Citation: Nalado, N. & Ɗanɗagoro, S.A. (2026). Taimakekeniyar Direbobi a Sana’ar Sufuri ta Zamani a Ƙasar Hausa. Tasambo Journal of Language, Literature, and Culture, 5(2), 42-49. www.doi.org/10.36349/tjllc.2026.v05i02.006.
TAIMAKEKENIYAR
DIREBOBI A SANA’AR SUFURI TA ZAMANI A ƘASAR HAUSA
Na
Nuhu Nalado
School of Secondary Education Department of Hausa
Studies, Ikcoe D/Ma Katsina State
Gsm No: 08067762873
Gmail Address: naladonuhu@gmail.com
Da
Sani Aliyu Ɗanɗagoro
Department of Nigerian Languages, Federal Uniɓersity
Dutsinma, Katsina State
Gsm No: 08039299012
Gmail Address: sanialiyu101@gmail.com
Tsakure
Sana’ar direba
sana’a ce ta zamani wadda aka samu a sanadiyyar sana’ar sufuri ta zamani. An
lura da cewa a cikin wannan sana’a akwai nason al’adar taimakekeniya a cikinta
waɗanda masu
gudanar da sana’ar suke samarwa a matsayi gudummawarsu ga bunƙasa sana’ar. Manufar
gudanar da wannan bincike ita ce a bayyana ire-iren taimakekeniyar da direbobi
Hausawa suke aiwatarwa a ƙoƙarinsu na bunƙasa sana’ar
sufuri ta zamani a wannan lokaci. Hanyoyin da aka yi amfani da su a lokacin haɗa wannan
aiki sun haɗa da nazarin wasu ayyukan masana da manazarta
da suka shafi aikin kaitsaye da suka kasance a cikin sigar rubutattun
litattafai da muƙalu da
kuma tattaunawa ko yin hira da wasu mutane da suke da masaniya a kan harkokin
sufuri na zamani a cikin al’ummar Hausawa. An ɗora wannan
nazari a bisa Ra’in Zumuntar Sasan Al’umma (Consensus Theory of Culture). Daga ƙarshe, aikin ya gano sana’ar sufuri ta zamani a cikin
al’ummarr Hausawa tana tattare da al’adun da suka ginu a gurabun taimakekeniya
tsakanin matafiya da abokan hulɗar direbobi. Al’adun
taimakekeniyar sun kasance wani mizani da direbobi suke yin amfani da su, a ƙoƙarinsu na
bunƙasa ayyukan sufuri na zamani a rayuwar
al’ummar Hausawa a wannan lokaci.
Muhimman Kalmomin
Bincike: Direba; Sufuri; Sana’a; Taimakkekeniya
1.0 Gabatarwa
Sana’ar sufuri ta zamani sana’a ce da ta shafi direbobi da abokan aikinsu
masu kamasho, da suke tafiyar da ayyukansu a mabambanta tashoshin motoci da
wasu cibiyoyin gudanar da safarar kaya da mutane a cikin al’umma. Sana’ar
sufuri na zamani ta ƙunshi duk wani nau’in direba da masu tafiyar da kamasho na kowane lungu
da saƙo na ƙasar Hausa. Sana’ar ta samu ne ta hanyar maye gurbin sana’ar fatauci da
dabbobi, wadda maduganci da fatoma suke jagoranta a cikin zanguna da kasuwanni
da hanyoyin kurmi da sahara a bisa doron ƙasa. Duk da cewa
sana’ar sufuri ta zamani ta samu ne a sakamakon karɓar tsarin sufurin da Hausawa suka yi daga hannun baƙi ‘Yan ƙasa wato
al’ummar Yarabawa tun a shekarun 1920 (Ado, 2015, sh 2; Alfanda 2008, sh 3; Musa 2016, sh 2). Hakan bai
kange direbobi da takwarorinsu ‘yan kamasho daga bunƙasa harkar
ta yin amfani da wasu managarta ayyukan al’adun al’ummar Hausawa, a turbar
samar da taimakekeniya a gurbun aiwatar da sana’ar ba.
A da,
al’ummar Hausawa ta yi fice a wajen gudanar da ayyukan sufuri da dabbobi wanda
ake kira da suna fatauci (Love Joy, 1980, sh. 102;
Sa’id da wasu (editoci), 2006, sh. 13; Bakura & Sani, 2022, sh. 29-30). A wannan zamani, sana’ar direbanci da sana’ar
kamasho sun maye wancan gurbi na sufuri da dabbobi da masana suka ambata ya
wakana. Harkar da ta shafi tuƙin mota a cikinal’ummar Hausawa ta samu ne ta hannun
baƙin al’ummu, kama daga Turawa zuwa ƙabilar Yarabawa
(Ado, 2015, sh. 2). A wannan lokaci harkar tukin mota da aikin kamasho suna a
matsayin wani ɓangare na sana’a da
suke da matuƙar muhimmanci da Hausawa suke gudanarwa a rayuwarsu.
A cikin
wannan takarda, an yi bayanin nau’ukan waɗannan
ayyukan taimakekeniya da suke samuwa a ciki da wajen cibiyoyin gudanar da
harkokin sufuri na zamani daga hannun direbobin da suke tafiyar da sana’ar, a ƙoƙarinsu
na bunƙasa harkar a wannan lokaci a cikin al’ummar
Hausawa.
Babbar
manufar gudanar da wannan bincike ita ce bayyana ire-iren taimakekeniyar da
direbobi da masu sana’ar kamasho Hausawa suke aiwatarwa a ƙoƙarinsu
na bunƙasa sana’ar sufuri na zamani a wannan lokaci
a ƙasar Hausa. Wata manufar ta shafi bayyana
yadda ake gudanar da al’adun taimakekeniya a cikin harkar sufuri na zamani a
wannan lokaci.
1.1
Waiwayen Ma’anonin Fitilun Kalmomi
a. Taimako
da Gudummawa
Ma’anar na
nufin agaji ko gudummawa (Sa’id da wasu (editoci), 2006, sh. 420). A inda
gudummawar ke ganin al’amari ne da ya shafi taimaka wa juna a yayin tafiyar da
rayuwar wani ko wasu a tsarin zamantakewa ta yau da kullum. ana’a tana
nufin aikin da mutum yake yi a rayuwa don samun abinci (Sa’id da wasu
(editoci), 2006, sh. 387). Gudummawar tana ganin sana’a a matsayin wani aiki ne
halastacce ga ɗaukacin
al’adu da al’ummun duniya, da ya shafi yin ƙoƙarin
neman rufin asiri ta hanyar yin saye da sayarwa ko samar da wasu kayayyakin buƙatu
na rayuwar al’umma.
b. Surufi
Sufurina
nufin jigilar ɗaukar kaya
daga wani wuri zuwa wani wuri ana biya, musamman da dabbobi (Sa’id da wasu
2006, sh 395). Shi wannan aiki ya ke ganin al’amari ne da ya shafi jigilar ɗaukar kaya
da mutane ta amfanin da kayayyakin gudanar da sufuri na daga dabbobi da
abubuwan hawa na zamani a rayuwa.
c. Direba
Kalmar
“direba” suna ne da ake amfani da ita a fagen gudanar da aikin sufurin mota a ƙasar
Hausa. Hakazalika, al’amari ne da ya samu assasuwa tun daga bayyanar sababbin
hanyoyin gudanar da sufuri a tsarin rayuwa da zamantakewar Hausawa (Alfanda
2008, sh. 3; Musa 2016, sh. 2). Direba shi ne matuƙin abin
hawa, musamman mota. Aikinsa ya shafi jigilar mutane (fasinjoji) daga wani wuri
zuwa wani wuri.
1.2 Hanyoyin Gudanar da Bincike
An yi
amfani da wasu ayyukan masana da manazarta da suka shafi aikin ta hanyar
tattaunawa da wasu mutane da karantowa daga wasu rubutattun bayanai da kuma ta
hanyar gani da ido a lokacin da aka ziyarci tashoshin motocin da direbobin suke
gudanar da sana’arsu.
An ɗora
nazarin a bisa Ra’in Haɗin kan Sassan Al’umma, watau Ra’in
Zumuntar Sassan Ayyukan Al’umma (Consensus
Theory of Culture). Emile Durkheim ne ya kasance mutumin da ya assasa Ra’in
a shekarun 1792 zuwa 1793. Daga cikin magoya bayan Ra’in akwai Auguste Comte
(1898 – 1957). Dangane da cikin gida kuwa, akwai magoya bayan Ra’in da suka haɗa da Ado,
2025, sh. 22, Nalado 2025, sh. 3).
Manufar
Ra’in Zumuntar Sassan Al’umma ita ce, tabbatar da samun jituwa da ɗorewar
zaman lafiya da taimakon juna cikin walwala a tsakanin mutane ko al’umma, domin
su rayu a matsayin tsintsiya ɗaya, ta fuskar samar da haɗinkai da
taimakon juna a tsakaninsu.
A fannin Hausa manazarta al’adun Hausawa, akwai
Bishir Aliyu Sallau (2010), wanda ya wallafa wani aikinsa mai suna Wanzanci da Muhimmancinsa ga Rayuwar Al’umma,
wanda a ciki aka tattauna a kan ayyukantaimakon al’umma na wanzanci.
Dangantakar
ra’in da aikin a bayyane take, idan aka yi duba da manufarsa da kuma taken
wannan nazari da aka gudanar. Duba da cewar nazari ne da ya shafi ayyukan
al’adun taimakekeniya a cikin sana’ar sufuri na zamani a ƙasar
Hausa. Shi kuma ra’in, yana magana ne a kan ayyukan zumuntar sassan al’umma a
rayuwa. Ra’in yana kallon al’umma a matsayin wadda take da sassa daban-daban waɗanda suke
gudanar da zumantakewa a tare ta hanyar taimakon juna.
2.0 Taimakekeniyar Direbobi a Wajen Bunƙasa Sana’ar Sufuri ta Zamani
Wasu ayyukan taimakekeniyar direbobi Hausawa ne da suke aiwatarwa a ƙoƙarinsu na
bunƙasa sana’ar sufuri ta zamani a wannan lokaci. Gudummawar ta taƙaita ga wasu
fitattun gurabun samar da taimakekeniyar da suka haɗa da:
2.1 Taimakekeniya a Cikin Tashoshin Mota da
Cibiyoyin Sufuri
Ayyukan
taimakekeniya ne da direbobi suke aiwatarwa a tsakaninsu a cikin tashoshin mota
a faɗin ƙasar
Hausa a wannan lokaci. Al’adun taimakekeniyar sun kasance kamar haka:
2.1.1 Taimakekeniya Yayin [1]Zaman
Joko
Taimakekeniya
ce ta bayar da kuɗi ko abinci ko wasu kayayyakin buƙatun
rayuwa ga abokan hulɗa a sanadiyar rashin aikin yi. Zaman Joko al’amari ne da ya shafi zama wuri ɗaya da
direba ko direbobi Hausawa suke yi idan babu aiki, a sakamakon wasu ayyanannun
dalilai. Kalmar Joko a asalinta
kalmar Yarabanci ce. Hausawa direbobi suke amfani da ita a ƙoƙarinsu
na bayyana zaman da suke yi babu mota a hannunsu na wani keɓantaccen
lokaci. Bayanin bai kasance da mamaki ba, sakamakon al’ummar Yarabawa su suka
kawo sana’ar tuƙin mota ko direbanci
a faɗin ƙasar
Hausa kamar yadda ya gabata a cikin gudummawar (Ado, 2015 sh. 2).
Taimakekeniya
ce da ba ta bar kowane direban da yake aikin tuƙin mota a ƙasar
Hausa ba, tun daga lokutan da suka shuɗe har bisa ga wannan
lokaci. Aikin yana ganin wannan yanayi na al’adar zaman joko a matsayin wani yanayi mai matuƙar
muhimmanci a rayuwar direbobi Hausawa. Kasancewa al’amari ne da ya shafi kowane
direba a lokutan da suka shuɗe har bisa ga wannan lokaci.
Dangane da wannan ƙauli ga
abin da Dr. Mamman Shata yake cewa a wannan gaɓa ta
ayyukan da suka shafi ɗabi’u da al’adun direbobi Hausawa:
Jagora: Allah jiƙan direba
im ba mota!
Allah jiƙanka Bawa
baban Binta ƙanen Ali.
(Dr. Mamman Shata Katsina, Waƙar
Bawa direba, Jagora na 7).
Nazarin ya
kasa ayyukan al’adar ya zuwa rukunai uku. Duba da yanayin faruwar ayyukan
taimakekeniyar da mutanen da aikin ya ginu a game da su suke gudanarwa a
tsakaninsu.
2.1.2 Taimakekeniyar Zaman Joko na Gyara
Ayyukan
taimakekeniya ne da ake aiwatarwa a tsakanin direbobi Hausawa da abokanan hulɗarsu, a
tashoshin mota da wasu muhallan gudanar da sufuri a faɗin ƙasar
Hausa. A yayin da direba ya samu gyara ga motarsa, musamman gyara na inji, a
irin wannan yanayi ne direban da yake da gyaran inji ko wani gyara mai buƙatar
dole sai an gudanar da shi kafin a ci gaba dayin aiki da motar. Za ya kasance
ba za ya iya fita aiki da motarsa ba har sai ya gyara matsalar. A wannan gaɓa ce
abokanansa za su taimaki direban da aron kuɗaɗe domin ya
gudanar da gyaran motarsa ko kuma in sun dawo daga aiki su taimaka masa da wasu
‘yan kuɗaɗe domin ya
samu sauƙin ci gaba da gudanar da ayyukan da suka
shafi ciyar da iyalansa. Direban da ya samu wannan taimako shi ma za ya maida
buki a lokacin da buƙatar hakan ta taso
idan yana da wadata.[2]
Takardar
na ganin al’adar a matsayin wata kafa ce da ta bunƙasa
al’ummar Hausawa ta hanyar wannan tsarin sana’a ta sufuri na zamani.
2.1.3 Taimakekeniyar Zaman Joko na Rashin Aiki
Al’amari
ne da yake faruwa ga mafi yawa daga cikin direbobi a ƙasar
Hausawa. Ayyukan taimakon yawanci suna faruwa ne a lokaci damina ga direbobin
karkara, da masu aiki a tsakanin wasu manya da ƙananan
garuruwa na ƙasar Hausa. A wannan lokaci, mutane ba su
faye yin zirga-zirga ba. A sakamakon sun mayar da hankalinsu ga hidimar neman
abinci a gonakinsu. A irin wannan gaɓa, direbobin da suke
da wata dama, ko suka samu sa’ar yin lodin kaya zuwa wani gari, suna taimakon
junansu da kyautar kuɗi ko bashin kuɗi da
sauran kayan da suka jiɓanci buƙatun
rayuwa na yau da kullum. Su kuwa direbobin da aka arawa kuɗin za su
biya bashin da suka karɓa idan sun samu wadata, ko aiki ya ci
gaba da samuwa a lokacin kaka. A irin wannan yanayi, hatta direban da ba
Bahaushe ba yana samun wannan taimako a tsakanin direbobi Hausawa da suke
gudanar da aiki a tare. Hakan ne ya sa nazarin yake ganin tsarin al’adar ya
kasance tamkar wani mabuɗi na ƙofar samar
da cigaba tare da bunƙasa wannan
sana’a a cikin al’ummar Hausawa a yau.[3]
2.1.4 Taimakekeniyar Zaman Joko mai Nasaba da Ayyukan Hukuma
Direbobi
Hausawa suna aiwatar da wannan nau’in al’ada a yayin da hukuma ta kafa dokar taƙaita
zirga-zirgar jama’a na wasu kwanaki ko lokutta a gari ko yankin da aka samu
wasu matsaloli da suke da alaƙa da
tashin hankali. Ko wasu ayyukan da suke buƙatar taƙaita
zirga-zirgar jama’a kamar tsaftace muhalli na ƙarshen
wata da kamar lokutan ƙidaya ko
zaɓe da
makamantansu. A irin wannan hali, direbobin kan samu kansu a cikin halin ƙaƙa-ni-ka-yi
a fagen rayuwarsu. Sakamon ayyukan sufuri ba za su yiwu ba. A gefe guda kuma,
hidimominsu na yau- da- kullum na iyali suna nan. Hakan ne yake sanya wasu daga
cikin abokana hulɗarsu suke taimakon abokanasu da suka samu
kansu a halin takura, a sakamakon dokar da hukuma ta saka wa al’umma na taƙaita
zirga-zirgar jama’a.[4]
3.0 Taimakekeniya a Kan Hanyoyin Zuwa wasu Garuruwa
Ayyukan
taimako ne da direbobi Hausawa suke bayarwa a lokacin da suke cikin halin
tafiya a ciki da wajen ƙasar
Hausa. A ƙoƙarinsu na
bunƙasa wannan sana’a ta sufurin zamani a cikin
al’ummar Hausawa. Fasalin tsarin taimakekeniyar a wannan gaɓa, an
nazarce su ta fuskoki biyu da suka haɗa da:
3.1 Taimakekeniyar Tafiya a Cikin
Tawaga (Kwamba)
Muhimmin
abin da yake faruwa a wannan gaɓa shi ne, direba da sauran danginsa
direbobi da sukan haɗu a bisa manya da ƙananan
hanyoyi a yayin gudanar da sufuri a wasu lokutta sukan haɗu da
barazanar ɓarayi a
bisahanyoyi. Al’adar kwamba al’ada ce wadda direbobin suke gudanarwa a a ƙoƙarinsu
na samar da taimakekeniya ta hanyar tafiya a cikin ayari da nufin fasa tawagar ɓarayi ko
masu ayyukan ta’addanci.
Muhimmin
abin da yake faruwa a game da gudanar da wannan al’ada shi ne, da zaran direba
ya fahimci akwai ɓarayi a bisa hanya (masu fashi da makami),
yana dakatawa da yin tafiya. Direban za ya ci gaba da tsayar da duk wasu
direbobin da za su wuce, har sai sun yi yawa. A lokacin ne za su tafi a cikin ƙungiyarsu
(kwamba), su fasa taron ɓarayin don su sama wa kansu hanya.[5]
Nazarin
yana ganin wannan tsarin a matsayin wata muhimmiyar al’ada ta taimakekeniya da
direbobi Hausawa suke aiwatarwa a wajen muhallan tashoshi da kan taimaki al’umu
daban-daban a ƙoƙarinsu na
bunƙasa sana’arsu ta sufurin zamani a wannan
lokaci.
3.2. Taimakekeniya
Tsakanin Direba da Direba
Al’amarin
taimakekeniya ne da yake wakana a tsakanin direbobi Hausawa a ƙoƙarinsu
na bunƙasa sana’ar sufuri ta zamani, da kuma
taimakon junansu. Taimakekeniyar na gudana ne ta fuskoki biyu da suka shafi:
3.2.1 Taimakekeniyar Samar da Aikin Sojan Haya
Taimakekeniyar
samar da aikin Sojan haya al’adar taimakon juna ce da ta shafi direbobi a fagen
tuƙin mota. Al’adar ta shafi bayar da aron mota
ga wani mutum da ba direbanta ne na asali ba, da nufin ya samu abinci ya kuma
kawo wa maimotar wani ɗan abin ƙara mai. A
wasu lokutan, mutumin da aka ba sojan hayar ba yakan kawo komai ga mai motar
ba. Sai dai shi zai ɗauki nauyin zuba wa motar mai ya sami abin da
ya samu. Wannan al’ada ta fi gudana ne a cikin rukunin direbobin da suke
gudanar da ayyukan sufurinsu a cikin manyan garuruwa na ƙasar
Hausa. Ma’ana direbobin da suke zirga-zirga a cikin gari suna hidimta wa
al’umma. Direbobin tasi da ‘yan bas
sun kasance waɗanda
wannan al’amarin ya fi shafa a rayuwa. Bisa ga al’ada, ana aiwatar da wannan
tsari ne a cikin wasu taƙaitattun
awoyi. Bayan da mai motar ya tashi daga aiki, ko ya gaji ko yana da wata hidima
a ranar, maimakon ya ajiye motar hakanan sai ya taimaki wani abokinsa da bisa
al’adar direbobi ake kira da laƙabin yana ƙasa.
Ma’ana, babu motar da yake aiki da ita a hannunsa domin ya samu na cefane a
ranar. Shi kuma zai karɓa tare da kiyayewa da dukkanin wani
abu na rashin daidai a harkar.[6]
Matakan
aiwatar da wannan al’ada a tsakanin direbobi Hausawa sun kasance, a samu rashin
motar aiki ga wani mutum da yake neman abinci ta wannan hanya. Sai kuma a samu
amicewa tare da yarjejeniyar da za ta ƙayyade
lokacin amsa da kuma lokacin da za a maido motar da aka amsa. Sai samun
tabbacin za a kula da motar ta fuskar gyara da kiyayewa da ƙa’idojin
tuƙi. A wasu lokutta kuma ana kallon wasu
siffofi na mutumin da za a ba sojan hayar da suke da nasaba da halittar
jikinsa.[7]
Ayyukan
al’adun Hausawa da suka shafi wannan gaɓa sun kasance
a gurabun ayyukan camfin Hausawa, sakamakon mutanen da suke da cassa a ƙafafuwansu
da kuma waɗanda aka
ayyana suna da rariyar hannu ba a kan ba su aron mota a wannan sigar ba.
Kasancewar direbobin da suke da wannan fahimta, suna ayyana cewar idan aka ba
mutumin da yake da cassa a ƙafafunsa,
to ƙafafuwan motar da yake hawa ba za su yi
nagarta ba. Shi kuma mutunen da yake da rariyar hannu ana zargin su da cewar
duk abin da suka taɓa ba za ya yi albarka ba.[8]
3.2.2 Taimakekeniyar Ɗaukar Safiya Direba
Taimako ne
wanda wasu rukunin direbobi da suka kasance suna gudanar da ayyukansu na sufuri
a wajen ƙasar Hausa, suke aiwatarwa. Direbobin sukan ɗauki wani
mutumin da suka aminta da shi ko abokinsu ya yi masu rakiya. Idan direban motar
na asali ya gaji da tuƙi, wannan
direban da aka ɗauko da nufin ya taimaka za ya amshi ragamar
tuƙin motar. Daga bisani, za a sallame shi ta
hanyar ba shi wasu kuɗaɗe da wani
cefane ya kai wa iyalansa.[9]
Yin wannan
al’ada ta taimakekeniya a wannan gaɓa, na a matsayin wata
kafa ta bunƙasa wannan sana’a ta sufurin zamani a
al’ummar Hausawa.
4.0 Taimakekeniya a Sanadiyyar Lalacewar Mota
Kasancewar
Bahaushe a matsayin mutum mai kimtsattsen tunani a fagen gudanar da rayuwa,
kuma mutum ne mai tausayi da sanin ya kamata a tsarin zamantakewa (Bunza, 2013,
sh. 2; Sallau 2015, sh. 25), ya taimaka wajen samuwa da kuma ɗorewar
irin wannan muhimmiyar al’ada a fagen sufuri a tsakanin direbobi Hausawa.
Al’adar ta
yi tattalin taimakawa da ɗaukacin kayan gyara da direbobi suke
yin amfani da su,
samman
taya da Jark da fuwelfam da hambel. A irin wannan hali, za a tarar direbobi
suna tafiya da wasu daga cikin nau’oin kayan gyara a lokutan sufuri domin ko da
gyara za ya same su a daji ko ya sami wani za a rufa wa kai asiri.[10]
Nazarin
yana ganin al’adar a matsayin muhimmiya da take taimakawa matuƙa
wajen ceto rayuwa da dukiyoyin matafiya, musamman a irin wannan lokaci da
al’ummar Hausawa take fama da ayyukan ta’addanci. A wasu lokuta idan an samu
gyara ko ƙarewar mai ga mota kafin a gyara matsalar sai
‘yan ta’adda su zo su kora mutane daji sai sun biya kuɗaɗen fansa.
Wasu ma kashe su ake yi a wannan gaɓa. Wannan matsalar ce
a yau ta haifar da ƙauracewa daga bin
wasu hanyoyin mota a hukumance a ɓangaren wasu jahohi da suka shafi aikin
nan.[11]
5.0 Ayyukan Taimakekeniya na Tarayya
Ayyukan
taimakekeniya ne waɗanda suke faruwa a tsakanin direbobi da ‘yan
kamasho, ta yadda kowane daga cikinsu za ya iya taimakon ɗan’uwansa
duk dai a ƙoƙarinsu na
bunƙasa wannan sana’a a yau. Aikin ya taƙaita
a kan wasu gurabu masu alaƙa da:
5.1 Taimakekeniya a Fagen Hikimomi da Dabarun Tafiyar da
Rayuwa
Ayyukan taimakekeniya ne na tarayya a tsakanin direbobi da ‘yan kamasho,
ta fuskar yin amfani da wasu hikimomi da dabarun tafiyar da rayuwa a yayin gudanar
da hulɗa ko zamantakewa da
al’umma. A ƙoƙarinsu na bunƙasa wannan sana’ar a ƙasar Hausa, mutanen da abin ya shafa sukan faɗakar da masu tasowa
a cikin sana’ar dabarun sanin makamar aiki da wasu managarta shawarwari,
musamman ga abin da ya shafi kare mutuncin al’umma da rayukansu a lokacin
sufuri.[12]
5.2 Taimakekeniya a Sanadiyyar Samuwar Haɗari ko
Mutuwa
A iri wannan hali, direbobi da takwarorinsu masu kamasho suna haɗa hannu a wajen
tallafawa direban da ya rasa mota a sanadiyyar haɗari. Haka kuma suna taimakawa a wajen aurar da
‘ya’yan wani direba ko maikamasho abokin hulɗa da ya rasu, duk a ƙoƙarinsu na
bunƙasa wannan sana’a da kyautata wa juna a yayin aiwatar da ita.[13]
6.0 Taimakekeniya a Garabun Wasu Ayyukan Al’ada
A ƙoƙarinsu na bunƙasa sana’ar sufuri na zamani, direbobi Hausawa suna gudanar da wasu
ayyukan taimakekeniya a tsakaninsu da suka shafi wasu muhimman al’adun ɗan’adam da suka haɗa da:
6.1 Taimakekeniya a Sanadiyyar Aure
Direbobi da masu kamasho suna taimakon junansu a kan kowane nau’in auren
da ya keɓanta da su kama
daga auren fari da auren garari da auren gadara da auren murhu da kuma auren
rufe ƙofa. Gudummawar ta fahimci mutanen da abin ya shafa suna taimakon junansu
a wajen gudanar da bukin kowane nau’in aure daga cikin aure-auren da suka
jinginu ga mutane, musamman ga ayyukan auren gadara da auren cike murhu.[14]
6.2 Taimakekeniyar
Ƙafa ta Ƙaƙa-Ni-Ka-Yi
Ƙafa
ta Ƙa-ƙa-Ni-Ka
Yi, taimakekeniya ce a tsakanin direbobi Hausawa. Al’adar tana samuwa ne ta
sigar yanayin faruwar al’amura a lokacin sufuri. Muhimmin abin da kan faru a
yayin aiwatar da wannan al’ada shi ne, idan direba ya ɗauki
mutane ko kaya da nufin ya kai su wani gari ba tare da yana da wadataccen jari
na kuɗin da za
ya zuba wa motarsa mai ba. A irin wannan hali, idan direba ya yi amfani da kuɗaɗen da ya
samu daga lodi ya zuba mai ko ya yi wata buƙata ta
daban gabanin ya kai kayan ko mutanen garin da za su je, sai aka samu ƙarewar
mai ga motarsa ko wani gyara.
A wannan gaɓa, direban
da abin ya shafa yakan kasance masa ba shi da kuɗaɗen da zai
canza musu wata mota ko ya bayar da juyensu ga wani direba. A gefe guda kuma
mutanen da ya ɗauko ba za
su fahimci matsalar ba. Idan kuma kayan da ya ɗauko kaya
ne da suke buƙatar a kai su da wuri (gwari) don kwauce wa
lalacewa, a nan ne al’adar ke yin tasiri ga direbobin da abin ya shafa.
A gefe
guda kuma, direban da aka yiwa wannan taimako shi ma za ya taimaka wa wani
direban da ya sami kansa a irin wannan yanayi idan ya buƙaci
taimakon. Nazarin ya fahimci wannan al’ada an fi gudanar da ita a yayin sufurin
da ya shafi manya da ƙananan
garuruwa da suke a cikin ƙasar
Hausa, kuma al’adar hanya ce ta bunƙasa
sana’ar sufuri zamani a cikin al’ummar Hausawa a wannan lokaci.
7.0 Kammalawa
Haƙiƙa al’adun taimakekeniya a tsakanin direbobi sun kasance jigo ko ƙashin
bayan ɗorewa da
kuma bunƙasar harkokin da suka shafi sana’ar sufuri ta
zamani a cikin al’ummar Hausawa a yau. Gudummawar ta gano direbobi na aiwatar
da ayyukan da suka kasance taimakekeniya ne ga matafiya da abokan hulɗa a bisa
hanya ko a cikin tashoshin mota da ɗaukacin cibiyoyin
gudanar da ayyukan sufuri na zamani.
A ɓangare ɗaya
kuwa, sana’ar
sufuri ta zamani a cikin al’ummar Hausawa tana tattare da managarta al’adun da
suka ginu a gurabun taimakekeniya tsakanin matafiya da abokan hulɗar
direbobi da kuma wasu ayyukan taimakekeniya da ake gudanarwa na tarayya a
tsakanin direbobi da masu kamasho a rayuwar. Al’adun taimakekeniyar sun kasance wani mizani
da direbobi suke yin amfani da su a ƙoƙarinsu
na bunƙasa ayyukan sufurin zamani a rayuwar al’ummar
Hausawa ta wannan lokaci.
Manazarta
Ado, A. (2015). Sana’ar tuƙin babbar mota a Katsina (Conference paper). Sashen Nazarin
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Umaru Musa Yar’adua.
Ado, A. (2017). Ra’o’in bincike kan al’adun Hausawa. Kanki Classical Media Enterprises.
Ado, A. (2025). Falsafar ra’i da karin magana a faifan
nazarin ɗora al’adun Hausawa kan ra’oin bincike. Kundin Laccar Ɗalibai Masu Nazari a kan Ra’o’in
Al’adun
Hausawa, Sashen Harsunan Nijeriya, Jami’ar
Umaru Musa Yar’adua.
Alfanda, A. A. (2008). Rubuce-rubuce a jikin motocin sufuri a
Birnin Kano da kewaye: Manufarsu da matsayinsu ga al’umma (Kundin digiri na farko). Jami’ar
Bayero.
Alhassan, H., Musa, I., & Zarruƙ, M. R. (1982). Zaman Hausawa. Islamic Publications Bureau.
Bakura, A. R., & Sani, A-U.
(2022). Ƙabilu a tunanin
Bahaushe: Duba cikin labaran barkwanci. Sarcouncil Journal of Humanities and Cultural Studies, 1(1), 27–32.
Bunza, A. M. (2013). Hutawa ka alewa, mangyaɗa ka tuyar ƙosai: Barazanar yanayi da lokaci a kan al’adun Hausawa (Conference paper). Taron Ƙara wa Juna Sani na Ƙasa da Ƙasa kan Taɓarɓarewar Al’adun Hausawa, Jami’ar Umaru Musa Yar’adua.
Lobejoy, P. E. (1980). The caravan of kola: The Hausa kola
trade, 1700–1900 (p.
11). University Press Limited.
Musa, A. (2017). Gudummawar direbobin
manyan motoci a al’ummar Hausawa a ƙarni
na ashirin da ɗaya. Jagora: Journal of Hausa Studies, 1(1), 215–222.
Musa, D. A. (2016). Al’adun Hausawa a cikin karin magana (Kundin digiri na farko). Jami’ar
Bayero.
Sa’id, B., et al. (2006). Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero. Ahmadu Bello University Press.
Sallau, B. A. (2015). Wanzanci da matsayinsa na al’ada da
sana’a a Ƙasar
Hausa (Kundin digiri
na biyu). Jami’ar Bayero.
Sani, A. B. (2014). The mercantile landscape of Northern
Katsina Emirate, 1805–1954
(PhD thesis). Bayero University.
[1] An samo kalmar
ne daga harshen Yarabanci, ta na nufin yanayin zama ne da direbobi suke yi a
sakamakon rashin aikin yi ta wasu dalilai a wani lokaci.
[2] Hira da Garba Direba a
Ranar 23/3/24, Tashar Motar Garin Kankia, Jihar Katsina
[3] Hira da Nura Direba Macika
ranar 24/4/24, ƙaramar
Hukumar Faskari Jihar Katsina
[4] Sani Direba Kafinsoli,
12/11/24, Tashar motar garin Kafinsoli Jihar Katsina
[5] Hira da Nura Mancho, 21/6/
2024, direba a tashar Rijiyar Zaki Kano
[6] Mani Ɗakwara, 10/01/2024, direba
a Tashar mota da take a garin Mai’aduwa
[7] Hira da Nura Mancho, 21/6/
2024, direba a tashar Rijiyar Zaki Kano
[8] Hira da Nura Mancho, 21/6/
2024, direba a tashar Rijiyar Zaki Kano
[9] Hira da Nura Mancho, 21/6/
2024, direba a tashar Rijiyar Zaki Kano
[10] Garba Direba, 10/10/24:
Kankiya
[11] Garba direba, 10/10/24:
Kankia
[12] Hira da Alhaji Maihubbare
Gusau ta Jihar Zamfara. A Ranar 11 /05/ 2024
[13] Hira da Alhaji Maihubbare
Gusau 11 /05/ 2024
[14] Rabe Bega Direba, 10/5/23.
Hira: Tsahar motar Kankia a Jihar Katsina
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.