda ake amfani da su”

Auta, A.L.(2006:196) cewa ya bayyana kalmar tattali arziki da cewa:

“Abubuwa guda uku ne suka zama shika-shikan

ganuwar tattalin arzikin Bahaushe da suka haɗa

da sana’o’i da kasuwanci da ƙwadago, ga sarakuna

kuma a ɗauri ga haraji da jangali da sauransu”

A nan ana iya cewa tattalin arziki shi ne duk wata hanyar samun kuɗi da kuma adana su, da gudanar da sana’o’in da al’umma ke aiwatarwa ta hanyar amfani da abubuwan da al’umma ke buƙata na gudanar da rayuwarsu ta yau da kullum in aka kula da su bisa tsari shi ake ƙira tattalin arziki.

1.4 BUNƘASAR TATTALIN ARZIKI BAHAUSHE.

A gargajiyance akwai hanyoyin da yawa da Bahaushe ke bi don haɓaka ko kawo ci gaban tattalin arzikinsa. Waɗanda suka haɗa da sana’o’insa tare da yanayin tsarin zamantakewarsa. Idan aka dubi waɗannan sai a ga cewa wasu muhimman hanyoyi ne da Bahaushe ke bi don bunƙasar hanyoyin tattalin arzikinsa.

Sana’o’in gargajiyar Hausawa su ne mafi girman tafarkin tattalin arzikin da Bahaushe ke bi don samar wa kansa abubuwan da yake buƙata don gudanar rayuwarsa ta yau da kullum. Da sana’a yake sarrafa dukkan albarkatun ƙasa da sauran ni’imomin da Allah (S.W.A) ya yi masa, kuma sauran abin da ya samu a sana’arsa yake musanyawa ya mallaki abubuwan da bai da su a yanayin ƙasarsa.

Babbar sana’ar Bahaushe ita ce noma, wanda wannan sana’ar ta samar da sana’o’i da yawa. Wanda haka ya taimaka wajen bunƙasar tattalin arzikin Bahaushe. Ga kaɗan daga cikin sana’o’in da sana’ar noma ta samar:

· Ƙira

· Sassaka

· Tubka

· Kaɗi

· Dakau

· Fatauci

· Kiɗa da waƙa

· Dako

· Ƙwadago

· Sakai

· Awo

· Ujula

· Tauri, sussuka, koda

· Kiwo – wajen amfani da kashinsu (Toroso) a matsayin taki

· Sana’o’in mata

· Toye-toye

· Dafe-dafe

· Ɗinki-ɗunke

1.5 TASIRIN ZAMANI A ƁANGAREN NOMA A ƘASAR HAUSA.

Hausawa suna yin noma iri biyu, na abinci da na sayarwa. Kayan noma na abinci sun haɗa da gero da dawa da masara da maiwa da sauransu. Waɗanda ake nomawa domin sayarwa sun haɗa da auduga da gyaɗa da wake da riɗi da sauransu. Ƙasar Hausa tana da albarkar noman wasu abubuwa kamar Rogo da Dankali da ‘ya’yan itatuwa irin su Mangwaro da Gwaba da Gwanda da sauransu (Yola, M.M. 2014: 508-509).

Zamani ya yi tasiri kwarai da gaske a kan sana’ar noma domin bayan shigowar Turawa ƙasar Hausa an samu sauƙi a kan yadda ake yin noma ta hanyar amfani da Shanu ko Motar huɗa, sannan kuma an samu sinadarin da zai taimaka wa shukar da aka yi ta fito da wuri ta hanyar amfani da “Takin zamani” Hatta ga iri da ake amfani da su wajen shuka zamani ya zo da masu saurin fitowa. An kuma samu magungunan ƙwari da ake amfani da su wajen yi wa shuka feshi. Haka yake sakamakon tasirin zamani ya jawo yanzu a ƙasar Hausa ana samun iri wanda kafin damina ta wuce za a iya shuka shi sau biyu. Wato irin baya wuce kwana 35-40 kamar Wake, Gurjiya da sauransu. Haka kuma a karni na 21 an samu ci gaban da za a samu dawa ko Masara ta fito da kayuwa kamar uku ko huɗu ita kuma Masara saboda tasirin zamani an samu mai yin goyo da yawa a jiki kara guda.

An samu Ƙarin wani nau’in noma tare da yadda ake gudanar da shi wato “Nnoman rani” Hausawa da ke zaune kusa da fadama ko gulbi ko kogi su ne waɗanda suka fi yin noman rani. Wannan noma ne da ake yi wa ban ruwa ta hanyar amfani da “Jigo” Zamananci ya sa yanzu da na’ura wuta ake ban ruwa wato inji mai amfani da man fetur ko gas (Yola, M.M 2014: 508-509)

Ta ɓangaren noman rani a wannan ƙarni na 21 an samu tasirin zamani a cikin sa ainun ta fuskar abin da ake nomawa da kuma kayan aikin. Yanzu kamar tumatir, tattasai, taruhu, masara, a wannan lokaci shi ma an samar da irin da zai dace da wannan yanayi, wanda zai nuna da wuri. Sai kuma ta ɓangare itatuwa, shi ma wannan ɓangare zamani ya yi tasiri a kansa ainun, domin a zamanin da kamar itacen Dibino, Mangwaro, Gwanda, Kashu, Gwaba da sauran itatuwa. Za a shuka, amma kafin a amfana da su za a jima, a wannan zamanin kuwa za a ga har dibino da ake cewa in ka shuka sai dai ‘ya’yanka su amfana, to yanzu an samu na zamani wanda cikin shekara guda zuwa biyu zai yi, har al’umma su amfana da shi.

Ta fuskar yanayin adana kayan da aka noma shi ma zamani ya yi tasiri bisa. Alal misali a zamanin da al’ummar Hausawa kan yi amfani da Rumbu ko kuma su bar abin cikin konsonsa. A wannan zamani abin ba haka yake ba. Zamani ya zo da abubuwa adana amfani ta yadda wasu suna amfani ne da magani, wasu kuma suna amfani da rumbun gwamnati wato “silo” da akwai abubuwa da dama da zamani ya zo da su.

Haka kuma ta ɓangaren abin da ya shafi kayan aikin gona, shi ma wannan zamani bai bar shi a baya ba. Domin a zamani da a kan yi amfani da Fartanya, Magirbi, Sungumi, Garmar huɗa da sauransu. Amma a wannan zamani sai ga shi shukar kan ta akwai inji mai yenta, noma akwai matar noma, da kuma girbi. Ta kai ma har sussuka akwai inji mai yi. A wannan karni na ashirin ɗaya an samu ci gaba domin yanzu a kan samu mota guda da za ta yi shuka da girbi kuma ta yi sussuka a lokaci guda.

1.6 BARAZANAR ZAMANI A KAN SANA’AR NOMA A ƘASAR HAUSA.

Zamani yana barazana wajen koma baya ga tattalin arzikin Bahaushe ta fuskoki da dama.

1- Domin a zamanin da a kan ɗebe mutane da yawa wajen zuwa aikin ƙwadago su samu abin da za su dogara da shi, domin sarrafa rayuwarsu cikin sauƙi. Yanzu lamarin ya canja, aikin da mutum ɗari za su yi, inji zai iya aiwatar da shi cikin lokaci kaɗan.

2- Zamani ya haifar wa da Bahaushe ya daina noman ci, sai dai noman sayarwa. Sakamakon haka ya sa, Bahaushe baya iya ciyar da kansa sai ya yi oda. Domin ya fi mayar da hankali ga noman da zai samu kuɗi, ga noma abin da zai ci. Wannan barazanar zamani ne ga al’ummar Hausawa, domin koma baya ne ga su kansu.

3- Zamani yana barazana a kan tattalin arzikin Bahaushe, shi dai ya samu kudi da wuri. Maimakon ya je ya yi noma. Misali yanzu an fi son a yi aikin albashi ko kuma zuwa wani aikin da za a yi shi nan take a samu kuɗi,

4- Barazanar da zamani ya kawo wa matasa sun dogara da kananan sana’o’i, misali achaɓa, wankin takalmi, ko cajin waya, maimakon noma don bunƙasar tattalin arzikinsu, da ma ƙasar su baki ɗaya.

5- Wannan barazanar zamani a kan tattalin arzikin Bahaushe da ya sa matasa suke kwararowa birane domin samun rayuwa ta jin daɗi, maimakon su koma kauye su yi noma, su bunƙasa tattalin arzkinsu. Domin a ƙauye ne ake noma ba birni ba.

6- Haka kuma abin da zamanin ya zo da shi ta fuskar takin zamani da ake amfani da shi yana kashe ƙasa. Da kuma illa ga jikin mutane. Maimaikon da ka noma buhu biyar, to in shekara ta juyo da kyar za ka samu buhu biyu a gonar; matuƙar ba ka sa Takin zamanin ba.

7- Haka kuma ta ɓangaren magunguna da ake feshi a amfanin gona, yana kawo illa ga jikin ɗan Adam. Misali kamar masu kiwo kaji, suna amfani da wata allura wato, “Stylbesterol hormone”. Wannan allura ana yi wa kaji domin ƙara kuzari da girma; duk mutumin da ya ci kajin za iya samun ciwon kansa. Haka kuma akwai wani maganin feshi da ake amfani da shi wato “thermic” shi kuma yana jawo gurɓatar yanayi.

2.1 KAMMALAWA

Wannan aiki ya yi Magana ne a kan noman Hausawa na gargajiya da kuma na zamani, da kuma irin tasirin zamananci. Da farko an duba su waye Hausawa da asalinsu . Sannan sai aka duba tattalin arziki a ƙasar Hausa. Da kuma hanyoyin bunƙasar tattalin arzikin Bahuashe. Daga ƙarshe aka duba tasirin da zamanin ya kawo ta fuskoki guda biyu wato, ci gaba da ya kawo da kuma ci bayan da ya kawo.

Takardar ta gano cewa zamananci ya yi tasiri ƙwarai da gaske a cikin harƙar noma, wanda za a yi cewa an samu tasiri mai kyau da maras kyau. Tasiri mai kyau shi ne, inda aka samu ƙarin hanyoyin inganta harƙar noma. Haka ta gano cewa zamani na barazana ga tattalin arzikin Bahaushe matuƙar ba a sake wasu dabaru ba. domin, zamani yana neman kawo cikas wajen rashin aikin yi tsakanin al’ummar Hausawa. Da kuma haifar da wasu cutattuka a jikin mutane ta hanyar yin amfani da magunguna da zamani ya zo da su.

MANAZARTA

Abdulrahaman, A. (2005) “Bukukuwan Gargajiya na ƙasar Hausa Madubi ne na Ƙyallaro Rayuwar Hausawa ta Asali” Aikin jinga da aka Bayar. Sakkwato: Sashen Koyar da Harsunan Nigeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo

Adamu, M. (1978) “The Hausa Factor in West African History”. Zaria: Amadu Bello University Press.

Adamu, M. T(1997) “Asalin Hausawa da Harshensu”, Kano Ɗan Sarki Publisher

Adamu A. U. (2005) “Hausa da Hausanci a ƙarni Na 21: Ƙalubale da Madosa”. Takarda da aka gabatar a taron wuni guda kan jama’a game da haraƙar fim, Kano: Cibiyar Nazarin Al’adun Hausawa.

Amfani. A. H (2004) “The Development From Colonial Period to Modern Day States” Ɗundaye Journal Of Hausa Studies, Department of Nigeria Languages. Sokoto: Usmanu Ɗanfodiyo

Alhassan, H. (1982) Zaman Hausawa 2. Islamic Publication Bureau, Lagos.

Auta, A. L (2006) “Tattalin Arzikin Al’umma: Nazairin Sana’o’i da Kasuwancin Hausawa” A cikin Algaita, Kano : Jami’ar Bayero

Bagudo, F. A. (2009) “Gudummuwar Matan Sokoto Wajen Bunƙasa Tattalin Arziƙin ƙasa”. Kundin Digiri Na Biyu. Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sokoto.

Bello, A. Y (2006) Kirarin Abincin Hausawa da yadda ake yin su a jahar Saƙƙwato” kudin digiri na farko, Jami’ar Usumanu Danfodiyo.

Bunza, A. M (2011) “Sakkwato ce Asalin Hausa In ji Naranbaɗa Laluben Gudumuwar Makaɗa a kan Asalin Bahaushe da Harshensu” Takardar da aka gabatar a taron ƙara wa juna Sani. Katsina: Jami’ar Umaru Musa Yar’adua

Bunza, A. M (2014) “Katsina rumfar Hausa Gamji Matattar Tsuntsaye” Takarda da aka gabatar a taron ƙara wa juna Sani. Katsina: Jami’ar Umaru Musa Yar’adua

Bunza, A. M (2014) “Matakan Kyallaro Asalin Bahaushe: (Ruwa Na ƙasa Sai Ga Wanda Bai Tona Ba) Takardar da aka Gabatar a Taron Ƙara wa Juna Sanin a ƙasa-da ƙasa na Farko a Jami’ar Kaduna.

Bunza, A. M (2014) “Bitar karatun Hausa A Ƙarni Na Ashiri da Ɗaya 21(wuri da Babu Ƙasa ake Gardamar Kokuwa)” Takardar da aka Gabatar a Sashen Nazarin Harsuna Nijeriya, Kano: Jami’ar bayero

Bunza, A. M (2015) “A ji Bahaushe, A ga Bahaushe, A san Bahaushe Ya Yi ( Tsakuren Ficen Bahaushe da Tasirinsa a Duniyar Ƙarninsa)” Takardar da aka gabatar a walimar dr. Ibrahim Sarkin Sudan Kwantagora Zuwa Associate Professor A ƙangaren Al’ada.

Funtuwa, S. A. (2006) “Ƙananan Sana’o’in Hausawa Da Yadda Ake Aiwatar Da Su: Nazari Na Musamman a Kan Sana’ar Ƙwadago Da Ate, da Dako, da Yankan Farce, da Gyartai”. Kundin Digiri Na Ɗaya. Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo Sokoto.

Kabakawa, U.B (2012) “ Mahangar makaɗan baka dangane da tattalin arzikin Hausawa” Saƙƙwato. Kundin Digiri na biyu, sashen koyar da harsunan Najeriya, Jami’ar Usumanu Ɗanfodiyo.

Yakasai, S. A (2015) Darasin ajin M.A na (Hau 801) Historical Linguistics. Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sakkwato.

Yola, M.M (2014) Sana’o’in Hausawa na gargajiya: “Garkuwar adabin Hausa”:A festschrift in tribute to Abdulƙadir Ɗangambo.

Zabi, M. A (2014) Matsalolin Amfani Da Maganin Kwari A Kayan Gona Unpublished