Citation: Soba, S.A. & Saleh, M.A. (2026). Takobi a Muhallin Tsaro Ga Zagezagi. Tasambo Journal of Language, Literature, and Culture, 5(2), 18-24. www.doi.org/10.36349/tjllc.2026.v05i02.003.
TAKOBI A MUHALLIN
TSARO GA ZAGEZAGI
Daga
Sani Aliyu Soba
GSM: 0806617 7342
Gmail: Sanisoba@gmail.com
Da
Muhammad Aminu
Saleh
GSM: 08036166585
Gmail:
Salehaminu769@gmail.com
Tsakure
Sunan “Zazzau” an same shi ne daga takwabi. Wannan
yana nuni da muhimman abubuwa guda biyu, (i) muhimmancin shi wannan takwabi da
kuma (ii) muhimmancin tsaro a wannan masarauta. Manufar wannan maƙala ita ce nazartar dabarun
tsaro a ƙasar Zazzau musamman ta la’akari da gurbin takobi a
fannin tsaro domin irin muhimmancinsa ga tarihin Zagezagi. Takardar ta yi masa
kallo na tsanaki da tsafta ta fuskar fayyace ma’anoninsa da kashe-kashensa. Dabarun
da aka bi wurin gudanar da wannan bincike su ne bitar kundatattun bayanai game
da Zazzau da kuma wannan takwabi. Bugu da ƙari, an yi hira da waɗanda suke da masaniya game da tarihin masarautar da
kuma takwabin domin inganta bayanan takardar. Takardar ta gano cewa, Zazzau ce
kaɗai daular da aka sanya wa sunan
takwabi a ƙasar Hausa. Har ila yau, ta samu tsaro da ɗaukakar suna a dalilin hakan.
Fitilun Kalmomi: Tsaro, Zazzau, Takobi, Muhalli
Gabatarwa
“Tsaro”
muhimmin ɓangare ne da ya shafi zamantakewa. Zamantakewa
kuwa wani babban ɓangare ne na al’ada. Kalmar al’ada ba baƙuwa ba ce a kunnuwan Hausawa. Kalma ce da suka saba amfani da ita a ɓangarori daban-daban. “Al’ada” a wannan takarda ba
ta shafi wadda mata suke yi ba. Akwai ma’anoni da masana suka bayar game da
al’ada.
Bunza (2006 sh. 22) ya yi bayanin al’ada a matsayin “dukkan rayuwar ɗan
Adam tun daga haihuwarsa har zuwa kabarinsa. A ko ina mutum ya samu kansa duk
wata ɗabi’a
da ya tashi da ita tun farkon rayuwa ya tarar a wurin da ya rayu, ko yake
rayuwa, ita ce al’adarsa da za a yi masa hukunci a kai. Babu wata al’umma da za
ta rayu a doron ƙasa
face tana da al’adar da take bi, kuma da ita ake iya rarrabe ta da wata da ba
ita ba.” A fahimtar Sani & Saleh (2025 sh. 24). “al’ada tana nufin tsarin
rayuwa ta gaba ɗaya
wanda ta haɗa da
sanannun sababbun al’amuran
da suke gudana yau da kullum bisa wasu tsararrun ƙa’idoji
da matakai da kuma waɗanda aka saba da wanzuwarsu kara zube ba tare
da wata ƙa’ida ta musamman ba.”
Takardar
ta mayar da hankali kan “takobi”, wanda yake ɗaya daga cikin fitattun makamai. Makamai kuwa, wani ɓangare ne na bayyanniyar al’ada. Wannan maƙalar tana da ƙudurin bayar da haske a kan mutanen da suka yi ƙoƙarin tabbatar da tsaro ta
hanyar kare ƙasarsu da al’ummarsu ta wajen amfani da takobi. Wannan al’ummar ita ce ta
Zagezagi.
Bitar Kalmar ‘Tsaro’
Tsaro na
da matuƙar muhimmanci wanda na ɗaya daga cikin abubuwan da ke
nuna matsayin cigaba tare da ƙarfin ikon Ƙasa (Gobir da Sani, 2020 sh. 209). A wannan ɓangaren takardar, an kalli tsaro ta fuskoki guda
biyu. Na farko shi ne kalmar “tsaro” a lugga. Daga nan kuma an dubi ma’anar
“tsaro” daga bakin manazarta.
Bargery
(1993) ya bayyana kalmar tsaro da cewa; “Tsaro
na matsayin kulawa da wani abu”. Illustrated Oxford Dictionary (2003 sh. 17),
sun bayyana kalmar tsaro da cewa: “wani
hali ne da ke ba da damar yin wata walwala a rayuwar al’umma.” Sun ci gaba
da cewa, “tsaro kan ba da tabbaci da kuma
sakewa wajen ci gaba da kasancewa a raye”. Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero
(2006 sh. 66), a nasu ra’ayin sun kalli kalmar tsaro a, “matsayin tsaron ƙofa ne kawai”. Oxford Advanced Learner’s Dictionary (2008 sh. 35),
an bayyana tsaro da cewa, “abu ne da ya
shafi kare ƙasa da muhalli ko kare kai daga hali ko wani bala’i
da sauran ire-irensu.
Baya ga waɗannan, ma’anoni da binciken ya duba abin da suka ce,
akwai kuma wasu masana da suka tofa albarkacin bakinsu dangane da kalmar tsaro
kamar yanda zamu ga wasu daga cikinsu misali:
Kevin
(1960 sh. 16), ya bayyana cewa, “Ƙoƙarin kare kansu da mutanen farko suka yi daga namun
daji ya ba su damar fita don neman abin da za su sa a cikinsu da kuma walwalar
da suka yi”. Mahdi (1978 sh. 14), ya nuna cewa, “Hijiran da aka riƙa samu a ƙasashen Hausa daga wannan wuri zuwa wancan duk ba
komai ba ne sai dai ƙoƙarin tabbatar da tsaro da kuma neman abinci”.
Muhammad
(1983 sh. 47), a cewarsa; “al’ummomi daban-daban kan yi ƙoƙarin tanadin makamai da dabaru
don kare kansu da muhallinsu a dalilin gurɓacewar tsaro da suke fuskanta musamman a ƙasar Hausa”. Sa’ad (1987 sh. 3-4),
ya ce; “yawancin al’ummar Hausawa kan tanadi muhallinsu kusa da bishiyoyi ne a
dalilin tanade-tanaden tsaro saboda waɗansu bishiyoyi na tattare da
iskoki kuma yawancin Hausawa sun yi imani da cewa waɗannan iskokin ne kan ba su kariya daga waɗansu abubuwa da ka iya cutar da rayuwarsu”. Muri (2003 sh. 76-78), shi
kuma ya nuna cewa, “Akwai waɗansu dabaru da fasahohi da
Hausawa a ƙasar Hausa suka riƙa amfani da su wajen kare kansu da muhallinsu. Waɗannan dabarun sun haɗa da sa ido ga kai wa da komowar duk wanda ba su amince da shi ba da
gadin muhallansu.
Bisa ga
abubuwan da suka gabata, za mu ce tsaro a ganin wannan ‘yar takarda shi ne:
“Tsaro dai wata hanya ce da al’umma kan bi tare da ɗaukar mataki na kare lafiyarsu da dukiyoyinsu da muhallinsu daga wata
barazana ko cuta da za ta iya riskar su”. A ko’ina mutane su ne manyan
jigajigan tsaro. Babu yadda tsaro zai inganta in babu makami ga hannun matsara.
A Bahaushen tunani takobi shi ne makamin farko na artabu da tsaro da hukunci”.
Ra’in Bincike
Ra’in bincike ko mazhabar bincike
wata hanya ce wadda ake amfani da wani ra’i ko ra’o’i na ilimi a yi tarke na
wani sashen harshe ko adabi ko al’adu. Ta ra’i ne ake iya bayyana tarihi ko
hikima ko fasaha ta wani matani na adabi ko ɓangare na al’adu tare da bin wasu dabaru ko ra’o’i waɗanda zasu taimaka wajen daɗa daidaita tunanin da ake son fitowa
da shi. Ra’i kan ayyana matakai ne waɗanda za a iya ɗoraw a
lur ko a hango mahangar adabi ko al’adu. Ksancewar wannan aikin ya shafi
bayyana al’adun mutanen Zazzau ne da kuma tarihin gwagwarmayar da suka yi kafin
samun kansu a wannan hali a yau. An ɗora wannan bincike a kan ra’in tarihi da bayyana al’adun al’umma na Tayson
(2006). Ra’in da aka ɗauka na
tarihi da bayyana l’adun al’umma na bayani akan; alamomin rayuwar al’umma masu
matuƙar muhimmanci waɗanda suka shafi zamantakewar al’umma. Ana dannganta wannan ra’in da
Marxists. Haka kuma ra’in ya shafi fito da bayanin al’adun al’umma da suke
neman ɓacewa ko kuma su
na fuskantar taɓarɓarewa.
Asalin Ƙasar Zazzau
Zazzau ta kafu ne a ƙarƙashin gudanarwar mulkin “Haɓe”, haɓe kalma
ce ta Fulatanci wanda ke ba da ma’anar Hausawa tsintsa. Masarautar Zazzau ta
kafu ne ƙarƙashin mulkin
sarkin Haɓe na
farko mai suna Gunguma wanda shi ne ya riƙe takobin
da ake kira da suna “Zazzau”.
Fagachi (2010 sh. 44) ya ce, ƙarƙashin jagorancin Haɓe a masarautar Zazzau, Bakwa shi ne wanda ya tattara sauran ƙabilar Haɓe suka taru, suka kafa masarautar “Zazzau” mai cibiyar gudanar da mulki a
Turunku (garin Turunku na kudu da birnin Zariya mai nisan kilomita 33 daga
Zariya). A wancan lokaci kafin a dawo da cibiyar masarautar garin a cikin
Birnin Zariya (Zariya suna ne na ɗaya daga cikin ‘ya’yan sarki Bakwa kuma an sa ma garin suna da sunanta).
Garin Zariya ya zama cibiyar masarautar Zazzau a lokacin mulkin Bakwa Turunku
Sarkin Zazzau na ashirin da biyu wanda ya yi mulki daga shekarar 1536-1539 yana
da manyan ‘ya’ya biyu, Amina da Zariya. Ita Zariya, sunanta ne aka raɗa wa Birni a dalilin gano wurin da
ake kira “Fadamar Bono” a tsakiyar birnin na Zariya a yau.
Zazzau ta kasance a mazauni
daban-daban kamar Tukur-tukur da Kufena da kuma Turunku kafin kasancewa a wuri
guda. Wannan juye-juyen mazaunan da Zazzau ta sami kanta a cikinsu, bai rasa
nasaba da rashin tsaro da ƙasar Zazzau ta
fuskanta daga maƙwabtanta da
sauran ƙabilu da ke zagaye da ita. Waɗannan dalilai ne suka haifar da samun wuri guda a
matsayin mazauni na din-din-din ga ƙasar ta
Zazzau mai cibiya a garin Zariya.
Ma’anar
Takobi
Bargery (1993 sh. 17) ya bayana
kalmar takobi da cewa, “Ƙarfen da ake kare
kai da shi a fagen yaƙi ko a gida”.
Haka kuma, ya kawo sunayen takobin kashi-kashi kamar yadda yake kallonsa. Ya
nuna cewa, akwai ‘bisalami’ da ‘dunhu’ da ‘fate-fate’ da ‘hankaltilo’ da
‘hindi’ da ‘tama’ da ‘tamogashi’ da ‘lafaranji’ da ‘almulku’ da ‘zabo’ da kuma
‘takoci’.
Roxana Ma Newman (1997 sh. 10) ta
bayyana ma’anar takobi da cewa, “amfani da kansakali don kare kai”. Ƙamusun Hausa (2006 sh. 19) an bayyana takobi da cewa;
makamin ƙarfe mai tsawo mai siffar wuƙa wanda ake amfani da shi wajen yaƙi ko kare
kai”.
A duk wannan ma’anoni da masana suka
bayar, mutum zai fahimci cewa ana amfani da takobi ne wajen kare kai a fagen
artabu ko fama. Asalin kalmar takobi, kalmar takobi kalma ce da Ɗalhatu (2002:3) ke gani an aro ta ne daga harshen
Azbinawa, a harshen Azbinawa su na kiransa da suna: “Takoba”, sai Hausawa suka
aro suka juya shi ya zuwa takobi. Ke nan baƙo ne a wajen Bahaushe. Asalin sarautar Zazzau, Mallawa ne da Barebari da
Katsinawa da Sulluɓawa su
dukkansu suna da alaƙa da “Larabawa”
da ake jin daga gare su ne takobi ya zo ƙasar
Hausa.
Siffar
Takobi
Yawanci takobi akan ƙera shi ne da tsawon hannu ɗaya ko ɗaya da rabi ko kuma tsawon hannu biyu. Wani takobi dogo ne a tsaye sa’ilin
da wani takobi yakan zo a lanƙwashe mai siffar
lanƙwasassar ayaba. Dukkansu dai maƙera ne suke ƙera su kuma
dukawa kan yi masu kube. Ana yi ma takobi kube dai dai da tsawonsa ko sifarsa.
Ire-Iren Takobi
Binciken ya gano cewa takobi ya kasu
kashi-kashi kamar haka:
(1) Tamogashi/Tagomashi ko Ɗa: Ƙamusun Hausa (2006 sh. 6) ya bayyana “tagomashi” da cewa
“farin jini” ko “maganin da ke sa a so mutum”. Ke nan wannan nau’i ne na takobi
mai farin jini ga masu amfani da shi wajen kare kansu. Wannan takobi ne da ake
amfani da shi a ƙasar Zazzau da
sauran sassan ƙasar Hausa.
Takobi da ake kira “Zazzau” yana cikin nau’in wannan takobin. Yawancin
tamogashi ko tagomashi ba kowane lokaci ne ake fito da shi ba saboda
tanade-tanaden al’ada da ake yi masa. Da zarar an fito da tagomashi, to sai an
tanadi jinin da za a ba shi ko kuma sai ya sha jini kafin ya koma cikin
kubensa. A waƙar Kassu Zurmi,
yana cewa;
:“Daɗa Maisharu ya ci mugun tauri
:Ga aya nan tana hita ga
jikinai
:Kuma yana da makamai
:Dauri ba kamay yau ce ba
:Ga tamogashi rantsattse
:Ga ka da mugun ƙarhi
:Yanzu in hwaɗan yas same ka
:Kakka kama makanmanka
:Sanya ƙarhin ƙulli ka soki naman giwa.”
(Kassu
Zurmi: Waƙar Maishibra)
(2). Babarbare:
Wannan takobi ana ƙera shi ne a ƙasar Borno watau ƙasar Barebari. Wannan ya sa ake
kiran sa da sunan wuri da ake ƙera takobin wato Babarbara. A tuna, daga cikin
masarautar Zazzau akwai Barebari. Ga dukkan alama su suka zo da shi a
masarautar Zazzau.
(3). Libarbar:
Wannan ma wani nau’i ne na takobi. Ana gane su ne kawai ta ƙirarsa domin dogo ne kuma yana da nauyin gaske tare da kaifi. Ba kowane
mahaluki ne zai iya ɗaukar Libarbar don amfani da
shi wajen kare kansa ko a fagen artabu ko fama ba. Binciken ya fahimci cewa
wannan nau’in takobin yana tafiya da zamani don irin ɓarnar da yake yi ta yi kama da irin wadda bindigar nan da ake kira
libarbar take yi, don haka ana ganin cewa daga sunan wannan bindiga ne aka ba
wannan nau’in takobi suna.
(4). Gaya-wa-jini-na-wuce:
Wannan takobi ne mai tsawon hannu biyu kuma yana da kaifin gaske. An sa masa
wannan suna ne “gaya-wa-jini-na-wuce” saboda ya fi sauran nau’in takubba kaifi
don zarar an sare kan mutum da shi, ba a ganin jini a jikin takobin, saboda
tsananin kaifinsa kafin jini ya fito ya wuce.
Takob'i a Adabi da Al’adar Hausawa
Adabi na
nufin fasahohi da hikimomi na ƙirƙira da zalaƙa da ƙwarewar sarrafa harshe da luguden kalmomin fasaha
da ke kasancewa cikin salo-salo da siga-siga na labartawa ko rerawa ko ambatawa
ko samar da sautin da ke isar da manufa da ba da ma’ana ta musamman, waɗanda ke nuna hoton zuci na
rayuwar al’umma na gaba ɗaya, ciki har da bayyanannu da ɓoyayyun al’adunsu (Sani da Bakura, 2024 sh. 319). Adabi ya kasu kashi-kashi, kuma
dukkan kason adabin nan sun hango takobi a cikin rayuwar Hausawa, misali:
Waƙa: Yahya (1984:2-3) ma ga yadda
ya kalli waƙa:
“Waƙa maganar hikima ce da ake
rerawa ba faɗa kurum ba wadda ke da wani saƙo da ke ƙunshe cikin wasu kalmomi zaɓaɓɓu, tsararru kuma zaunannu”.
Alhaji
(Dr) Mamman Shata a cikin waƙarsa ta “Gagarabadan namiji”, yana cewa:
Jagora: In sanya tamogashi
takobi in sarai,
‘Yan amshi: Gagara badan namiji
tsayayyen ɗan kasuwa
Jagora: In kau ruga guje, ba
mai kama ni.
‘Yan amshi: Gagara badan namiji
tsayayyen ɗan kasuwa.
(Mamman
Shata: Waƙar Gagara badan namiji)
Wannan ya
bayyana cewa tamogashi buwayayyen takobi ne a fagen artabu.
Karin Magana: Karin magana, wasu ‘yan guntattakin zantuka ne masu
ɗauke da ma’anoni mabanbanta da ke isar da saƙwanni a duk lokacin da ake aiwatar ko gabatar da su. Akwai karin
maganganun da suke bayyana muhimmancin takobi ga rayuwar Hausawa. Karin magana,
zance ne tsararre wanda ake amfani da shi kuma yana da ɓoyayyen ma’ana, kamar inda Hausawa kan ce;
a.
Bakinka takobinka
b.
Harshe ya fi takobi kaifi
c.
Gaskiya takobin yaro
d. Wanda ruwa ya ci bai tsoron
kaifin takobi
e.
Idan da rabon kura a takobi, sai a sayar da takobin a sayo akuya.
f.
Maigida takobin daga.
Ɗan Hausa (2012 sh. 3-4)
Duk waɗannan karin maganganun da zarar mutum ya nazarce su,
zai tabbatar da gaskiyar cewa Hausawa ba ƙaramin abu ne suka ɗauki takobi ba a al’adance da kuma fannin adabinsu.
Takobin Zazzau
Akwai
maganganu biyu dangane da yadda aka ƙera wannan takobin. A cewar Ɗalhatu (2002 sh. 13) ya bayyana
cewa a mazaunin farko na ƙasar Zazzau Kufena, mutanen Zariya sun iske wasu
Larabawa da aka ce sun fito ne daga wata ƙasa da ake kira; “Firza”. Waɗannan mutane gwanaye ne wajen ƙere-ƙere musamman na makamai da kayayyakin da suke
alfahari da su akwai wannan takobi da ake kira “Zazzau”. Wannan takobi, an ce
gwanayen ƙira ne daga cikinsu suka haɗu suka ƙera wannan takobin a dutsen
Kufena da ke cike da albarkatun ƙarfe. Daga baya sai mayaƙan Bakwa suka ƙwace wannan takobi kuma suka kori waɗannan mutane.
A ɓangare na biyu kuwa Fagachi (2010 sh. 3) ya bayyana
cewa, mutanen Bakwa ne suka ƙera wannan takobi da ake kira “Zazzau”. Haka kuma,
ya nuna cewa a lokacin da mazaunin Zariya ke a Kufena ne aka ƙera wannan takobin. Ya ce asalin sunan “Kufena”, ya samu ne a dalilin
kiran sunan wurin da mutane kan ce; “Kufen Bakwa”, sai daga baya aka mayar da
shi “Kufena” wanda har a yau ɗinnan da haka ake kiran wurin
da shi. A cewarsa, wani shahararren maƙeri ne da ake kira da suna “Dazau” ya ƙera wannan takobi. Takobin ya kasance madogari kamar abin da mutane ke
bauta masa a wancan lokaci kuma dukkan sarkin da ke jagorancin ƙasar ta Zazzau shi ne zai kasance mariƙin “Zazzau”. Tanade-tanaden da
aka yi ma wannan takobin na al’ada duk lokacin da aka fito da shi sai ya sha
jini. Don haka ba a fito da shi sai za a fita fagen artabu kawai. Daga farko an
fara kiran takonin ne da suna “Zak-zak” daga nan kuma sai ya koma ana kiransa
da suna; “Zazzau”. Wannan takobi ya kai ga ana rantsuwa da shi a zamanin Haɓe ga dukkan abin da ya shafi rantsuwa.
Ma’ajiyar Zazzau a Mazaunin Haɓe Na Dindindin
A lokacin
da aka kasance a mazaunin Zariya na dindindin da ke a Fadamar Bono, takobin da
ake kira “Zazzau” ya kasance a hannun waɗansu mutane da ake kira
Zage-zagi. Anan ake aje wannan takobin. Wanda ke zuwa don kula da takobin shi
ne ake kira da suna “Madau Zazzau”. Daga baya ya koma “Maɗau Zazzau” amma daga bisani sunan ya koma “Madauci Zazzau”. Wannan
sarautar ta Madaucin Zazzau, asalinta daga ƙasar Zazzau ne. Duk ƙasar da suke amfani da shi, to sun yi aro ne daga ƙasar Zazzau. Wannan takobi ya
kasance a ƙasar Zazzau har zamanin sarkin Zazzau Makau (1802-1804).
Takobin Zazzau a Yau
A shekara
ta 1804 a lokacin da Shehu Usmanu Ɗanfodiyo ya aiko da wakilansa ƙasar Zazzau. Ya aiko da mutane
huɗu (4) wato:
i. Musa Bamalle
ii. Yamusa Babarbare
iii. Abdulkarim Bakatsine
iv. Abdulsalam
Basulluɓe
Dukkansu
sun kasance da takubbansu a rataye saman kafaɗarsu kuma sun ci nasarar kafa tutar Musulunci a ƙasar Zazzau. Da labarin ya kai
wa Makau sai ya zagaya tsakanin Ƙofar Kibo da Ƙofar Jatau ya fasa ganuwa ya ɗauki kayayyakin yaƙinsa. Cikin abin da ya ɗauka har da wannan takobin mai tarihi “Zazzau”.
Ganuwar da ya fasa don ɗauko waɗannan kayayyaki nasa, ita ake kira “Ƙofar Matarkwasa”. Ko da yake an
rufe ƙofar daga baya saboda rusa bautar iskoki. Bayan Makau ya ɗauko waɗannan kayayyaki, bai zame
ko’ina ba sai ya tafi yammacin Zazzau ya kafa garin da ake kira da suna:
“Suleja”. A can ya kasance yana ta yaƙe-yaƙe daga ƙarshe aka kashe shi a garin da ake kira Lapai.
A kowace
ranar Sallah in sarkin Suleja (wanda ake kira sarkin Zazzau Suleja) ya yi hawan
Sallah ya kan ɗauki takobi ya zaburi dokinsa da nufin zuwa
Zazzau don karɓe garin da ‘yan jihadi suka karɓa. Fadawa kan biyo shi da gudu su rinƙa fesa masa ruwan buta, sai zuciyarsa ta huce, sai ya dawo.
Takobin da
ake kira Zazzau, yana nan a hannun sarkin Suleja ƙarƙashin kulawar wani Bawa da ake
kira “Wahu”. Shi “Wahu” na ƙarƙashin Madakin Zazzau Suleja ne.
Marubucin
littafin “Jafaru Ɗan Isiyaku” Ɗalhatu (2002 sh. 11) ya bayyana mani cewa; ya
tafi Suleja ya kai fiye da shurin masaƙi don ƙoƙarin ganin wannan takobin da ake kira “Zazzau” amma
sun ƙi su nuna masa. Har ta kai ga cewa in sun ji daga Zariya yake, basa masa
kallon kirki. Sai ya yi ƙaryar cewa daga Sakkwato yake, shi ma sai dai su ja
shi da labari kawai. Ya ƙara da cewa, an bayyana masa cewa, a kan buɗewa sarki ne a duk lokacin da aka naɗa shi sarauta. Kuma takobin na cikin wani akwati na
musamman ne. Bayan an nunawa sarkin da aka naɗa (wato sabon sarki) sai a rufe akwatin. Darajar wannan takobin da ake
kira “Zazzau” ya fi a rataya a kafaɗa kamar sauran takubba.
Tanade-Tanaden Da Aka Yi Wa Takobin
Zazzau
Ƙarfen da aka ƙera wannan takobin na musamman
ne, sannan tsawonsa ya sha bamban da tsawon sauran takubba. Ba ƙaramin mutum zai iya ɗaukarsa don amfani da shi ba.
Kamar yadda Ɗalhatu (2002 sh. 12) da Fagachi (2010) suka bayyana cewa an yi amfani da
jinin mutum da jinin dabbobi da kuma wasu garin magunguna da suka ce an ƙi bayyana masu don samar da dafi da zai yi illa nan take ga duk abin da
aka sara da shi. Sannan kuma ya kasance duk wanda zai yi amfani da shi sai ya
yi takatsantsan saboda kada wannan takobi ya yi masa rauni, don idan ya raunata
shi, ba zai warke ba har abada
Muhimmancin Takobin Zazzau Ta
Fusakar Tsaro
Al’ummar
Haɓe a Zazzau sun yi amfani da takobi wajen yaƙe-yaƙen da suka fafata da ƙasar Kano da Kafin-maiyaƙi da Kwararrafa da Gwari da
Kadara da Kaje da Katab da sauran ƙabilu da ke zagaye da ƙasar ta Zazzau. Kuma wannan
takobin ne aka yi amfani da shi don samun nasara a waɗannan fafatawar.
Zagezagi
na amfani da takobin wajen adana dukiya. Yawancin takubban da ake amfani da su
don adana dukiya suna kasancewa ne waɗanda aka ƙera su da zinari. A duk lokacin
da ake son kuɗi sai a sai da shi ko kuma a narke shi don sayar
da shi da daraja. Wannan takobin ma da za a sayar da shi ba ƙaramin daraja zai yi ba a yanzu. A Zazzau, tun lokacin Haɓe su na amfani da takobi don kare kan su da iyalinsu
a duk lokacin da suke tunanin wata barazana ta tsaro da suke fuskanta. A taƙaice, da wahala ka sami gidan da ba a rataye takobi a ɗakuna da ke cikin gida a matsayin ko ta kwana. A
zamanin Haɓe a ƙasar Zazzau a kan yi amfani da takobi a duk lokacin
da za a yi wata tafiya, a kan rataye a kafaɗa ko kuma a kuturin doki don gudun ƙalubale da ka iya barazana ga rayuwarsu a kan
hanya. Sukan yi amfani da takubba wajen wasannin tauri ko kuma ire-iren
wasannin gargajiya da suke aiwatar da su a al’adance. Takobin kan taimaka a
zamanin Haɓe wajen aiwatar da farautar namun daji don samun
abinci da kuma abin masarufi.
Ana amfani
da takobi a zamanin Haɓe a Zazzau don zartar da Haddi
ga mai laifi. Ana amfani da takobin da ake kira da suna “Gayawa jini na wuce”
wajen zartar da haddi. Wanda kan zartar da haddi ga mai laifi ana kiransa
“Hauni”. Wurin da ake zartar da haddin a Zariya ana kiransa da suka “Jakara”.
Wannan wajen na nan a bakin kasuwa da ke cikin garin Zariya.
A zamanin
Haɓe sukan yi amfani da takobin da ake kira “Zazzau”
don rantsuwa ga mutumin da yake son ya tabbatar da gaskiyarsa a kan wani
lamari.
Yanda Takobi Zai Inganta Tsaro a Yau
Kasancewar
an samu ci gaba ta fuskoki daban-daban musamman ta fuskar kayayyakin da ake
amfani da su wajen tsare kai da ƙasa. Bai kamata a ce an yi watsi da wannan abu mai
muhimmanci ba, wato takobi. Wajibi ne mutum ya kasance da takobinsa a ɗakinsa da ɗakin matarsa da kuma jikinsa a
duk lokacin da zai yi tafiya ko zai kasance a wuraren da yake fuskantar
barazana ta tsaro.
A yau,
kasancewar barazanar tsaro ta damu al’umma amma duk da haka ‘yan banga ko ƙato-da-gora, ba abin da suka fi amfani da shi daga takobi sai gora, kuma
ana samun sauƙi ga ayyukan ta’addanci da suke faruwa a yawancin
sassan ƙasar nan.
Naɗewa
Ba don
takobi ba da sunan Zazzau bai yi fice a tarihin ginuwar ƙasar Hausa ba. Zazzau ita ce ta
kare martabar takobi da yayata amfanoninsa. Irin matsayin da takobi yake da shi
a Zazzau ya bai wa sarakunan ƙasar Hausa damar saka shi cikin manyan makaman
tsaron ƙasashensu. A da ba a raba Bahaushe da takobi. Zagin sarki da matsara fada
da ‘yan gitta takobi ba ya nisantar kafaɗarsu. A tarihin ginuwar ƙasar Hausa takobi wani babban jigo ne ga tarihin naɗa sarautunsu. A Zazzau akwai Zak-zak, a daular Kabi akwai takobin Kanta.
A daular Sakkwato akwai takobin Sarkin Yaƙi Aliyu Joɗi. A Gobir akwai takobin sarki
Bawa Jangwarzo da dai sauransu.
Duk da
kasancewar sunan takobi baƙo a harshen Hausa, babu daular da takobi ya yi
tasiri cikin daulolin Afrika ta Yamma kamar daular Hausa. A koyaushe takobi
makamin tsaro ne, kayan aikin mahukunta ne ga yanke hukunci, abin ƙawar mazaje ne a balaguro kuma kayan wasan kura ne a fagen artabu. A
Zazzau takobi sarki ne kuma madogara ga sarakuna da talakawansu.
Manazarta
Advanced Learner’s Dictionary. (2008).
Oxford University Press.
Bargery, G. P. (1993). A Hausa-English dictionary and
English-Hausa vocabulary. Ahmadu Bello University Press Limited.
Bunza, A. M. (2006). Gadon Feɗe Al’ada. Tiwal Nigeria Ltd.
Centre for Hausa and Nigerian
Languages (CNHN). (2006). Ƙamusun
Hausa. Jami’ar
Bayero Kano.
Ɗalhatu, U. (2002). Malam Jafaru Ɗan Isiyaku: The great Emir of Zazzau. Woodpecker Communication Ltd.
Ɗanhausa. (2012). Hausa Mai Dubun Hikima.
Century Research and Publishing Company.
Fagachi, A. M. (2010). Tarihin sarautu da al’adu na
masarautar Zazzau. Northern Nigeria Publishing Company Limited.
Gobir, Y. A., & Sani, A.-U.
(2020). Yaƙin zaune:
Finafinai a matsayin makaman yaƙar
tunanin al’umma (ƙalubale ga Hausawa). Journal of Linguistics, Language and
Culture, 7(1), 201–230. https://www.nigerianjournalsonline.com/index.php/jollc/article/view/1363
Kevin, S. (1960). History of Africa.
Macmillan Publishers.
Mahdi, A. (1978). The Hausa factor in West African
history. Ahmadu Bello University Press & Oxford University
Press Nigeria.
Mohammed, A. S. (1983). A social interpretation of the Satiru
revolt of c. 1894–1906 in Sokoto Province (Master’s thesis, Ahmadu
Bello University).
Muri, S. (2003). The defence policy of the Sokoto
Caliphate, 1804–1903 (Doctoral dissertation, Ahmadu Bello
University).
Newman, R. M. (1997). An English-Hausa dictionary.
Academic Press Plc.
Sa’ad, H. T. (1987, September 20–24).
The significance of groves, hillocks and water bodies in traditional Hausa
settlement. Paper presented at the Centre for the Study of Nigerian Languages,
Bayero University, Kano, Nigeria.
Sani, A.-U., & Bakura, A. R.
(2024). Zamo mini tubali in zam miki hoto: Taliyon dangantakar adabi da al’ada.
Ginshiƙin Nazarin Salon Waƙoƙin Hausa, 319–327. https://doi.org/10.36349/djhs.2024.v03i01.040
Sani, A.-U., & Saleh, A. A.
(2025). Hausa da Hausawa a
duniyar intanet. Ahmadu Bello University Press Ltd.
Yahya, A. B. (1984). Matsayin waƙoƙin
baka a cikin adabin Hausa. Paper presented at Makon Hausa, Kwalejin Horar da
Malamai Mata ta Larabci, Gusau, Nigeria.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.