Arulin Tashdirin Wakar ‘Hausa Mai Ban Haushi’ Ta (Dr.) Akilu Aliyu

Citation: Jamilu ALHASSAN & Hauwa Abubakar ISMA’IL (2021). Arulin Tashɗirin Waƙar ‘Hausa Mai Ban Haushi’ Ta (Dr.) Aƙilu Aliyu. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 9, Issue 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660

ARULIN TASHƊIRIN[1] WAƘAR ‘HAUSA MAI BAN HAUSHI’ TA (DR.) AƘILU ALIYU

Na

Jamilu ALHASSAN

Hauwa Abubakar ISMA’I

1.0  Gabatarwa:

‘Tashɗirin Waƙar Hausa mai Ban Haushi’ waƙa ce da mutum biyu suka samar da ita, (Dr.) Aƙilu Aliyu da Malam Jamilu Alhassan. (Dr.) Aƙilu Aliyu shi ne mawaƙi na farko da ya rubuta waƙar ta asali, mai ɗauke da baitoci 78. Daga baya Malam Jamilu Alhassan ya yi tashɗirin waƙar ta dawo baitoci 156. Amma baitoci uku na ƙarshe, mai yin tashɗirin ne ya samar da su, domin yin ramzi.

“Tashɗiri shi ma aikin mutum biyu ne, ana yin sa ne kuma da waƙa ‘yar tagwai, sai a yi mata ƙari. Yadda ƙarin zai kasance shi ne, kowane baiti zai sami ƙarin ɗango biyu, sai ya zama baiti biyu. Ɗango na farko za a ƙara masa wani ɗango ya zama baiti ɗaya; ɗango na ƙarshe kuma a ƙara masa wani ɗangon amma ya zama shi ne na ƙarshe. Baiti ɗaya an mayar da shi baiti biyu ke nan[2].” Sa’id (2016, sh. 44).

A nasa aikin Muhammad (2019), shi ma ya taɓo maganar tashɗiri, inda ya bayyana Tashɗiri da cewa, “Wannan tsarin shi ne, idan mawaƙi ya rubuta waƙarsa ‘yar tagwai, sai wani mawaƙin ya tsaga waƙar ya cusa nasa ɗango ko ɗangaye a tsakiyar waɗancan ɗangaye guda biyu suka zama uku ko huɗu ko biyar.”  Wannan ne ma ya sa ya raba Tashɗiri zuwa gida uku, kamar haka: Tashɗiri Musallasa da Tashɗiri Rabiyya da kuma Tashɗiri Muhammasa. (Muhammad, 2019, sh. 22-24)

A tawa fahimtar Tashɗiri ana yin sa ne kawai a waƙa ‘yar tagwai, inda za a tsaga baiti ɗaya ya koma biyu, ba uku ko huɗu ko biyar ba. Domin Kalmar Tashɗirin ta samo asali daga kalmar ‘Shaɗara’ ta Larabci, wacce take nufin tsagawa.

Babbar manufar wannan takarda ita ce, auna waƙar Tashɗiri, a gano karin da ta hau daga cikin karuruwan nan goma sha shida. Sannan a fito da zihafai da illolin da suka afka wa ƙafafuwan waƙar.

2.0 Karin Waƙar Tashɗirin Hausa Mai Ban Haushi 

Bello da Sheshe, (2013, sh. 20) sun bayyana kari da cewa “wanzuwar ƙafafuwa masu bibiyar juna cikin tsari, a baitin waƙa ko da baitin mai layi nawa ne.” A kwai karuruwa goma sha shida na auna rubutacciyar waƙar Hausa, da suka haɗa da: Ɗawil da Madid da Basiɗ da Wafir da Kamil da Hazaj da Rajaz da Ramal da Sari’i da Munsari da Hafif da Mulari’i da Muƙtalib da Mujtas da Mutaƙarab da kuma Mutadarak.

Wannan bincike ya gano cewa wannan waƙar an gina ta ne a kan kogin Kamil. wato 8+8+8, mai alamci (ɓ ɓ – ɓ - / ɓ ɓ – ɓ - / ɓ ɓ – ɓ -). Za a gane haka idan aka yi la’akari da waɗannan baitoci na ƙasa.  

ɓ  ɓ  -  ɓ     -  /ɓ  ɓ     -    ɓ   -    /ɓ  ɓ    -  -⁴

Jama’a mu kar/kaɗe kunnuwan/mu na zuci,

ɓ  ɓ    -   ɓ     -  /-³    -   ɓ     -  /  ɓ  ɓ   -   -⁴

Mu ji wanga zan/ce don mu bi/ shi mu amsa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH*[3]* bt. 7)

Idan aka duba wannan baiti na sama, za a ga yana ɗauke da ƙafofi guda shida, ƙafa ta ɗaya da ta biyu na ɗangon farko sun fita lafiya kamar haka: ɓ ɓ – ɓ -, wato ba wani zihafi ko illa da suka shige su. Haka lamarin yake a ƙafar farko a ɗango na biyu. Amma idan aka duba ƙafa ta uku a ɗango na farko da na biyu, za a ga suna da sura kamar haka: ɓ ɓ  - -⁴, wato illar Kaɗa’i ta shige su ke nan. Kaɗa’i illa ce ta ragi wadda take aukuwa a kan doguwar gaɓar da ke bisa turke, idan illar ta auku takan mayar da doguwar gaɓar ta zama gajera daga nan kuma sai ta haɗe wannan gajerar gaɓar da gajeriyar gaɓar da take kan turke su zama daguwar gaɓa guda ɗaya. Ita kuma ƙafa ta biyu a ɗango na biyu, ³- - ɓ -, zihafin Ilmari ne ya shige ta, wannan ya sa ta koma ³- - ɓ – mai makon ɓ ɓ  - ɓ -. Zihafin Ilmari matsala ce ta zihafi wacce take faruwa a kan gajerun gaɓoɓi masu zaman kansu daga farko, idan matsalar ta zo takan haɗe waɗannan gaɓoɓi biyu na farkon su zama doguwar gaɓa guda ɗaya. Wannan ya nuna mana wannan waƙa ta Tashɗirin Waƙar HMBH, tana kan kogin Kamil 8+8+8 mai alamci ɓ ɓ – ɓ -.

Haka abin yake idan aka duba wannan baiti na ƙasa. Don haka, duk ƙafar da aka yi wa alama da lamba ⁽³⁾  to zihafin ilmari ya shige ta, wadda kuma aka yi wa alama da lamba ⁽⁴⁾  to illar Kaɗa’i ce ta afku a wurin. Misali:

ɓ ɓ   -   ɓ     - /-³    -    ɓ    -  /   -³    -  -⁴

Zarafin da ma/maki, gwanin/ ban haushi,

ɓ ɓ    -    ɓ  - /ɓ  ɓ    -    ɓ    - / -³     -   -⁴

A ga ɗan Are/wa da ba ya ki/shin Hausa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 29)

Duk da cewar waƙar ta ginu a kan kogin Kamil, hakan bai hana shigar zihafai da illa ba, sai dai wannan ba za ta sa a canza wa tuwo suna ba. Wannan nazari ya gono cewa larura uku ce kawai ta fito a wannan waƙa, kamar haka:

2.1 Zihafai A Arulin Hausa

Masana sun bayyana ma’anar zihafi a Arulin Hausa. A fahimtar su, Bello da Sheshe (2013, sh. 38).  “Zihafai dai jam’i ne na zihafi. Abin da kuma ake kira zihafi shi ne “wata larura ce da take zuwa cikin ƙafa ta faɗa kan da’ira ba tare da ta taɓa turke ba. abubuwan da wannan larura ke yi a cikin ƙafa, sun kasu kasha uku.

1.                  Tana iya samun da’ira ɗaya, mai zaman kanta, ta shafe. Kamar a ƙafa ta takwas,  maimakon o o o-o o o-o sai a sami o o-o o o-o.

2.                  Tana iya samun tagwayen da’ira, ta shafe ɗaya ta bar ɗaya. Kamar a ƙafa ta takwas, maimakon o o o-o o o-o sai a sami o o o o o-o.

3.                  Tana iya samun da’irori biyu masu zaman kansu, ta haɗe su wuri ɗaya ta mayar da su tagwaye. Kamar a misalinmu na ƙafa ta takwas, maimakon o o o-o o o-o sai a sami o-o o-o o o-o.

Zihafi ba lalle ne kuma ya kasance a waje ɗaya tak a cikin ƙafa ba. Ana iya samun zihafi iri biyu a cikin ƙafa guda.  Misali, a ƙafa ta shida, maimakon a sami o-o o-o o o-o sai a sami o o o o-o.

Watau an shafe da’ira ɗaya daga tagwayen farko, kuma an shafe ɗaya daga tagwaye na biyu.”

Shi kuma Dunfawa, (2003, sh. 34), cewa ya yi, Sauyi (Zihafi), shi ne “canji da kan shiga cikin wata ƙafa daga ƙafofin kari, wanda idan ya shiga sai ya sake ma ƙafar tsari dana da wanda aka san ta da shi”.  Amma Galadanci, (1975, sh. 6) cewa ya yi, “Deɓiations / Zihafai are changes which occur freely in the feet without restriction, eɗcept that they are found only in the affiɗes of the feet and neɓer in the stems”.

Shi ma Zulyadaini, (2017), ya bayyana Zihafi da cewa, “wata matsala ce da take faruwa a kan ƙafar waƙa, wadda idan wannan matsalar ta afku takan sauya siffar ƙafar/ ƙafafuwan da suke ba da Karin waƙa su fito ba kamar yadda aka san su ba”.

Ta la’akari da waɗannan ma’anoni da masana suka bayar a sama, za a iya bayyana Zihafai da cewa wasu matsaloli ne da ke far wa igiyar ƙafar waƙa su canja mata sura, sai dai ba sa iya taɓa turken ƙafar. 

Masanan sun raba zihafai zuwa gida biyu, wato gwaurayen zihafai da kuma takwayen zihafai.  Gwaurayen su ne: Habni da Ɗayyi da Ilmari da Waƙasi da Asabi da Aƙali da Ƙabli da Kaffi da kuma Ta’aliƙi. Su kuma tagwayen su ne: Habli da Hazali da Naƙasi da kuma Shakali. Zulyadaini (2003, sh. 34).  A wannan waƙa zihafai biyu kawai aka samu, da suka haɗa da:

2.1.1 Zihafin Ilmari

Masana sun bayyana ma’ana da irin aikin da zihafin Ilmari yake yi, idan ya sauƙa a ƙafar waƙa. Bello da Sheshe (2013, sh. 40), cewa suka yi, “Zihafin Ilmari shi ne, a sami ƙafa wadda gaɓoɓinta biyu, na farko, gajeru ne masu zaman kansu, a haɗe su, su zama guda ɗaya mai tagwayen da’ira. Za a sami wannan zihafi ne a ƙafa ta takwas kawai.”  Dala (2018, sh.14) a waƙe ya kawo nasa bayanin, kamar haka:

“Da ILMARI zihafi ne,

Ƙafa ta takwas yake zaune,

Gajerun fari sun manne,

Na ce halin zihafi ne,

Zihafi bai yi zafi ba.”

(Arulin Hausa a Waƙe, bt. 14)

Idan muka yi la’akari da abin da masanan suka faɗa a sama, za mu fahimci cewa Ilmari matsala ce ta zihafi wacce take faruwa a kan gajerun gaɓoɓi masu zaman kansu daga farko, idan matsalar ta zo takan haɗe waɗannan gaɓoɓi biyu na farkon su zama doguwar gaɓa guda ɗaya. Ilmari yana shiga kogin waƙa ɗaya rak. wato kogin Kamil, domin shi Ilmari ana samun sa ne kawai a ƙafa ta takwas ɓ ɓ – ɓ – idan ilmari ya shige ta sai ta zama - - ɓ -. Duba wannan baiti na ƙasa:

-[4] -  ɓ    - /³-    -  ɓ   - / ³-   -  [5]-

Saba da sa/mo gaskiya /duk nisa,

-³     -   ɓ     - /  ɓ ɓ    -  ɓ   - / -³  - ⁴-

Sannan ka tsar/kake zuciya /tattausa

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 1)

Idan aka duba wannan baiti na sama da kyau, za a ga cewa ƙafofi biyar daga cikin shida sun fara da doguwar gaɓa, wato (- - ɓ -), maimakon (ɓ ɓ – ɓ -) wannan yana nuna mana cewa zihafin Ilmari ya sauka a kan gajerun gaɓoɓi biyu na farkon kowace ƙafa ke nan. Ƙara duba wannan baiti na ƙasa:

      -³   -   ɓ     - /-³    -  ɓ    - / -³    -  -⁴

Na gatsa han/cin gaskiya/ mai ganci,

-³   -   ɓ  - /-³    -  ɓ   - / -³     -  -⁴

Ba na nada/mar nuna ki/shin Hausa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 20)

A wannan baiti na sama kuma, gaba ɗaya ƙafofi shidan ne suka fara da dogayen gaɓoɓi, wato (-³   -   ɓ     -), maimakon (ɓ ɓ – ɓ -), wannan ya nuna mana cewa duka ƙafofi shidan zihafin Ilmari ya shige su. Ga wani misali kuma a ƙasa:

-³   -   ɓ    - / ɓ ɓ     -  ɓ   - / -³    -  -⁴

In har akwai/ biyu masu jin/ Turanci,

-³   -   ɓ  - /-³    -   ɓ   - / -³     -  -₄

Ko ko Buro/kin ko Fijin, / Ingausa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 41)

A wannan baiti na sama kuma, ƙafofi biyar ne zihafin Ilmarin ya afka wa, domin su ne suka fara da doguwar gaɓa, wato -³   -   ɓ  - maimakon su fara kamar haka, (ɓ ɓ     -  ɓ   -). Wannan yana tabbatar mana da cewar waƙar “Tashɗirin Hausa mai ban Haushi” akwai zihafin Ilmari a cikin ta. A taƙaice dai, duk ƙafar da aka ga an mata alamar lamba uku daga sama (-³   -   ɓ  -), to zihafin Ilmari ya shige ta.

2.1.2   Zihafin Waƙasi

Bello da Sheshe (2013, sh. 41), cewa suka yi, “Zihafin waƙasi, ana samunsa ne a ƙafar da take farawa da da’irori biyu, masu zaman kansu, (gajerun gaɓoɓi biyu), watau a ƙafa ta takwas. Irin wannan zihafi idan ya zo sai ya sami da’ira ta biyu ya shafe.”

A tasa fahimtar Dala (2018, sh. 15) Zihafin Waƙasi yana shiga kogin waƙa ɗaya tak wato kogin Kaamil, domin shi ma ana samun sa ne kawai a ƙafa ta takwas (0 0 00 0 00) idan waƙasi ya shige ta sai ya shafe gajeriyar gaɓa ta biyu daga farkon ƙafar sai ta zama ( 0 00 0 00).

Wannan na nufin zihafin waƙasi yana afka wa gajeriyar gaɓa ta biyu a farkon ƙafa ta takwas ya shafe ta. Duba wannan baiti na ƙasa:

-³   -   ɓ     - / ɓ  ɓ    -  ɓ     - / -³   -  -⁴

Faufau ba ka/ ga, ba ka ji mai/ yare ba,

ɓ⁵ -   ɓ     - /-³  -   ɓ    - / -³     -   -⁴

Yana gudun /yarensa ko /ko ƙin sa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 40)

Idan aka lura da wannan baiti na sama, za a ga ɗango na biyu ya fara da ƙafa kamar haka, (ɓ⁵ -   ɓ     -) maimakon haka (ɓ  ɓ    -  ɓ     -),  to zihafin waƙasi ne ya faɗa wa gajeriyar gaɓar nan ta biyu ya shafe ta gaba ɗaya. Ga wani misalin:

-³   -   ɓ    -  /-³    -   ɓ    -  / -³    -  -⁴

Ka faɗi wan/nan, ungo ga/ mai sauƙi,

ɓ ⁵  -    ɓ   -  / -³  -   ɓ   -   /  -³      -  -⁴

Mi ye “kashe/reƙe” da har/shen Hausa?

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 82)

A farkon ɗango na biyu na wannan baiti na sama ma, zihafin waƙasa ya ƙara sauƙa, wannan ne ya sa ƙafar ta koma haka (ɓ⁵ -  ɓ    - ) a madadin ta zama haka(ɓ  ɓ   -     ɓ   -).  Haka abin yake a wannan baiti na ƙasa:

ɓ⁵ -  ɓ    -   /ɓ  ɓ   -     ɓ   -    / -³     -   -⁴

A shekarar/ yabahin  da sha/sha^*[6] ke nan,

-³ -  ɓ  - /-₃   -     ɓ   - / -³      -   -⁴

Miladiya /ai kun sani/ ‘yan Hausa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 158)

Ƙafar farko a ɗango na farkon wannan baiti na sama, za mu ga ta kasance kamar haka (ɓ⁵ -  ɓ    -), maimakon ta zama haka (ɓ  ɓ   -     ɓ   -). Wannan ma yana nuni da gurbin da zihafi waƙasi ya sauka ne, inda ya rarumi gajeriyar gaɓa ta biyu ya laƙume ta. Irin wannan zihafi bai fito sosai a waƙar ba, amma duk da haka an ba shi lamba biyar, don haka, duk inda aka ga ƙafa mai kamar haka (ɓ⁵ -  ɓ    -), to zihafi Waƙasi ya faɗa mata.

2.2              Illoli A Arulin Hausa

Sa’id, (2016, sh. 16), ya bayyana Illa da cewa, “Wani canji ne da yakan auku a ƙafar waƙa; sai dai ita Illa ta bambanta da Zihafi, domin idan an same ta a wata ƙafa ta baitin waƙa, to za ta ci gaba da aukuwa ne a wannan ƙafar a duk sauran baitocin waƙar.” A taƙaice dai Illa wata matsala ce da take afkuwa a kan ƙafafuwan waƙa, a lokacin da suke afkuwa a kan Karin waƙa, idan matsalar illa ta auku takan sauya siffar ƙafar waƙa, sai dai ba kamar zihafi ba, ita illa tana afkuwa ko da a kan turke ne. Illa ta kasu gida biyu: akwai illar daɗi akwai illar ragi. Illar daɗi/ƙari su ne: Tarfili da Tazyili da kuma Tasbigi. Illar ragi kuma su ne: Hazafi da Ƙaɗafi da Ƙaɗa’i da Batari da Kashafi da Harmi. Zulyadaini (2003, sh. 40-44). A wannan waƙa illa ɗaya tak, aka samu, ita ce:

2.2.1 Illar Ƙaɗa’i

Sa’id (2016, sh. 17) cewa ya yi, “Ƙaɗa’ii na nufin Shafe gurbi na uku a turken ƙafa, tare da haɗe gurbi na biyu da na ɗaya su koma doguwar gaɓa.

Shi ma Dala (2018, sh. 22) ya bayyana yadda Illar Ƙaɗa’i take, amma a waƙe ya kawo bayanin, kamar haka:

“Akwai ƘAƊA’I da illarsa,

Da ke sauka a Turkensa,

Ya karɓi ɗayan tagwayensa,

Ya zo ya haɗe gajerunsa,

Su tabbata doguwa babba.”

(Arulin Hausa a Waƙe, bt.70)

Ta la’akari da bayanin nan da masanan suka kawo a sama, za mu iya cewa Illar Ƙaɗa’ii illa ce ta ragi wadda take aukuwa a kan doguwar gaɓar da ke bisa turke, idan illar ta auku takan mayar da doguwar gaɓar ta zama gajera daga nan kuma sai ta haɗe wannan gajerar gaɓar da gajeriyar gaɓar da take kan turke su zama daguwar gaɓa guda ɗaya. Duba wannan baiti na ƙasa:

-³   -  ɓ   - /-³    -  ɓ   -   / -³    -   -⁴

Ka ɗebe al/farmarka ka/ warwatsar,

-³    -   ɓ   -  /-³     -   ɓ    -   / ɓ ɓ   -  -⁴

Ka ƙyale tu/she,  ga shi ka/ riƙe rassa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 70)

Idan muka duba ƙafofin ƙarshe na wannan baiti na sama, za mu tarar kowace ƙafa ta ƙare da doguwar gaɓa mai ɗauke da alamar lamba huɗu a samanta (⁴), wannan yake nuna mana cewar illar Ƙaɗa’i ta afka wa ƙafar. Ga wani misali a ƙasa:

ɓ  ɓ   -   ɓ  - /  ɓ  ɓ    -  ɓ   - /  ɓ  ɓ  -  -⁴

Ka zamo maje/ gaba kar a bar/ ka a baya,

ɓ  ɓ   -    ɓ     - /-³  -    - ⁴/  -³    -  -⁴

A wajen hidim/tawa har/shen Hausa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 103)

A wannan baiti na sama a ɗango na farko da na biyu, za a ga illar Ƙaɗa’in dai ta ƙara sauka, da ta sauka a ƙafar ƙarshe ta ɗango na farko, sai ta mayar da ƙafar haka (ɓ  ɓ  -  -⁴) maimakon haka(ɓ  ɓ   -   ɓ  -). Amma a ɗngo na biyu ƙafar ƙarshe sakamakon zihafin Ilmari da illar Ƙaɗa’i ne suka taru suka afka wa ƙafar, sai ta koma haka (-³    -  -⁴) a madadin haka ((ɓ  ɓ   -   ɓ  -). Ga wani misali kuma a nan ƙasa kaɗan:

-³   -   ɓ  -   /ɓ ɓ   -  ɓ      - / -³    -  -⁴

Mui taƙama /da abinmu, shi/ ne daidai,

-³   -     ɓ  -  / ɓ  ɓ    -    ɓ   -  / -³    -  -⁴

Kar mui sake/ wasu can su mo/re Hausa.

(Tashɗirin Waƙar HMBH bt. 130)

Idan muka lura da ƙafar ƙarshe na ɗangon farko da na biyu na wannan baiti na sama, za mu ga ƙafafuwan biyu sun zama haka (-³  -  -⁴), maimakon haka(ɓ  ɓ  -  ɓ   -). To a nan ma zihafin Ilmari ne ya fara afka wa ƙafar, sai kuma Illar Ƙaɗa’i ta zo ta yi aikinta. A taƙaice dai, idan muka dubi waƙar da kyau, za mu ga tun daga farkonta har zuwa ƙarshenta babu baitin da illar Ƙaɗa’i ba ta afka wa ƙafar ƙarshensa ba, wannan kuma ba abin mamaki ba ne, domin daman haka ɗabi’ar illa take.   

3.0 Kammalawa

Kamar yadda aka yi bayani a baya, Tashɗiri yunƙuri ne na yin ƙari a rubutacciyar waƙar Hausa, wadda mutum biyu suka tsara, wato nau’in Tarbi’i da Tahamisi. Sai dai shi Tashɗiri da waƙa ‘yar tagwai kawai ake yin sa, wadda a tsarinsa baiti ɗaya zai koma baiti biyu, bayan an yi masa Tashɗirin. Wannan bincike ya gano waƙar Tashɗirin Hausa mai ban Haushi, an gina ta ne a kan karin ‘Kamil’. Karin Kamil yana daga cikin karuruwan da ake kira maimaitau, domin kuwa ana maimaita ƙafa ɗaya domin a samar da shi. A wannan kari ana riɓanya ƙafa ta takwas domin samar da karin. Misali: 8+8+8 ( ɓ ɓ – ɓ  - /  ɓ ɓ –  ɓ  -   /   ɓ  ɓ  –  ɓ –), Mutafaa’ilun/Mutafaa’ilun/Mutafaa’ilun. Sai dai an sami shigar zihafai guda biyu, wato, Ilmari da Waƙasi. Sai kuma Illar Kaɗa’i, wadda ta biyo dukka ƙafafuwan ƙarshe na waƙar.

Manazarta

Bello, A. da Sheshe, I.N. (2013). Arulin Hausa a Sauƙaƙe. SMGraphics Publishers.

Dala, A.S. (2018). Arulin Hausa a waƙe. Century Research and Publishing.

Dunfawa, A.A (2003). Ma’aunin waƙa. Garkuwa Publishers.

Galadanci, M.K.M (1975). The poetic marriage between Arabic and Hausa, Harsunan Nijeriya, 5 .1-16. 

Muhammad, S.S (2019). Matakan nazarin rubutacciyar waƙar Hausa. Ahmadu Bello University press limited

Sa’id, B. (2016). Rubutacciyar waƙar Hausa ma’auninta da amsa-amonta da ire-irenta. Bayero University press.

Zulyadaini, B. (2003). Dialect miɗture in the twentieth century Hausa Poetry. [PhD Thesis], Department of Language and linguistics, UNIMAID.

Zulyadaini, B. (2017). Lacca da aka yi a aji, Umar Suleiman College of Education Gashu’a.

---

[1] “Wannan kalma Balarabiyar kalma ce, an samo ta daga shaɗara, wato tsaga  ko daddaga wani abu guda ɗaya ya koma biyu.”  In ji, Farfesa Aliyu Muhammad Bunza.

[2] Bayani daga Farfesa Sarki Ibrahim, Sashen Koyar Da Larabci, Jami’ar Bayero, a cikin Bello Sa’id (2016:44).

*3* Wannan na nufin taƙaita sunan waƙar wato “Hausa Mai Ban Hausa” (HMBH)

[4]  An sami shigar zihafin Ilmari, matsala ce ta zihafi wacce take faruwa a kan gajerun gaɓoɓi masu zaman kansu daga farko, idan matsalar ta zo takan haɗe waɗannan gaɓoɓi biyu na farkon su zama doguwar gaɓa guda ɗaya.

[5]  Illar Kaɗa’I ta shiga. Wanna illa ce ta ragi wadda take aukuwa a kan doguwar gaɓar da ke bisa turke, idan illar ta auku takan mayar da doguwar gaɓar ta zama gajera daga nan kuma sai ta haɗe wannan gajerar gaɓar da gajeriyar gaɓar da take kan turke su zama daguwar gaɓa guda ɗaya.

^*[6]  Wannan ramzi yana nuni da lokacin da aka yi Tashɗirin waƙar, wato,  8-1-2020